Memlekettik bıliktiń turǵyndarmen tikeleı jumys isteıtin bóligi – shynynda da, jergilikti ákimder. «Bılik» degende halyq eń aldymen aýyldyq okrýgter jáne aýyldar ákimderin oılaıdy. Ártúrli máseleler boıynsha aldymen osy ákimderge júginedi. Sondyqtan ákimderdi saılaý isi ózekti bolyp tur. Al aldaǵy úsh jylda jalpy ákimder korpýsynyń 91% saılanatynyn eskersek, onda bul elimizdiń saıası ómirindegi eleýli oqıǵaǵa aınalatyn bolady.
Sonymen qatar búginde ákimderdiń jergilikti bılikte atqaratyn róli kúsheıýde. Jaqynda ǵana Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aýdandyq, qalalyq jáne aýyldyq bılik deńgeıleriniń derbestigi men jaýapkershiligin keńeıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Onda aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentter men aýyldyq aýmaqtardyń kiris bazasyn keńeıtýdi, bıýdjettik rásimderdi ońaılatýdy, ákimshilik-aýmaqtyq birlikterge qoıylatyn talaptardy jetildirýdi, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń derbestigin keńeıtýdi jáne jaýapkershiligin kúsheıtýdi kózdeıtin birqatar ózgeris pen tolyqtyrý engizildi. Iаǵnı jumys isteımin degen ákimge qajetti barlyq jaǵdaı jasalyndy. Endigi másele – durys tańdaý jasaý. Al tańdaý jasaıtyn – halyqtyń ózi. Sondyqtan halyqtyń talaby men ákimniń jaýapkershiligi kúsheıedi.
Jańa formatta ótetin ákimderdi saılaý qazaqstandyq qoǵamda demokratııalyq úrdisterdi jetildire me, buqaranyń bılikke degen senimin arttyra ma? Bul suraqqa jaýap berý úshin birneshe faktordy eskerý qajet.
Birinshiden, ákim bolýǵa úmitkerlerdi usynýdyń negizgi joldarynyń biri – saıası partııalar arqyly usyný. Mysaly, búgin Jambyl oblysynda 6 partııanyń fılıaldary jumys istemeıdi: Nur Otan (54 254 múshe), «Aýyl» (26 450 múshe), «Aq Jol»
(8 630 múshe), «Qazaqstan Halyq partııasy» (12 570 múshe), «Adal» (16 300 múshe), Ulttyq sosıal-demokratııalyq partııasy
(8 120 múshe). Demek, ákimderdi saılaý partııalar básekesine aınalady degen sóz.
Ekinshiden, aldymyzda bolatyn ákimderdi saılaý halyqtyń jalpy saılaý úderisine senimin kúsheıtýi qajet. Psıhologııalyq ǵylymda «saıası empatııa» degen uǵym bar. Búgingi saılaýshylardyń saıası empatııasy joǵary dep aıtýǵa bolmaıdy. Sebebi «men saılaýǵa qatyspaımyn», «mensiz de talaı saılaý ótip júr ǵoı», «báribir eshqandaı jaqsy ózgeris bolmaıdy», dep oılaıtyn azamattardyń sany az emes. Sondyqtan halyqtyń osyndaı kózqarasyn ózgertý – óte mańyzdy másele. О́z ákimderin tańdaý sátinde ár daýystyń mańyzdy ekenin túsingen buqara keıin máslıhat, Parlament depýtattaryn saılaý kezinde úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn bolady.
Úshinshiden, ákimdi saılaý qazaq tarıhyndaǵy bolys saılaýyna uqsap ketpeýi kerek. Mysaly, Jambyl oblysynda bıylǵy jyldyń aıaǵyna deıin 41 aýyldyq okrýgtiń ákimderi saılanady (onyń 38-i – shilde aıynda). Bul aýyldardyń ekonomıkalyq jaǵdaıy, onda turyp jatqan turǵyndardyń ahýaly birdeı emes. Jaqsy damyp kele jatqan aýyldar da az emes. Sonymen qatar keıbir áleýmettik – ekonomıkalyq máseleleri (baǵa men tarıftiń kóterilýi, aýyz sýmen qamtamasyz etý, tabıǵı gazdy tartý, joldardyń sapasy, jaıylym jerlerdiń jetispeýi) tolyq sheshilmegen aýyldyq eldi mekender de bar. Sondyqtan oblysymyzda saılaý ótetin 41 aýyl okrýginde baıqaýshylar tarapynan qoǵamdyq monıtorıng uıymdastyrylǵan, ár okrýg boıynsha elektrondy karta daıyndalyp, ákimge kandıdattardyń áleýmettik portreti jasalýda. Sebebi saılaýǵa qatysýdyń jóni osy dep, el ishine iritki salýdy kózdeıtinder de bolýy múmkin. Eń jamany – aýyl ákimderin saılaý kezinde rýǵa, jershildikke, týystyq qarym-qatynasqa, tamyr-tanystyqqa bóliný oryn alýy múmkin. Qoǵamdyq monıtorıngtiń negizgi maqsaty – osyndaı jaǵdaılardy aldyn ala baqylaý.
Qoryta aıtsaq, aýyl ákimderin saılaý – jalpy halyqtyń saılaý mádenıetiniń deńgeıin kórsetip qana qoımaı, el úshin úlken synaq bolǵaly tur.
Táýelsiz qazaq eli otyz jyl ishinde talaı synaqtan ótti. Memleket basshysynyń aýyl ákimderin saılaý jónindegi tarıhı sheshimdi qabyldaýy – bolashaqqa baǵyttalǵan mańyzdy ári durys qadam dep sanaımyn. Biraq elimizdiń 70 jyl boıy totalıtarlyq kezeńdi bastan ótkergenin umytpaýymyz kerek. Qazir múlde basqa dáýir. Buqaranyń kózi ashyq, kókiregi oıaý. Búgingi ýaqytta halyqtyń sanasy ósip, saıası mádenıeti qalyptasty. Osy birinshi saılaý aıqaı-shýsyz ádil ótkizilse, keıin aýdan, oblys ákimderin saılaý sonshalyqty qıynshylyq týǵyzbaýy tıis. Aýyl ákimderin saılaýdyń eń birinshi artyqshylyǵy – halyqtyń ózi tikeleı daýys berý arqyly saılaıdy. Buǵan deıin aýdandyq máslıhat saılaıtyndyqtan, aýyl ákimderi atqarǵan jumystary týraly máslıhat pen aýdan ákimi aldynda esep berýi tıis bolatyn. Endi halyq ózi saılaǵan ákiminen talap etý quqyǵyna ıe bolady. Osy rette aýyldyq jerlerde qoǵamdyq ınstıtýttar tıisti damymaǵanyn eskerýimiz kerek. Aýyl turǵyndarynyń qoǵamdyq belsendiliginiń áli de tómen ekendigi jasyryn emes. Sondyqtan óńirlerdegi qoǵamdyq ınstıtýttardy damytý qajet.
Saılaý arqyly jergilikti deńgeıde bılikke degen senim artyp, aımaqtyq saıası elıta qalyptasa bastaıdy. Saılaý nátıjesinde saılanǵan ákimderdiń arasynan naqty isimen kózge túsip, basqarýda praktıkalyq tájirıbe jınaqtaǵan, jetken jetistigi bar zamannyń jańa lıderleri qalyptasyp, halyq aldyna shyǵary sózsiz. Qoǵamdyq sana men saıası mádenıet múldem basqa satyǵa kóteriletin bolady. Halyq sózdiń emes, istiń adamyn birden tanıtyn jaǵdaıǵa jetedi. Jergilikti turǵyndar tolyq saıası úderisterge qatysýǵa múmkindik alyp otyrǵanyn kórip otyrmyz.
Árıne, aldaǵy aýyl ákimderin saılaýda kemshilikter de bolady. Biraq ol kemshilikter zańdaǵy olqylyqtan emes, jergilikti jerdegi tańdaýdan bolýy múmkin. Kemshiliktiń de ózindik paıdasy bar. Sebebi tájirıbe jınalady: búgin ketken kemshilik keleside túzetiledi. Sondyqtan bastalǵan úlken saıası naýqan naǵyz demokratııalyq qadamǵa aınalý úshin barlyǵymyz oǵan úlken jaýapkershilikpen qarap, óz úlesimizdi qosýymyz qajet.
Mahmetǵalı SARYBEKOV,
Jambyl oblystyq máslıhatynyń hatshysy, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
