Solardyń ishinde osy ýaqytqa deıin nazar aýdarylmaı kele jatqan jáıt qazaq bas kıimderiniń bıik bolý ereksheligi. Qazaq bas kıimniń túp negizi ejelgi saq zamanynan, Shyńǵys han dáýirindegi Bodok atalyp júrgen áıel bas kıimi de, odan bergi qazaq sáýkeleleriniń bıik bolýy eshkimdi beı-jaı qaldyrmaýy kerek.
Máseleniń bári Esikten tabylǵan altyn kıimdi saq jaýyngeriniń bas kıiminen shyǵady. «Altyn adamǵa» tikeleı ǵylymı zertteý júrgizgen K.Aqyshev pen máskeýlik antropologtardyń zertteýi boıynsha ol – er adam. Belgili antropolog-ǵalym O.Smaǵulovtyń zertteýinde de jerlengen jaýyngerdiń jas shamasy 18-19 jastaǵy er adam.
Alaıda elimiz táýelsizdik alyp saq jaýyngeri ultymyzdyń bas rámizine aınalǵannan bastap, ol áıel adamnyń kıimi degen pikirtalas órbip, tolastamaı tur. Alǵash fılolog ǵalym M.Barmanqulov, ol – áıel adam degen qarapaıym jýrnalıstik boljam jasady. «Altyn adam» áıel degen gıpotezany jaqtaýshylardyń dolbary boıynsha súıekter jaqsy saqtalmaǵan, al bas kıimi uzyn sáýkele sııaqty. Bul pikirdi qoldaýshylardyń qatarynda Bek Ybraev sekildi belgili mádenıettanýshylar da boldy.
«Shoshaq bórikti kıimdi barlyq saq taıpasy jáne Eýropanyń kóp bóligindegi skıf taıpalary da kıgen», dep K.Aqyshevtiń topshylaýy boıynsha uzyn bas kıimdi er adamdar da kıgen. Behıstýn jartasyndaǵy saq Skýnhanyń bas kıiminiń (70 santımetr) bıiktigimen Esik qorǵanyndaǵy bas kıimmen sáıkes (65 santımetr). Sondyqtan bas kıimniń Persopol satysyndaǵy releftik sýrettegideı bıik bolýy zańdy.
«Behýstın jazbalary» Qazaqstan tarıhy úshin asa mańyzdy ejelgi parsy derekteriniń biri de, biregeıi bolyp tabylady. Eńbekte bizge qajetti tusy tutqynǵa túsken, sońynda kele jatqan saq patshasynyń basyndaǵy shoshaq bórik jáne shoshaq bas kıim kıgen saq jaýyngerleri. Sonymen qatar barlyq qazbadan tabylǵan saq qorǵandaryndaǵy erlerdiń kıiminiń báriniń qasynan qarýlary, qanjarlary tabylǵan.
Al 1959 jyly Dondaǵy Elızaveta qorǵanynan skıf jaýyngeri qarýymen birge tabylǵanda, qasynan patshaıymnyń da qabiri tabylǵan. Patshaıymnyń bas kıimi shoshaq, áshekeıi gúl beıneli. Bas kıimniń tóbesinen beline deıin jamylǵy mata túsken. Bul kádimgi sáýkeleni eske túsiredi. Biraq semseri, qarý-jaraǵy joq.
Al 1999 jyly Atyraý aımaǵyndaǵy Araltóbe qorǵanyndaǵy saq jaýyngeriniń qasynan qarý tabylǵan bolatyn. Sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan oblysy aımaǵynda 2003 jyly tabylǵan Shilikti qorǵanyndaǵy patsha qabirinen de qarý-jaraq shyqqan. Al 2012 jyly Batys Qazaqstannyń Taqsaı qorǵanynan erte saq kezeńine jatatyn áıel adam tabyldy. Bul qorǵannan da ártúrli áshekeıler men buıymdar qazylyp alynǵan. Osynyń ózi-aq erler qorǵanynda qarý bolatyny, Esik qorǵanynyń jaýyngeri er kisi ekenin dáleldeıdi.
Al qazaq bas kıimderiniń eń ádemisi de baǵalysy da – sáýkele. Sáýkele tek bir adamǵa ǵana arnalyp tigiledi. Ejelgi túrki áleminiń ataqty zertteýshisi Amantaı Aızahmetov «Rojdenıe tıýrkskogo mıra» kitabynda, osy zertteýimizge oraı, túrki áleminiń bastaýyn sonaý Krıt Mıken mádenıetine tartatyn pikirler keltiredi. Sol kitapta Djorj Tomson «Issledovanııa po ıstorıı drevnegrecheskogo obshestva» (doıstorıcheskıı Egeıskıı mır) atty zertteý kitaptan «Keleı» degen óte keń taralǵan túrge jatatyn aýyldyń ataýy aıtylady. Festımder, Alakomenam, Elevterııam, Potnııam, Alesııam sııaqty aýyldarmen qatar, bul aýyldyń ataýy jergilikti áıelderge tabynýdy bildiredi jáne «Keleı» sózbe-sóz «aıqaılaǵan áıelder» degendi bildiredi (kaleo, kelomai). «Aıyna bir ret bul aýyldyń áıelderi qıylystarǵa shyǵyp, aıǵa qarap aıqaılaıdy», degen tamasha derek keltirgen.
Gomerge deıingi ýaqyttaǵy Krıt Mıken araldarymen Grekııanyń túrkilik kezeń ekenin dáleldeıtin tildik turǵydan baıqaýǵa bolatyn mysaldardyń biri. Qazaqsha «kel omaı». Qazaq grammatıkasynda sýffıks «aı» meıirimmen, erkeletip aıtý maǵynasynda qoldanylady. Apaı, aǵaı degen sııaqty. «Kel Um» qazirgi kúnde kelin bolyp ózgergen. «Umaı ana» dep júrgenimiz de – osy sóz.
Al Sáýkele sózin Bek Ybraev, Dastan Eldes, Serik Erǵalı t.b mádenıettanýshylar «Saý kelýshi» degen sózden shyqqan dep pikir aıtady. Iаǵnı jas kelin o dúnıeden bu dúnıege qaıta kelýshi retinde sıpattalady. Biraq jas kelinniń ólip-tiriltý rásimine ǵylymı derek joq jáne negizsiz.
Sáýkele sózin túsindirsek onyń ǵylymı aýqymy óte keń. Eń túsinikti sóz sáýegeı – aldaǵyny, bolashaqty kórýshi. Sáýe – bolashaq degen sóz. Sáý áýe – bolashaq jaryq joly, Sáýle degen – nur. Sáýlem – degen boıjetken qyz, bolashaqtan nur shashýshy. Túbir sóz Sáý – ǵaryshtan nur shyǵarýshy. Sáýkele sonda bolashaqtan, ǵaryshtan kelýshi Um. Meıirimmen aıtqanda «Umaı». Iаǵnı bolashaqtan keletin «kel Um», «kelin». О́ıtkeni adam urpaǵyn bolashaqqa jetkizýshi kelin ǵoı. Jas kelin – urpaqty bolashaqqa ósirip, órbitip jetkizýshi. Adam urpaǵymen myń jasaıdy deımiz. Áıelge bundaı qurmetti álem dinderinen de, dástúrlerden de taba almaısyz. Qandaı tereń fılosofııa.
Al Sáýkele dızaıynynda – nur beınesindegi salpynshaqtar tógilip turatynyn baıqaýǵa bolady. Qyz uzatýda uzatýshy jaq sáýkelege erekshe mán bergen jáne ol óte qymbat baǵaǵa jasalǵan. Onyń túp negizinde bolashaqqa degen erekshe qurmet jatyr. Sáýkele áshekeıleri tóbeden nur tógilgendeı áserge bóleıdi. Turmysqa shyǵatyn qyzǵa arnaıy tigilip, erekshe asyl tastarmen bezendiriletin óte baǵaly bas kıim. Jas kelin urpaqty bolashaqqa jetkizýshi. О́zi sol bolashaq jaryq álemnen kelýshi. Betashar aıtyp kelindi bul dúnıege engizedi.
Endi osy Sáýkele men Saqtardyń, onyń urpaqtary – qazaqtardyń bas kıimi nege bıik degen suraq týady.
Osy kúnge deıin qazaqtarda saqtalǵan shoshaq bas kıimniń túp negizi kóne saq dúnıetanymy ekenin jáne ne úshin bıik bolatynyna zertteýshiler nazar aýdarmaı keledi. Qazaqtarda sheńber – eń qasıetti ólshem. Ol – kemel tutastyq, jınaqylyq. Otaý kıiz úıdiń ózi de sheńberden turady. Qozǵalystyń negizi arba dóńgelegi de sheńber.
V.Radlovtyń jazbalarynda otaý kıiz úıdiń ishinde sheńber, sondaı-aq ishinde pentagramaly adam beınesin shańyraqqa ilip qoıǵany, táńirdiń beınesi beınelengeni týraly jazylǵan. Ol beınede bas kıimsiz basy sheńberge jetken (2-shi sýret). Sol arqyly tutastyqqa ıe bolǵan. Bas kıimniń bıiktigi qol sozym sheńberge turýy neǵurlym Táńirge jaqyndyqty kórsetedi. Mádenıettanýshy U.Nurǵalym óz maqalasynda shańyraqtyń sheńber aǵashyn «arys» dep aıtatynyn jazǵan. «Arys» qazaqtar úshin eń dárejeli uǵym. Sýretti rámiz boıynsha taldasaq tóbesi kókke jetken adam. Kemel adam maǵynasyn beredi.
Proporsııa zańdylyǵy boıynsha qol-aıaǵy jetip turǵan jerge basynyń jetpeýin shoshaq bas kıim arqyly kórsetken (2-shi sýret). Bas kıimniń bıik bolýy – dáreje.
Al adamdar bas kıimimen ǵana sheńberge jetip óziniń qalaýly adam ekenin kórsetken. Budan basqa sheńber ishindegi pentagramma Shiliktiden tabylǵan b.z.b. VII ǵasyrlardaǵy saq patshasynyń qabirinen de tabylǵan (3-shi sýret).
Bul alǵashqy nagradtaýdyń túp negizi. Patsha qudaı qalaýlysy retinde juldyz alǵan. Jalpy túrki mádenıetinde oń men sol, aldy jáne arty sııaqty jup sandar jazyqtyq keńistikti kórsetedi. Eki, tórt, alty, segiz sııaqty buryshtarmen keńistikti belgileý oryn alǵan. Al tylsym ǵarysh álemi bólinbeıtin álem bolǵandyqtan bes, jeti sııaqty taq sandarmen belgilenedi.
Arǵytekten úzilmeı kele jatqan shoshaq bas kıim keıin qazaqtarda úlken mártebe boldy.
Iаǵnı bas kıimniń bıik bolýy táńirge jaqyndyqty, kemel tutastyqty, mártebeni, tańdaýly adam degen rámiz belgini bildiredi.
Bul jerde saqtardyń bas kıimin jasaýshylar proporsııa zańdylyǵyn jaqsy bilgen. Qoldy tóbege tıgizgende tutas sheńber bolatynyn Qaıta órleý dáýirinde Leonardo da Vınchı de dáleldegen. Biraq olar bas kıimge arnap fılosofııalyq mán ústemegen.
Qazaq sáýkelesi etnomádenı, rýhanı, dúnıetanymdyq alǵysharttardyń tutas júıesi bar ulttyq óner kodtarymyzdyń biri. Sáýkele – ulttyq brendterimizdiń úlken bólshegi. О́ıtkeni onyń qalyptasýy ejelgi dúnıeden bastap qazaq ultynyń paıda bolýy dáýirin túgel qamtıdy. Bas kıim yqylym zamannan beri qoǵamda mańyzdy ról atqarǵan. Qazaq bas kıiminiń ereksheligi adam men álemniń baılanysy týraly kosmogonııalyq dúnıetanymmen de tyǵyz baılanysty.
Janarbek BERISTEN,
professor,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty
