Sammıt aıasynda ótken Baıden-Erdoǵan kezdesýinde túrik áskerine Kabýl áýejaıynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindeti beriletini týraly kelisim jasalǵany anyqtalyp otyr. Bul kelisim Túrkııanyń NATO turǵysynan strategııalyq mańyzyn arttyryp, Ankaranyń aımaqtaǵy yqpalyn kúsheıte túsýi múmkin.
Aq úıdiń ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi Djeık Sallıvan «Túrkııa Kabýl halyqaralyq áýejaıynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde jetekshi ról atqaratyn bolyp kelisildi. Endi biz muny qalaı jasaý kerektigi týraly jumys istep jatyrmyz», dep málimdedi. Osy máseleni pysyqtaý maqsatynda
24 maýsymda Pentagon delegasııasy Ankaraǵa kelip ketti. Kezdesýden keıin Túrkııa qorǵanys mınıstrligi tarapynan jasalǵan málimdemede: «NATO-nyń Aýǵanstandaǵy mıssııasy aıaqtalǵannan keıin Hamıd Karzaı halyqaralyq áýejaıyn paıdalaný boıynsha yntymaqtastyq baǵyttary talqylandy. Taraptar kelissózderdi jalǵastyrýǵa kelisti», delingen. Al Túrkııanyń Qorǵanys mınıstri Hýlýsı Akar: «Aýǵanstanǵa jańa sarbazdardy jiberý týraly oıymyz joq. Bizdiń ol jaqta onsyz da áskerlerimiz bar», dedi.
Túrik áskeriniń jańa mindeti týraly Ankaranyń talaptaryn Baıdenmen kezdesýinen keıin Erdoǵan málimdegen bolatyn. Ol Baıdenge óziniń Aýǵanstan týraly oılaryn óte anyq bildirgenin aıta kelip: «Eger bizdiń Aýǵanstanda qalýymyzdy qalasa, bizge AQSh-tyń dıplomatııalyq, logıstıkalyq, qarjylyq máselelerde belgili bir qoldaýy qajet bolady», degen. Buǵan qosa, Erdoǵan áýejaıdy qorǵaýda Túrkııanyń Pákistan jáne Majarstannyń qasynda bolýyn qalaıtynyn Baıdenge jetkizgenin aıtty.
24 maýsymdaǵy eki jaqtyń áskerıleri arasyndaǵy kezdesýden keıin AQSh-tyń Túrkııadaǵy elshiligi ınternet paraqshasynda jarııalanǵan habarda: «Prezıdent Baıden men Prezıdent Erdoǵannyń Brıýsseldegi sońǵy kezdesýinen keıin AQSh pen Túrkııa delegasııalary eki kún boıy kelissózder júrgizip, Aýǵanstannyń Hamıd Karzaı halyqaralyq áýejaıyna bolashaqta kórsetiletin qoldaý máselesinde belgili nátıjege qol jetkizildi», delingen.
Degenmen, túrik áskeriniń Aýǵanstanda qalýyna baılanysty másele az emes. Mysalǵa, Talıbannyń Dohadaǵy ókili Súheıil Shahın Túrkııanyń NATO-nyń múshesi ekenin, sondyqtan túrik áskerleriniń de Aýǵanstannan ketýi kerektigin málimdedi. Degenmen Shahın óz sózin bylaı jalǵady: «Túrkııa – úlken musylman eli jáne Aýǵanstanmen tarıhı baılanysy bar. Biz bolashaqta Aýǵanstanda jańa ıslamdyq úkimet quramyz. Sol kezde Túrkııamen tyǵyz jáne jaqsy qarym-qatynas ornatamyz dep úmittenemiz».
Osy málimdemelerge qaraǵanda, Túrkııa osy ýaqytqa deıingi Batyspen bolǵan máselelerin bir shetke ysyryp, AQSh – Túrkııa qatynasynda jańa kún tártibin qalyptastyra alǵan. Qazir Túrkııa óziniń musylman jáne túrki bolmysyna baılanysty AQSh jáne onyń NATO-daǵy odaqtastarynyń múddeleri úshin taptyrmas el bolyp tabylady. Atap aıtqanda, Taıaý Shyǵystaǵy máselelerdi bylaı qoıǵanda, Túrkııa Reseı men Qytaıdyń yqpaly kúshti Eýrazııa aımaǵynda mańyzdy oıynshy bolyp otyr. 14 maýsym kúni NATO-ǵa múshe elder lıderleri qabyldaǵan málimdemede jáne 2019 jyly jarııalanyp, osy sammıtte lıderler tarapynan qabyldanǵan «NATO-2030» qujatynda Reseı men Qytaı basty qaýip retinde kórsetilgenin eskersek, Túrkııanyń aımaqtaǵy yqpaly arta bermek.
Ankara – tek Batys úshin ǵana emes, sonymen qatar Máskeý men Pekın úshin de til tabysa alatyn mańyzdy seriktes. Túrkııa AQSh – Reseı, AQSh – Qytaı arasynda teńgerim qalyptastyrýǵa tyrysýda. Mysalǵa, Astana úderisi osyndaı teńgerimniń jemisi bolatyn. Kabýl áýejaıyn qorǵaý máselesinde Túrkııanyń Pákistandy tartýy AQSh – Qytaı arasynda teńgerim qalyptastyrý talpynysy tárizdi. Eger Túrkııa Pákistanmen birge áreket etse, bul Islamabadtyń odaqtasy bolyp tabylatyn Pekın úshin kepildik bolady. Eske sala ketsek, Qytaı – Pákistan Ekonomıkalyq dálizi jáne Gvadar porty – Pekınniń «Bir beldeý, bir jol» jobasynyń basty baǵyty.
Onyń ústine, Pákistannyń Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń (ShYU) múshesi ekenin de umytpaýymyz kerek. Reseıdiń Qorǵanys mınıstri Sergeı Shoıgý da ShYU-ǵa Aýǵanstannyń barlyq kórshisiniń múshe ekenin atap ótip, bul uıymnyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan bolatyn. Shoıgýdyń aıtýynsha, «Islamabadpen jáne Tegeranmen ózara árekettesýsiz aýǵan túıinin sheshý múmkin emes». Osyǵan qaraǵanda, Ankara Kabýl mindetiniń nátıjeli bolýy úshin jaýapkershilikti tek ózi ǵana almaı, aımaqtyq eldermen yntymaqtastyqty damytýdy kózdep otyr.
Kabýl mindetine Túrkııanyń Majarstandy tartýy da qısyndy. Birinshiden, Majarstan – EO múshesi jáne osy odaqtaǵy Túrkııaǵa tilektes elderdiń biri. Majar áskeriniń Kabýl mıssııasynda túrik áskerimen birge bolýy Túrkııa – EO yntymaqtastyǵyna jańa tereńdik beredi. Ekinshiden, Majarstan – Túrki keńesinde baqylaýshy el. Sondyqtan Kabýl mindeti eki eldiń Túrki keńesi sheńberindegi yntymaqtastyǵyna da jańa serpin bermek.
Qoryta aıtqanda, NATO lıderleri «jańa kezeń» dep ataǵan dáýirde Túrkııanyń strategııalyq mańyzdylyǵy arta túsedi. Bul jerde Ankaranyń mindeti – AQSh – Reseı jáne AQSh – Qytaı teńgerimin saqtaý. Osy ýaqytqa deıin Ankara AQSh – Reseı teńgerimin saqtap keldi. Biraq ekonomıkalyq daǵdarys jáne pandemııaǵa baılanysty Túrkııa betin Batysqa burýǵa májbúr. Degenmen, Túrkııanyń Reseıdiń múddelerine qarsy áreket etýin kútý qıyn. Basqasha aıtqanda, Ankara Máskeýmen yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa barynsha tyrysatyn bolady. Túrkııanyń Aýǵanstanǵa baılanysty mindeti Ankaranyń AQSh – Qytaı arasynda da mańyzdy oıynshy bolý yqtımaldyǵy bar ekenin kórsetip tur.
Dinmuhammed ÁMETBEK,
sarapshy
