Memleket basshysy Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qarsańynda saıası jáne ekonomıkalyq reformalar, bilim berý men densaýlyq saqtaý salalaryn damytý, sıfrlandyrý, adam quqyqtaryn qorǵaý men ekologııalyq máselelerdi sheshý mańyzdy ekenin erekshe atap ótti.
Kásibı deńgeıdi arttyrý men jergilikti basqarýshylardyń jumys formatyn ózgertý, jergilikti deńgeıdegi basqarýdy jańa satyǵa shyǵarý – zaman talaby. «Rýhanı jańǵyrý» Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty (QQDI) osy kóktemde júrgizgen «Aýyl otbasysynyń áleýmettik portreti» taqyrybyndaǵy zertteý nátıjesine nazar salsaq, respondentter bárinen buryn aýyl ákimderiniń jumysyn tómen baǵalaǵan. Bes baldyq shkala boıynsha 3,45 degen baǵa bergen. Sondyqtan aýyl ákimderin saılaý aýyldyq jerlerdegi eleýli ózgeristerge jol ashady dep oılaımyn.
Jyl sońyna deıin shamamen 800-ge jýyq ákimniń tikeleı daýys arqyly saılanýy josparlanýda. Bul saılaýdyń taǵy bir ereksheligi – azamattar ózderin de úmitker retinde usyna almaq.
Memlekettik sheshimder qabyldaý men saıası úrdiske azamattardyń aralasýy týraly aıtar bolsaq, ishki saıasat máselesi barlyq qazaqstandyqqa qatysty ekenin, tipti saıası jaǵdaıǵa qyzyqpaımyn deıtin azamattar da keıbir jaǵdaılarda sýbektige ne obektige aınalatynyn túsinýleri kerek. QQDI júrgizgen áleýmettik zertteý nátıjesi azamattarymyzdyń saıasatqa degen qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı tómen ekenin kórsetti. Aldyn ala aqparat boıynsha, «saıasatqa beıjaı qaraý» kórsetkishi 2019 jyldan beri 3,6 paıyzǵa ósken. Qatysýshylardyń 37,7 paıyzynyń jeke bas máselesin sheshýden qoly bosamaıdy. Degenmen ózderi turyp jatqan aımaqtaǵy saıası oqıǵalar azamattardy qatty alańdatady. Jergilikti saıasatqa aralasý kórsetkishi saýaldamaǵa qatysqandardyń arasynda 64,4 bolyp otyr («ıá», «joqqa qaraǵanda ıá» jaýaptarynyń ortaq esebi).
Saýaldamaǵa qatysqandardyń kóbi úshin eldiń saıası ómirine aralasý degen saılaýǵa qatysýdy bildiredi. Jaýap bergenderdiń 55 paıyzy osyndaı pikir bildirdi. Qazaqstandyqtardyń saılaýǵa qatysty minez-qulqy olardyń memleketpen baılanysyn kórsetedi. Al aýyl ákimderin saılaý turǵyndardyń ózderi turatyn aımaqtyń ómirin jaqsartýǵa atsalysýyn kúsheıtedi.
QQDI júrgizgen zertteý nátıjesi qazaqstandyqtardyń partııa júıesine kóńili tolatynyn kórsetedi. Jaýap bergenderdiń teń jartysy bul oıdy aıqyndaı tústi: «tolyqtaı kóńilden shyǵady» – 19,4 paıyz, «kóńil tolady» – 30,6 paıyz. Partııa júıesi qanaǵattandyratyndardyń kópshiligi – áıelder. Olardyń úlesi 51,2 paıyz, al er adamdardyń úlesi 48,7 paıyz bolyp otyr. Aýyl halqynyń 50,9 paıyzynyń kóńilinen shyǵady (qalalyqtar – 49,4 paıyz). 61 jastaǵy jáne odan asqandar úlesi – 53,3 paıyz. Jaýap bergenderdiń úshten biri qazirgi partııa júıesine kóńili tolmaıtynyn aıtty.
Olardyń kóbi – Nur-Sultan qalasynyń turǵyndary (63,0 paıyz), pavlodarlyqtar – 50,9 paıyz, Almaty oblysynyń turǵyndary – 45,7 paıyz.
Jaýap bergender arasynda saılaýǵa qatyspaıtyndardyń da úlesi joǵary ekenin eskergen jón. Jaýap berýshilerdiń 22 paıyzy saıası naýqanda qalys qalatynyn bildirdi. Bul aqparatty QQDI 2021 jyldyń ekinshi toqsanyndaǵy qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdy anyqtaý úshin júrgizgen áleýmettik zertteý aıqyndaı tústi.
Memlekettiń tynys-tirshiligin tek onyń «júzi» – elorda men megapolıster emes, aýyldyq aımaqtaǵy jaǵdaı da kórsetedi. Al munda aýyl ákiminiń jumysy mańyzdy ról atqarady. Jańadan saılanatyn basshylar kóńil aýdarý kerek negizgi baǵyttar: halyqtyń jumyspen qamtylýy men jumyssyzdyq, tabys pen kedeıshilik, bilim berý men densaýlyq saqtaý júıesiniń damýy. Taǵy bir mańyzdy másele – eldiń jaǵdaıyn ondaǵy múmkindigi shekteýli azamattar men zeınetkerlerdiń ómir súrý deńgeıine qarap baǵamdaýǵa bolady. Sondyqtan bul salaǵa da basa mán berý qajet.
Lázzat NURQATOVA,
«Rýhanı jańǵyrý» Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń professory, áleýmettik ǵylymdar doktory
