Ǵylymǵa arnalǵan ǵumyr

«Otyzynshy jyldardaǵy qazaq ádebı syny» taqyrybynda kandıdattyq (1975), «Qazaq ádebı synynyń ǵylymı negiz­deri» boıynsha doktorlyq (1994) dıssertasııalar qorǵaǵan ǵalym ádebıettaný ǵylymyndaǵy keıingi býyn ókilderine ustazdyq etip keledi.

Búgingi tańda D.Ysqaquly – qazaq ádebıeti men óneriniń túrli máselelerine arnalǵan jeti júzden asa maqalanyń, úlkendi-kishili otyzǵa jýyq kitaptyń avtory. Keńes dáýirinde on eki tomdyq «Qazaq Sovet Ensıklopedııasy» (II-XII tomdar) men tórt tomdyq «Qazaq SSR. Qysqasha Ensıklopedııa» (IV tom), «Qa­zaqstan. Ulttyq ensıklopedııa» (I-VI ­to­m­dar) irgeli eńbekteriniń belsendi av­tor­larynyń biri boldy.

Ǵalymnyń eńbekterin tizip aıta be­re­tin bolsaq, birneshe aq paraqqa júk bo­latyn túri bar. Sondyqtan qysqa qa­ıyrǵan kúnniń ózinde Máskeýde shyq­qan toǵyz tomdyq «Qysqasha ádebı ensık­lopedııa» (orys tilinde, IX tom), «Túrkistan», «Qazaq ádebıeti», «Abaı», «Máshhúr Júsip Kópeıuly», «Sul­tanmahmut Toraıǵyrov» ensıklopedııalary, akademııalyq «Stıl syry» (1977), «Dástúr jáne jańashyldyq» (1980), «Kókeıkesti ádebıettaný» (2001, 2002, 2004), «Qazaq ádebıeti tarıhynyń qysqasha kýrsy» (2002), «Ádebıet teorııasy» (2003), kóptomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» (VII tom, 2004; XI tom, 2007 ) eki tomdyq «Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhy» (2008), «Qazaqtyń júz romany», t.b. sııaqty irgeli eńbekterin ǵana tizip ótýden basqa amal bolmas.

Qazaq ádebı synyna qatysty jazyl­ǵan kitaptarynyń ózi D.Ysqaquly­nyń taqy­rybyn zerttep júrgen ǵa­lym eken­digin aıqyn kórsetedi. «Ádebı kór­kem syn» (1987), «Syn shyn bolsyn» (1993), «Syn janrlary»(1999), «Syn óneri» (2001) sııaqty eńbekterde ádebı synnyń teorııalyq máseleleri qazaq ádebıettanýynda alǵash ret arnaıy zerttelinip, jeke ǵylym salasy retinde negizi salyndy. «Synsonar» (1993), «Syn symbaty» (2000), «Syntalqy» (2005), «Qazaq ádebı synynyń tarı­hy» (eki tomdyq, 2011), «Ádebı synnyń tarıhy» (2012) atty irgeli zertteý eń­bek­terinde qazaq ádebı synynyń san ǵasyrlyq júrip ótken joldary, damý problemalary ǵylymı turǵydan saralanady.

«Ádebıet aıdyny» (2009), «Ádebıet órnekteri» (1996), «Ádebıet alyptary» (2004) sekildi eńbekterinde qazaq ádebıetine, onyń syny men ǵylymyna eleýli úles qosqan Názir Tórequlov, Maǵjan Jumabaev, Qajym Jumalıev, Temirbek Qojekeev, Rahmanqul Berdi­baı, Zeınolla Qabdolov, Zákı Ahme­tovterdiń ulttyq rýhanııatqa sińirgen eńbekteri jan-jaqty saralanady; osy kezderde ómir súrip, ádebıet ále­min­de ózindik erekshelikterimen jar­qy­raı kó­ringen alyptarymyzdyń ómiri men shy­­ǵar­mashylyq joldaryna ja­ńasha kóz­qaraspen sholý jasalyna­dy; Shor­tanbaı jyrlaryndaǵy áleýmet­tik sa­rynǵa, Abaıdyń aýdarmalaryna, Sul­tanmahmuttyń ádebı oı-tolǵamdary­na, Maǵjan júrip ótken joldarǵa, Júsip­bektiń jazýshylyq sheberligine, Muh­tardyń orys ádebıetimen baılany­sy­na, til týraly tolǵanystaryna, Ǵa­bıt­­tiń ana tili jaıly pikirlerine nazar aýdarylǵan.

D.Ysqaquly jıyrmasynshy ǵasyr­daǵy qazaq ádebıetiniń asa kórnekti ókil­deri M.Jumabaev ( «Qazaq eli, bir aýyz sózim saǵan», 2004), M.Áýezov
(«M. Áýezov. Talant pen taǵdyr», 1997), S.Mu­qanov («Parasat paıymdary», 2000), Ǵ.Músirepov («Syrbaz sýret­ker», 2002), M.J.Kópeev («Máshhúr Júsip­tiń oı órimi», 2010. B.Ysqaqpen birge) jaı­­ly jeke eńbekter jazdy.

«Maǵjan – poezııa padıshasy» (2020) at­ty monografııasynda qazaq áde­bıe­tin, onyń ishinde ulttyq poezııany túr­­kilik, álemdik deńgeıge kótergen uly aqyn M.Jumabaevtyń aqyndyq-shy­ǵar­mashylyq taǵdyry ol ómir súrgen keńestik kezeńniń shyndyǵy aıasynda jan-jaqty qarastyrylady.

2014 jyly ǵalymnyń «Máńgilik maıdan, nemese tilder toǵysyndaǵy túrki álemi» jáne «Túrkilik ortaq termın ne­gizderi» atalǵan qos birdeı monografııa­sy jaryq kórdi. Bularda jahandaný dá­ýirindegi álemniń tildik beınesi, túr­ki álemi, qazaq tiliniń jaı-kúıi, túr­kilik ortaq álipbı, ortaq til, ortaq rý­hanı qundylyqtar sııaqty búgingi túr­kitanýdyń asa mańyzdy máseleleri jan-jaqty qarastyrylǵan.

Ortalyǵy Berlın qalasynda orna­lasqan eýropalyq «Lambert» baspasynan «Tilder toǵysyndaǵy túrki álemi» (2017) atty eńbegi jaryq kórdi. Kólemi 622 bettik kitapta qazirgi jahandaný dáýiriniń mádenı ómirindegi ǵalamdyq aýqymda júrip jatqan tildik, ádebı qubylystar áleýmettik, fılologııalyq turǵydan sholynyp, álemniń tildik beınesi, túrki tilderiniń, onyń ishindegi qazaq tiliniń taǵdyr-talaıy, júrip ótken joldary men búgingi jaı-kúıi, bolashaǵy, túrkilik ortaq rýhanı qundylyqtary ǵylymı turǵydan jan-jaqty saralanady. Túrki halyqtarynyń ortaq álipbıi, tili, ter­mınderi, ortaq rýhanı qundylyqtary sııaqty búgingi túrkitanýdyń asa mańyzdy máseleleri jan-jaqty qarastyrylǵan.

«Til epopeıasy nemese rýhanı jańǵy­rýdaǵy qazaq tiliniń tarıhı mıssııasy» (2020) atty kólemdi (51 b. t.) eńbe­gin­de bul taqyryp odan ári jalǵasyn taýyp, qazaq tiliniń, ulttyń rýhanı da­mýyndaǵy tarıhı qyzmeti jan-jaqty zer­delendi; qazaq qoǵamynyń ulttyq damý jolyndaǵy tildiń sheshýshi róline nazar aýdaryldy.

«Qazaq ádebıettanýshylary» (2014) atty ensıklopedııalyq anyqtamalyqta ulttyq ádebıetimizdi zerttegen eki júzden astam ǵalymnyń shyǵarmashylyq joldary, zertteýleri haqynda sıpattamalar berilgen.

Shyntýaıtyna kelsek, qazaq ádebı synynyń tarıhy D.Ysqaqulyna de­ıin de azdy-kópti jazylyp keldi. Jıyr­­­masynshy ǵasyrdyń basyndaǵy al­ǵash­qy kásibı synshylardyń eńbek­te­rin hronologııalyq turǵydan zerde­leı otyryp, ósip-jetilgen búgingi áde­bıet­taný ǵylymynyń bıiginen kóz sa­lýǵa tyrysqany da ǵalym oıynyń obek­tıv­tiliginen habar beredi.

Keıde adamnyń kózine badyra­ıyp kórinbese de, ǵylym úshin mańyzdy bo­lyp tabylatyn eńbekter bolady. D.Ys­qaqulynyń syn tarıhyna baılanysty jasaǵan qyrýar jumystaryn osyndaı sıpattaǵy mańyzdy dúnıelerdiń biri dep tanyǵanymyz abzal.

Dandaı Ysqaquly ıelengen ataqtar men marapattardyń ózi kishigirim bir anyqtamalyqqa júk bolatyndaı. Tizip aıtatyn bolsaq, ol kisi – Qazaqstan Ja­zý­­shylar odaǵynyń, Qazaqstan Jýr­na­lıster odaǵynyń múshesi, Halyqaralyq Aıt­matov akademııasynyń akademıgi, Halyq­aralyq qazaq tili qoǵamynyń alqa múshesi.

D.Ysqaquly – «Qurmet» ordeniniń ıegeri (2017); elimizdiń joǵary bilim be­rý júıesiniń damýyna qosqan zor úle­si jáne oqý ádebıetterin jazýdaǵy kóp jyldyq nátıjeli eńbegi úshin A.Baı­tur­synov atyndaǵy altyn medalmen (2016), «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵy­lymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisimen (2016), túrki álemin zertteýge sińirgen eńbegi úshin TÚRKSOI-dyń Maqtymquly medalimen (2016), áde­bıettaný ǵylymyndaǵy jetistikteri úshin Máshhúr Júsip atyndaǵy jáne Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy ­altyn medaldarmen, ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń damýyna qosqan úlesi úshin «Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine 80 jyl» (2014) merekelik medalimen marapattalǵan, túrkologııa salasyndaǵy asa zor jetistikteri úshin Kúltegin atyn­daǵy syılyǵyn alǵan (2019), Ile peda­gogıkalyq ýnıversıtetiniń qurmetti professory (Qytaı, 2016), Túrkistan oblysy Otyrar aýdanynyń qurmetti azamaty.

Biz osyndaı mereıtoı ústinde ula­ǵatty ustaz, ǵalym Dandaı Ysqaquly­na uzaq ǵumyr tileı otyryp, aldaǵy ýaqytta shyǵar bıikterińiz alasarmasa eken deımiz.

Nurdáýlet Aqysh,

jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory