Kedeılik ólshemi

Kedeılik deńgeıin esepteý kezinde biz eń tómengi kúnkóris shegine súıenetinimiz belgili. Statıstıka bıýrosynyń dere­ginshe, 2020 jyldyń 4-toqsany boıyn­sha tabysy eń tómengi kúnkóristiń deń­geıinen tómen azamattar sany – 858 454 bolsa, 2019 jyldyń osy toqsanynda
465 594 adam bolǵan. 2019 jyldyń 4-toq­sanynan, 2020 jyldyń 4-toqsanyna deıin eldegi kedeı azamattardyń sany 46%-ǵa ósken. Factcheck.kz deregi 2020 jyl­dyń 3-toqsanynda eldegi kúnkóris deńgeıi tómen azamattardyń sany 1 065 179 (5,7%) bolsa, 2019 jyldyń dál osy ýaqy­tynda 843 042 (4,5%) bolǵanyn aıtady. 2019 jyldyń 3-toqsanynan 2020 jyldyń 3-toqsanyna deıingi aralyq­ta kedeıler sany 21%-ǵa ósken.

«Kedeıshiliktiń sebepterin durys baǵalaý jáne túsiný tıimdi sheshimder qabyldaýǵa jáne áleýmettik shıelenisti tómendetýge kómektesedi» degen pikir osyǵan deıin de basym bolyp kelgen bolatyn. Mysaly, Dúnıejúzilik banktiń taldaýy kórsetkendeı, bizdiń eldegi kedeıler tobynda kópbalaly otbasylar kóp. «Áleýmettik tólemderdi taldaı otyryp, biz balaly otbasylarǵa beriletin memlekettik járdemaqy júıesi eń tıimdi degen qorytyndyǵa kele alamyz. Ony júzege asyrýǵa bólingen ár teńge úshin kedeılik shegindegi alshaqtyq 0,605 teńgege azaıady», deıdi DB sarapshylary.

Pandemııaǵa deıingi jumyssyzdyq pen kedeılik

Baıqap otyrǵanymyzdaı, ekonomıkasyn ártaraptan­dyrmaǵan hám shıkizatqa táýeldi el úshin jeke­legen azamattarymyzdy kedeı­lik­pen betpe-bet qaldyrmaýdyń birden-bir joly – áleýmettik tólemderdiń qajet­ti tetikterge durys bólinýin qa­da­ǵalaý.

2020 jyly 12 naýryzda Úkimet jáne respýblıkalyq jumys berýshi­ler men jumysshylar arasynda 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan bas keli­sim­ge qol qoıyldy. Úkimettiń ustany­myn­da­ǵy kóńilge úmit beretin jyly­myq – áleýmettik salaǵa bólinetin shyǵyn­dardyń ósimin álemdik ekono­mıkanyń yńǵaıyna qaraı retteımiz degen ýádesi. Osyǵan baılanysty kúnkóris deńgeıi de ár toqsan saıyn baǵanyń betalysyna qaraı beıimdelip, ózgertilip, kúnkóris sebetine bólingen qarjy ósip otyrady. Úkimet bul sheshimdi qabyldaý arqyly eli­mizdegi kedeılik faktoryn ishinara bol­sa da moıyndap, kedeıdi kedeı dep taný­dyń kezi jetkenin túsindi.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń mamyr aıyndaǵy málimetteri boıynsha, biz­diń elde eńbekke qabiletti er adamdar úshin eń tómengi kúnkóris deńgeıi
41 560 teńgeni, áıelder úshin 33 004 teńgeni qurady. 14-17 jastaǵy er balalarǵa – 44 133 teńge, qyzdarǵa – 33 817 teńge. 14 jas­qa deıingi balalardyń kúnkóris deńgeıi 28 163 teńgege, qarttar men zeı­net­ker­ler­­diń kedeılik deńgeıi 32 712 teńgege kóbeıdi.

2021 jyldyń sáýirinde Qazaqstanda eń tómengi kúnkóris deńgeıi 34 971 teńgeni qurady, bul jyl basymen salystyrǵanda 5,5%-ǵa artyq. Demek, jan basyna shaq­qandaǵy bir aılyq kiris kózi osy deńgeıden tómen azamattardyń bári – kedeıler sanatynda.

О́ńirler boıynsha eń qymbat aımaq – Mańǵystaýda kedeılerdiń qatarynan oryn alyp qalmaý úshin 40 017 teńge kiris kerek, bul jyl basyndaǵydan 3,5%-ǵa artyq. Nur-Sultanda eń tómengi kúnkóris 39 058 teńgeni (+6,2%) qurady, Almatyda – 37 122 teńge (+3,7%), Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 35 313 teńge (+5,4%), Almaty oblysynda – 35 048 teńge (+4) %) jáne Pavlodar – 34 501 teńge (+13,2%) jáne Aqmola qalasynda – 34 211 teńge (+4,5%). Eń tómengi kún­kóris deńgeıi Aqtóbe oblysynda – 31 678 teńge (+6,4%), BQO-da – 31 913 teńge (+6,3%), Jambyl oblysynda – 32 713 teńge (+7,7%) jáne Shymkentte – 32 749 teńge (+6,5%).

Eldegi kedeılik deńgeıin osy formý­laǵa salsaq, jan basyna eseptegendegi taby­­sy joǵarydaǵy kórsetkishterge jet­peı­tin azamattardyń bári – kedeı, olar­­dy sanatqa alar bolsaq, eldegi kedeı­ler sany 2 mln azamatqa jaqyndap qalady.

Birqatar sarapshy bizdiń elde pan­demııaǵa deıin jumyssyzdyq pen ke­deıliktiń deńgeıi týraly naqty tú­siniktiń bolmaǵanyn aıtady. Sonyń ishinde sarapshy Dosym Sátpaevtyń aıtqanyna den qoısaq, eldegi kedeılik deńgeıi týraly kórsetkish ózin ózi ju­myspen qamtamasyz etkender degen mártebemen búrkemelenip kelgen. Osy ataý úkimetke qaǵaz júzindegi «ádemi» esepterdi daıyndap, halyqty sendirýge jáne ózderi de senýge jol ash­ty. BJZQ reformasynyń nátıjesinde ózin ózi jumyspen qamtamasyz etken azamat­tardyń tabysy týraly kórsetkishter syrt qalyp kelgeni belgili boldy.

Salystyryp qaraıtyn bolsaq, EO elderinde kúnkóris sebetinde 250 ta­ýar bolsa, bizdiń elde bul 50 taýarmen shektelgen. Sarapshy Dosym Sátpaev naqtylap ótkendeı, álemdik ólshemdegi 250 taýardyń tym bolmasa 150 taýary qoljetimdi bolý úshin bizdiń eldegi eń tómengi jalaqy 42 500 teńge emes, 140-150 myń teńgege kóterilip, tek azyq-túlik qana emes, emdelýge jumsalatyn shyǵyndar da kirýi tıis. Sebebi memleket ekonomıkadaǵy úlesin azaıtý ar­qyly áleýmettik baǵytqa emes, naryq­tyq zańdarǵa basymdyq beretinin baıqatty. Bul prosess tereńdegen sa­ıyn memlekettiń jaýapkershiligi aza­ıyp, adamnyń óz múm­kindigine, taratyp aıtqanda, qalta­synyń qalyńdyǵyna basymdyq beri­ledi. Endi aldaǵy bes-alty jylda saq­tandyrý qorlarynda salymy joq aza­mattardyń em alý quqy da shektelip qalýy múmkin. «Kedeılikti joıǵan bir­de-bir memleket joq. Biraq azamattary al­dyndaǵy jaýapkershilikten jaltarǵan el de joq. Bul másele kúnkóris sebetine bólin­gen qarjy arqyly sheshilip keldi. Halyqaralyq reıtıng úshin Dúnıejúzilik bank jyl saıyn kedeılik shegin satyp alý qabiletiniń parıteti turǵysynan baǵalaıdy. Qazaqstan, Reseı sııaqty tabysy orta deńgeıden tómen elderde kedeılik shegi kúnine 5,5 dollardy quraýy tıis. Reseıdegi jan basyna shaqqandaǵy kúnkóristiń eń tómengi deńgeıi 11 653 rýbldi quraıdy, eńbekke qabiletti halyq úshin – 12 702 rýbl, balalar úshin – 11 303 rýbl, zeınetkerler úshin – 10 022 rýbl» deıdi D.Sátpaev.

Jyl basynda Parlament Májilisiniń bir top depýtattary Premer-Mınıstr Asqar Mamınge el ishindegi kedeı­lik problemasyn aýyzdyqtaý jó­ninde depýtattyq saýal joldaǵan. Onda Qazaqstanda kún­kóris deńgeıi tómen aza­mattardyń sany 1 mln 65 myń adamnan asqany aıtylǵan.

Úkimet bul rette qam-qareketsiz deý­ge dátimiz barmaıdy. Osy jyldyń
1 sáýi­rine deıingi málimetterde 135,7 myń otba­syndaǵy 683,4 myń adamǵa ataýly áleý­mettik kómek (AÁK) taǵaıyndalyp, bıýd­jetten 122,8 mlrd teńge bólinipti. Jyl­dyń alǵashqy toqsanynda AÁK alýshylar qataryndaǵy 1 jastan 6 jasqa deıingi 162,4 myń bala azyq-túlik jáne turmystyq hımııa toptamasy túrindegi áleýmettik kómek jıyntyǵyn alypty.

Qańtar aıynda Parlamentte kedeılik taqyrybyn ashyp aıtqan májilis depýtaty Erlan Saırov bizben áńgimesinde kedeı­lik máselesine keshendi túrde sheshý qajet­tigin eskertti. Depýtattyń pikirin naq­tylasaq, kedeılik – memleketke kor­ro­zııaǵa ushyratatyn basty faktordyń biri.

Kedeılik pen joqshylyqtyń arasy birtutam

Sarapshylar «kedeılik deńgeıin anyqtaǵanda tek kiristi ǵana emes, sonymen birge adamdardyń bilim alýǵa, densaýlyq saqtaýǵa jáne bos ýaqytty ótkizýge jumsaǵan qarajatyn da eskerý qajet» degen pikirdi osyǵan deıin de aıtyp kelgen. Jumysy, resmı aılyǵy bolsa da aılyq tabysy medısınalyq qyzmettiń kómegine júginý, demalý nemese bos ýaqyt sııaqty negizgi qajet­ti­lik­terin qanaǵattandyrý múmkin­digi joq azamattar jetedi. Kedeılik pen joqshy­lyqtyń arasy alys emes. Mundaı topty qandaı segmentke jatqyzý týraly másele áli kúnge deıin kóterilgen emes. «Búginde elimizdegi kedeıler sany 2 mln-nan asqan. Bul – óte qaterli qubylys» deıdi depýtat E.Saırov.

EXANTE saraptamalyq kompa­nııasynyń taldaýshysy Andreı Chebo­tarevtyń aıtqanyna den qoısaq, Af­rıka, Azııadaǵy keıbir eldermen salys­tyrǵanda, Qazaqstan – kedeılik deń­geıin tamyrlandyryp almaǵan el. Sa­rap­shy naqtylap ótkendeı, bizdiń el áleý­mettik baǵytqa basymdyq bergen el bolǵandyqtan, el bıýdjetiniń 42%-y áleý­mettik tólemderge jumsalady. Son­daı-aq turǵyn úı sektorynda nesıe paıy­zyn memleket esebinen sýbsıdııalanady.

Álemde áleýmettik járdemaqy ar­qyly kedeılikti túp-tamyrymen joı­ǵan memleket joq. Memlekettiń jetis­tigi baılardyń sanymen emes, kedeıler­diń sanymen, áleýmettik teńsizdik deń­geıimen anyqtalatynyn aıtyp ótken sarap­shy jaǵdaı baqylaýdan shyǵyp ketse, eldiń damýyna kedergi keltirip, popý­lısterdiń tirshilik etý ortasy já­ne áleý­mettik bazasyna aınalatynyn aıt­ty. Sebebi kedeılik adamnyń taby­sy eń tómengi qajettilikterin qanaǵat­tan­dyrýǵa jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda baqy­laýdan shyǵyp ketetin kórinedi. Ekonomıka zańdylyǵy boıynsha, ishki jalpy ósim, ekonomıka ósimi halyqtyń tabysyna áser etýi tıis.

Bizdegi jaǵdaı kerisinshe. Ekono­mıkalyq ósimniń halyqtyń tabysyna áseri azdaý. Sebebi IJО́-de qaıta óń­deý salasynyń úlesi az bolǵandyqtan halyq­tyń tabysy ımporttyq taýarlardy satyp alýǵa jumsalady. Al bizde qarapaıym tilmen aıtqanda, ishkıimnen bas­tap ústimizdegi qundyz tonymyzǵa deıin – ımport. Bilikti mamandar qaıta óńdeý salasynda ǵana iriktelip shyǵatynyn aıtqan sarapshy dál qazir kásibı biliktilikti synnan ót­keretin orta qalyptaspaǵanyn da eskertip ótti. Álem tarıhynda áleý­mettik járdemaqynyń kómegimen kedeı­liktiń shyrmaýynan shyqqan el joq ekenin eske salǵan sarapshy tipti alpaýyt elderdiń de kúnkóris sebeti tek qana ashtan óltirmeýge ǵana baǵyttalǵanyn es­kertti. Tirshiliktiń osy formasyna moıyn­sunǵandar ǵana járdemaqyǵa ıek artyp, bar men joqtyń arasynda ómir súrýge kónse, moıynsunbaǵandary qosymsha kiris kózin izdep, tirliginiń kúre tamyryna qan júgirtýge jantalasady. «Halyqtyń kásibı biliktiligin, bilimin jáne tabysyn kóterý arqyly ǵana kedeıliktiń yqpalyn álsiretýge bolady. Sebebi kásibı bilikti maman tek óziniń múmkindigine ǵana senedi. Bizdiń elde de qarjyny áleýmettik kómek dep ońdy-soldy taratýmen kedeılikti jeńe almaımyz. IJО́-niń kure tamyryna qan júgirtetin faktor – halyq tabysynyń artýy. Biz buǵan tek kásibı biliktilikti kóterýmen ǵana jete alamyz. Men dál osy baǵytqa balama bolatyn jol kórip turǵan joqpyn», deıdi A.Chebotarev.

BǴM Ǵylym komıteti Ekonomıka ıns­tıtýtynyń Zamanýı zertteý ádis­teri bóliminiń meńgerýshisi Aısulý Mol­dabekova áleýmettik tólemder máse­lesine kelgende «qolushyn ber» dep tek memleketke ǵana telmirip otyrý durys emes ekeni ishinara bolsa da moıyndala bastaǵanyn eskertti. Naryq zańy boıynsha aınalymda aqsha massasy kóbeıgen saıyn ınflıasııanyń da «dene qyzýy kóterile beretini» belgili. «Endi qaıtpek kerek?» degen saýalǵa sarapshylardyń jaýaby daıyn. Azııa elderi, onyń ishinde Sıngapýr men Japonııada turmysy tómen otbasylardy áleýmettik qorlardyń qarjysy arqyly bızneske tartý táji­rıbesi 2008 jyldardan tájirıbege engen. Jaǵdaıynyń tómen ekenin dáleldegen azamat sol qordyń atyna tirkelip, eń tómengi nesıemen bıznesin bastaýǵa múmkindik alady. Malaızııa, Fınlıandııa, Germanııa tárizdi elderde 1% ústemeaqymen jaǵ­daıy tómen otbasylarǵa kópjyldyq nesıe berý júıesi qalyptasqan.

Osy rette sarapshy 1980 jyldary AQSh bıligine kelgen Donald Reıgan eki jarlyǵymen eldi daǵdarystan alyp shyqqanyn eske túsirdi. Alǵashqysy – aýqatty adamdarǵa salyqty azaıtý, kedeılerdiń salyǵyn kóbeıtý. Onyń teledıdar arqyly «Kedeılik bizge tıimdi emes» degen pikiriniń qanatty sózge aı­nalǵanyn sarapshylar berige deıin aıtyp júrdi. «Bıznesti qarjylandyrý jaı­­ly sóz bolsa, mıkroqarjy uıym­dary nemese kvazısektor eske túsedi. Olardyń nesıelik paıyzyn aýyldaǵy kóp aǵaıynnyń qal­tasyna qatty tıedi. Qazaqstandaǵy qoǵamdyq qorlardyń múmkindigin osy ba­ǵytqa jumyldyrý kerek. Bizde qor jumy­synyń ashyqty­ǵy jaıly málimetter olardyń qaıyrym­dylyq sharalarymen ǵana shekteledi. Qordyń baǵyt-baǵdaryn naryq zań­darymen ıntegrasııalaıtyn kez keldi. Aýylda 1-2 mln teńgemen kórpe, kıim tigetin seh tárizdi kishigirim kásip kózin ashýǵa bolady. Bul qor úshin kóp qarjy emes», deıdi Aısulý Moldabekova.

Kedeılik máselesin sheshýdi aýyldan bastaý kerek

«Bolmasań da uqsap baq» degen sózdi eske túsirgen A.Moldabekova bizdiń elde de kedeılik tıimdi emes degen tú­sinikti jalpyhalyqtyq ustanymǵa aı­naldyrý qajettigin qaperge salyp ótti. Sarapshy naqtylap ótkendeı, aýylda, kópbalaly otba­sylarda kedeılik deń­geıi joǵary. Aýyl úshin kedeılik fak­tory qaterli ǵana emes, turaqty qubylysqa aınalyp barady. Sol sebepti memleket kólemindegi kedeılikti sheshý máselesin aýyldan bas­tap, qajet bolsa, ony naqty baǵdarlama sheńberinde júzege asyrýymyz kerek. Bizdiń elde kedeılik sheńberine shyrmalyp qalǵan otbasylardyń 97%-y aýylda turady jáne kópbalaly otbasylar eken. Aýylda jumys orny az jáne resmı jalaqy joq. «Aýylda árbir shańyraqta kem degende 7-8 bala bar. Ata-anasy, ata-ájesi, kelini, nemerelerimen qosa eseptegende jıyntyǵy on adamnan asyp ketedi. Bizdegi kedeılik sebeti orta eseppen 34 myń deımiz. Aýylda otbasylyq tabysy 340 myńnan asatyn otbasyny tabý óte sırek. Resmı statıstıkanyń ólshemine súıensek, 340 myńnan tómen tabysy bar sol otbasynyń ózi – kedeı. Demek, bizdiń elde de kedeılikti jalpylama faktor dep qaramaı, oǵan keshendi túrde qaraý kerek. Kedeıliktiń álemdik ólshemi emes, Qazaqstanda belgilengen ólshemimen qaraıtyn bolsaq, sol otbasy músheleriniń bári kedeı. Sebebi kópbalaly otbasy músheleriniń kem degende 60 paıyzy ká­melettik jasqa jetpegendikten olarda jumys istep tabys tabý múmkindigi joq», dep atap ótti A.Moldabekova.

Osy rette sarapshy aıtyp ótkendeı, kúnkóris sebeti, áleýmettik járdem ne­mese kvazısektordyń arzan nesıesi ar­qyly halyqty kedeılik shyrmaýynan shy­ǵarý qıyn. «Kezinde AQSh tárizdi alpaýyt eldi tyǵyryqtan alyp shyqqan antıkedeılik ustanymy bizge de jat emes. Bizdiń qoǵamdyq sany osy qaǵıdany eldiń damýyna jol ashatyn faktor dep qaramaıynsha, jaǵdaı túzelmeıdi» dep sózin túıindegen sarapshy áleýmettik járdemaqynyń kólemin ulǵaıtý nemese túrlerin kóbeıtý qazirgideı daǵdarys zamanynda asa tıimdi tásil emes degen pikirge basymdyq berip ótti. Sebebi kóp­tegen otaǵasy «ashtan óltirmeıdi» dep bolmashy qarjyǵa baılanyp, qosymsha kiris kózin izdemeıtini osyǵan deıin de talaı ret baıqalǵan. «Halyqty kedeılik deńgeıinen qutqaratyn faktor – olardyń nomınaldy kiris kózin kóbeıtý, ju­myspen qamtý. Bizdiń elde kedeılik faktoryn asqyndyryp otyrǵan faktor – jumyssyzdyq» dep atap ótti sarapshy.

Osy rette sarapshy naqtylap ótkendeı, Qazaqstandaǵy kedeılik faktorynyń yqpalyn álsiretýge eki jaq ta yntaly bolýy tıis. Jańa ekonomıkalyq saıa­sat jańa jumys oryndaryn ashýǵa baǵyttalmasa, jaǵdaı ózgermeıdi. Barlyq aımaqtan óndiris oshaqtaryn ashý múmkin emestigin qaperge salyp ótken sarapshy kúndelikti turmysqa qajetti taýarlar daıyndaıtyn shaǵyn sehtar, tipti sulýlyq salondary, til úıretetin kýrstar ashý kóp qarjyny talap etpeıtinin de qaperge salyp ótti. «Joǵaryda aıtyp ótkendeı, eki jaq ta yntaly bolýy kerek» degenge erekshe basymdyq bergim keledi. Sebebi «áleýmettik joba ashamyn dep alǵan sýbsıdııa nemese paıyzy tómen nesıeni basqa maqsatqa qoldanyp ketken otbasylardy bilemin. Sol sebepti halyq turmysyn jaqsartýǵa psıhologııalyq jaǵynan da múddeli bolýy tıis», dep sózin túıindedi sarapshy.

ALMATY