Shóp baǵasy sharyqtap barady

Qazirgi kezde azyq-túlik ba­ǵa­sy qymbattap, qoǵamda qy­zý talqyǵa túsip jatqan kezde oǵan mal azyǵynyń qymbattyǵy qosyldy. En dalada ósip turǵan shóptiń ózi bul kúnde tapshy. Oraq batpaıtyn qalyń shabyn­dyq joq qazir. Seleý sekildi sel­dir shóptiń ózi joqtan joǵary bolyp tur. Sodan kelip shóp qymbat, mal arzan bolyp jatyr. Al qorasyndaǵy tórt túlik malyn sanap kúneltip otyrǵan qarapaıym turǵyndar da osy máselege alańdaýly. Sonymen qatar bir qoıyn eki qylý úshin beınet keship júrgen sharýalarǵa da bul ońaı tıip otyrǵan joq.
Shóptiń tapshylyǵy aımaq­taǵy barlyq aýdandarda sezi­ledi. Bul kúnde bir túk shóptiń quny orta eseppen 1 myń teń­ge­ge deıin jetken. Al endi jo­ńyshqanyń baǵasy aspandap turǵanyn aıtpaı-aq bilýge bolady. Qazir qaı aýylǵa barsańyz da, jergilikti turǵyndardyń ýaıy­my osy mal azyǵy. Áńgimeniń aýany da qaı jerde shóp bar, onyń quny qansha eken degen tóńirekte órbıdi. Bul turǵyda jergilikti sharýalar da bazy­nasyn bildirýde. Jambyl aýdanyndaǵy «Jaqsylyq» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Myń­jasar Baıbekovtiń aıtýynsha, bul jaǵdaı sharýalarǵa da qıyn bolyp tur. «Mal azyǵynyń qymbattaǵany qazir ekiniń biriniń aýzynda júr. Qaıda barsań da, osy áńgime. О́zimniń ıeligimde 4 gektar jer bar. Ádettegideı sol jerge bıyl da jońyshqa egip, birinshi orymdy jınap, ony túgeldeı saýdalap jiberdim. Egistik basynan 1200 teńgeden alyp ketti. Endi kelesi orymdy ózime jınap, qalǵanyn satamyn. Bıyl ótken jylmen salystyrǵanda, mal azyǵynda eki esege qymbatshylyq bolyp otyr. Sońǵy eki aptadaǵy mal bazarynda mal baǵasy tipti tómendep ketti. Eldiń kóbi satýǵa ákelgen malyn sata almaı, sol kúıi jetektep qaıtyp jatyr. Nege? Sebebi, kóbi malǵa shóp taýyp bere almaımyn ba dep qorqady. Eldiń bári malyn satyp jatqanda, maldyń arzandaýy da zańdylyq qoı. Sonymen qatar bıyl jaýyn jaýmady desek te bolady. Kóktemniń al­ǵashqy ja­ýy­nyn asyǵa kútken sha­rýalardyń ekken jońyshqasy aptap ystyqta kúıip ketti. El abdyrap tur qazir. Qarasha halyq jol boıyndaǵy qamysqa deıin, aryqtardaǵy shópterge deıin jınap alyp jatyr», deıdi ol. Aıtsa aıtqandaı, bul tosyn qubylys halyqty abdyratyp turǵany ras. Qymbat bolǵan kúnniń ózinde shóp tabý da qıyn eken.
«Bıyl shóp baǵasynyń qym­battaýy aýa raıyna baılanysty bolyp tur. Kún jyly bolǵany­men, tún salqyn boldy. Sodan eginniń de, shóptiń de shyǵymy nashar shyqty. Sonyń sebebinen shóp qymbattap ketti. Kóbine shóp Merki jaqtan shyǵady. Biraq ol jaqta da jaǵdaı bizdegideı bolyp otyr. Bul bizdiń sharýashylyqqa da qatty áser etýde. Mal azyǵyn daıyndaı almaı kelemiz», deıdi T.Rysqulov aýdanyndaǵy «Baıankompanııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń tóraǵasy Serik Toǵaev. Talas aýdanynda da jaǵdaı kúrdeli. Aýdan ákimdiginiń málimetinshe, qazirgi kezde mal azyǵyna suranys kóp. Máselen, búginde bir túk shóp munda 1000-1100 teńge aralyǵynda satylýda eken. Al jońyshqanyń bir túgi 1200-1300 teńgeden saýdalanýda. Degenmen, aýdandaǵy shabyndyq jerlerdiń aldy oryla bastapty. Alaıda Aqkól aýyldyq okrýgindegi 1500 gektar shabyndyqqa eki jyldan beri sý jaıylmaǵan. Tek qana 200 gektar jerge sý jaıylǵan. Bul da jońyshqanyń ósimin tómendetetin kórsetkish. Jalpy, shóp máselesi atalǵan aýdandarda ǵana emes, oblys boıynsha mańyzdy bolyp otyr. Búginde Baızaq jáne Jýaly aýdandarynda jońyshqa jańa orylǵan kúıi 1100 teńgeden satylýda eken. Sonymen qatar Qyzylorda jáne Túrkistan óńirinen de kásipkerler kelip, oblystyń birqatar aýdanynda jońyshqa satýda.
Baılamyn taba almaǵan baǵa ár jerde ártúrli bolyp tur. Biraq arzan shóp tabý múm­kin emes. Bul oraıda, oblys­tyq aýyl sharýashylyǵy basqarma­synyń basshysy Qaırat Ama­nov aǵymdaǵy jyly kóktem aıla­ryndaǵy aýa raıynyń qolaı­syzdyǵyna baılanysty shabyn­dyqtardaǵy mal azyǵyna da­ıyn­dalatyn ónimniń tómendeýi baıqalǵanyn aıtty. Basqarma basshysynyń aıtýynsha, mal qystaýyn qalypty ótkizý úshin 1 mln 713 myń tonna pishen, 58 myń tonna pishendeme, 583 myń tonna saban, 54 myń tonna súrlem jáne 645 myń tonna qunarly mal azyǵyn daıyndaý qajet eken. Al aýdan ákimdikteriniń aqparaty boıynsha egistik alqaptar men tabı­ǵı shabyndyqtardyń ónim­diligi esebinen 974 myń tonna pishen daıyndalady dep josparlanǵan. Bul qajettilikti 57 paıyzǵa qamtıdy eken. Sol sııaqty, pishendeme jáne saban tolyq ári artyǵymen qamtamasyz etilse, súrlem 87 paıyzǵa, al qu­narly mal azyǵy 47 paıyzǵa qamtylady degen boljam bar. «Birinshi kezekte mal azyǵyna degen ishki qajettilikti qamtamasyz etý maqsatynda túsindirme ju­mys­taryn júrgizýdi usyna­myz. Zerdeleý nátıjesi kórsetkendeı, oblystaǵy uıymdasqan sharýa­shy­lyqtardyń mal azyǵyn daıyndaýǵa qajetti egis alqap­tary men shabyndyq jerleri jáne tehnıkalary bar. Al mal azyǵynyń jetispeýshiligi qajetti jem-shóp qoryn daıyndaýǵa múmkindikteriniń bolmaýynan jeke qosalqy sharýashylyqtarda oryn alýy múmkin», deıdi Qaırat Amanov.
Qazirgi kúrdeli ahýal kim-kimdi de oılandyrarlyqtaı. Bul rette óńirde mal qystatý naýqanynda aýa raıynyń erek­sheligine baılanysty shópti asa qajet etpeıtin aýdandardyń múm­kinshiligin basqa aýdandarǵa paıdalaný kerektigi týraly da bastama kóterilgen. Biraq bul qalaı jalǵasady, nátıjesi qan­daı bolmaq, ol jaǵy belgisiz. Sonymen qatar súrlem daıyndaý men mal basyn azaıtyp almaý sekildi ózekti jaıttar da kún tártibindegi máselelerdiń biri bolyp tur. Al mal azyǵynyń qym­battyǵy turǵyndardy oılandyryp qana qoımaı, tyǵy­ryqqa da tyǵyp keledi.

Jambyl oblysy