TOQSAN TARAÝ TALAPTARDY TOǴYSTYRǴAN ORTALYQ

Búginde bıotehnologııa, ımmý­nohımııa, ımmýnobıotehnologııa, ınnovasııa, nanotehnologııa degen sózderdiń sózdik qoldanysymyzǵa engenine biraz ýaqyt bolyp qaldy. Degenmen, maǵynasynyń birin bilip, birin bile bermeıtin “tanys ta beı­ta­nys” sózder astarynda tutas ǵy­lym jatqanyn ańǵaramyz. Ja­qynda Úkimet basshysy Kárim Má­simov jumys babymen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ǵylym komı­tetiniń “Qazaqstan Respýblıkasy­nyń ulttyq bıotehnologııalar ortalyǵy” RMK-de bolǵan kezde, elimizdiń joǵary tehnologııalyq ǵylymı damýǵa zor kóńil bólip, onyń strategııalyq mindetke aınalyp otyrǵandyǵyna taǵy da bir ret kóz jetkizdik. Premer-Mınıstr Kárim Mási­mov mıkroorganızmderdiń res­pýblıkalyq kolleksııasyn qarap, bıotehnologııalar jáne ósimdikter seleksııasy, ımmýnohımııa jáne ımmýnobıotehnologııa laborato­rııa­larynyń, sondaı-aq ulttyq bıotehnologııalar ortalyǵy ujy­my­nyń sońǵy 5 jylda jetken ne­gizgi ǵylymı jetistikteri qoıylǵan Ujymdyq paıdalanymdaǵy bıo­tehnologııalardyń ulttyq ǵylymı laboratorııasynyń jumysymen tanysqan bolatyn. 1993 jyly Elbasy Jarlyǵy­men Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy quryldy. Maqsaty – bıotehno­logııa salasy boıynsha irgeli jáne qoldanbaly ǵylymdy úılestirý jáne júzege asyrý. Áý basta UBO quramyna 3 enshiles memlekettik kásiporyn men Jambyl oblysy, Gvardeıskıı aýylyndaǵy “Bıolo­gııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýty” EMK, Almaty qalasyndaǵy “Bıologııa jáne ósimdikter bıotehnologııasy ınstıtýty” EMK men Astanadaǵy “Respýblıkalyq mıkroorganızmder kolleksııasy” EMK jáne Stepno­gor qalasyndaǵy UBO fılıaly, “Bıomedpreparat” ǵylymı-sarap­tamalyq” JShS kirdi. 2010 jyl­dyń 1 naýryzynda Úkimet qaýlysymen RMK sanatyndaǵy ortalyq quramy ózgeriske ushyrap, qaıta qurylǵan bolatyn. Nátı­jesinde, “Bıologııalyq zertteýler ortalyǵy” RMK-dan úsh enshiles kásiporyn óz aldyna bólinip shyq­ty. Al búgingi kúni UBO qury­lymynda Stepnogor qalasyndaǵy UBO fılıaly, Atyraý fılıaly, “Bıomedpreparat” ǵylymı-sarap­tamalyq ortalyǵy” men Almatyda­ǵy ókildigi bar. Ortalyqta 365-ten asa qyzmetkerden turatyn úlken ujym qyzmet etýde. Onyń 1-eýi UǴA akademıgi, 15-i ǵylym dokto­ry, 61-i ǵylym kandıdaty, 2-eýi PhD doktory eken. Bıotehnologııalyq ortalyqtyń ǵylymı-zertteý qyzmetinde jetken negizgi jetistikteri qandaı? UBO ótken jyly 2009-2011 jylǵa arnalǵan “Medısınada, aýyl sharýashylyǵynda, qorshaǵan ortany qorǵaý, taǵamdyq jáne qaıta óńdeý óndirisinde gendik-ınjenerlik, jasýshalyq tehnolo­gııalardy qol­daný jáne jasap shyǵarý” atty ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamany (ǴTB) úılestirip, júzege asyrdy. Baǵdarlamany qarjylyq qoldaý – 530,9 mln.teńgeni quraıdy. Osy qarjyǵa atalǵan salalarda básekege qabiletti bıotehnologııalyq ónimdi jáne ońtaıly ǵylymı tehno­logııalardy jasap shyǵaryp, ony qoldanysqa engizý maqsaty tur. Medısınalyq bıotehnologııa salasynda qurt aýrýy qozdyr­ǵyshy­nyń mýltırezıstenttiligin, sút bezi qaterli isigin, V,S jáne G juqpaly gepatıt aýrýlaryn, Epshteın-Bara, adam papallomasy vırýstaryn, sonymen qatar merezdi genomdyq tehnologııany qoldana otyryp jedel anyqtaýǵa arnalǵan test júıesi jasaqtaldy. Al orys ǵalymdary­men birige otyryp, tuń­ǵysh ret ishke qabyldanatyn adam­nyń rekombınantty erıtropo­etınynyń túıirlengen dári túri jasaldy. Bul dári-dármek anemııa­nyń aýyr túrlerin emdeýge arnal­ǵan. Ásirese, otadan endi shyqqan aýrýlarǵa túıirlengen dári óte qolaıly bolyp sanalady. Erıtro­poetınge álemde suranys óte joǵa­ry, onyń ry­nogy 8 mlrd. dollar­dy quraıdy. Reseı­diń bul dárige degen muqtajdyǵy 200 mln. dollar bolsa, Qazaq­stan kórsetkishi 20 mln. dollar. Bú­gingi kúni jańa dári klınıkaǵa deıingi synaq­tan ótip, klı­nıkalyq zertteý­ler­diń alǵashqy fazasy bastaldy. Qyzylsha men pa­rotıtqa qarsy egýdiń mıkrokapsý­laly túrleri ómirge keldi. Bul vaksınanyń artyqshylyǵy qazirgi densaýlyq saqtaý salasynda 9 aıdan bastap salynatyn ekpeni 5 aılyq sábı kezinde dári túrinde ishke qabyldaıtyndyǵynda bolyp otyr. Dári aldyn alý sharalary­nyń tıimdiligin kótere túsedi. Dáriniń klınıkalyq synaqtan ótýi bıylǵa josparlanyp otyr. Sony­men qatar, jańa dáýirdiń jarany tez jazatyn dárileri de jasalýda. Kúıikterdi, trofıkalyq oıyq ja­ra­lardy, ınfarkt pen serebraldy tro­mbozdy jazýda birden bir tıimdi em bolyp tabylatyn angıogenın, erıtropoetın genetıkalyq ınje­nerııada joǵary tehnologııalyq ádisterdi qoldaný negizinde alynǵan. Reseı Ǵylym akademııasynyń Sıtologııa jáne genetıka ınstı-týtymen birige otyryp, aýyr naý­qastarǵa terapevtik qural retinde dińgek jasýshalaryn qoldanýdyń ádistemelik negizderin jasap shyǵarý jumystary júrgizilýde. Al veterınarlyq bıotehnologııa salasynda ǵalymdar sońǵy jyldary 28 test-júıesi jáne 26 ekpe túrin jasap shyqty. Barlyq dárilerge de tehnologııa jasaq­talyp, normatıvtik-tehnıkalyq qujattar bekitildi. Oǵan qosa ti­zimdik synaq júrgizildi. Qazaq­standa qus tumaýyna (H5N1) qarsy ekpe jasalyp, nátıjesinde álemde bul aýrýǵa qarsy jeke óz dárisi bar sanaýly elderdiń biri atandy. 2008-2010 jyldary memlekettik tapsyrys boıynsha 22,3 mln. danasy daıyndalyp, qajettilikti tolyqtaı ótedi. Bıotehnologııalyq ádistemeni qoldaný negizinde bıdaıdyń “Mı­ras”, “Nadejda”, “Álem” jáne “Báıterek” atty joǵary ónimdi 4 túri oılap shyǵaryldy. Jańa bıdaı túrleriniń boıynda túrli aýrýlarǵa jáne shólge tózimdilik qasıeti bar. Olar Shyǵys Qazaq­stan, Jambyl, Almaty jáne Ońtústik Qazaqstan oblysta­ryna aýdandastyryldy. Búgingi kúni elimizdiń basqa óńirlerinde jazǵy jumsaq bıdaıdyń jańa 5 túri memlekettik túr synaǵynan ótýde. Solardyń ishinde “Ramınal” jumsaq bıdaıy óziniń joǵary ónimdiligimen qosa, sary jáne qońyr tatqa tózimdi bolyp keledi. Jańa túrdiń áleýetti túsimi, shyǵymy gektaryna 92 sentnerge teń, al quramyndaǵy shıkizattyq proteıni 17 paıyz. Sondaı-aq, “Baqanas” jáne “Mádına” atty kúrishtiń jańa túrleri jasaldy. Olar atalmysh dándi daqyldyń aldyńǵy túrlerine qaraǵanda sapasy men shyǵymy mol bolyp esepteledi. Kúrishtiń bul túrleri ótken jyly Almaty oblysynda ornalasqan “Agrofırma Birlik” JShS bazasynda 5 000 gektarǵa egilse, bıylǵy 2010 jyly 10 000 gektar aýmaqqa sebilmek. Al Qaraǵandy oblysyndaǵy Abaı aýdanynda “Astra-Agro” JShS tuqym óndirýshi sharýa­shylyǵyna vırýssyz mınıklýbtar negizinde vırýssyz kartop alýdyń tehnologııasy engizildi. Úsh jyl boıy sharýashylyqta vırýssyz kartopty ósirip-kóbeıtý, jyly­jaıda jáne arnaıy oryndarda ósiretin ósimdikterdi ósirý jumystary júrgizildi. 2008 jyly osy tehnologııa boıynsha 5000 tonna tuqymdyq kartop ósirildi. Qazirgi tańda “Astra-Agro” JShS-ge elıtaly tuqym óndirýshi sharýa­shylyǵy dárejesi berilip, osy kartop túri Aqmola obly­synda ósirilýde. О́nim túrlerin ǵana kóbeıtip qoımaı, olardyń ósýin tejeıtin zııankesterden qorǵaý da nazardan tys qalyp jatqan joq. Atap aıtsaq, kolorada qońyzyna, órmekshi jáne qurt-qumyrsqalarǵa qarsy “Asporogendi bıotýrın”, “Bıtoksıtýrın” dári-dármekteri oılap tabyldy. Búginde olar sharýashylyqta óz qoldanysyn tabýda. Al “Nıtragın” dárisi boıynsha tájirıbelik-óndiristik reglament jasaqtalyp, oǵan ınnovasııalyq patent alyndy. Qurǵaq jáne sýly bıologııalyq dári-dármekke jatatyn “Nıt­ragın” burshaq tuqymdas ósimdik­terdiń ónimdiligin joǵarylatatyn qasıetke ıe. Oǵan qosa, taǵamdyq óndiris salalarynyń túrlerine qospalar men tabıǵı qosyndylar alýdyń qaldyqsyz tehnologııasy daıyndaldy. 2009 jyly “Elimizdiń azyq-túliktik qaýipsizdigin odan ári bekitý maqsatynda aýylsharýa­shylyq ónimderiniń jańa joǵary ónimdi túrlerin jedel jasaýdyń molekýlalyq-genetıkalyq jáne bıoınjenerlik ádistemesin jasap shyǵarý, sondaı-aq ony seleksııa­lyq tájirıbege endirý” baǵdar­lamasy 80 mln.teńgege baǵalansa, quny 120 mln.teńge bolatyn “Qa­zaqstan Respýblıkasynda gendik modıfıkasııalanǵan nysandardyń aınalymyn memlekettik retteýdi ǵylymı-tehnıkalyq túrde qamta­masyz etý” baǵdarlamalary júzege asýda. Al “Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń densaýlyǵyn saqtaý úshin A /H5N1 tumaýyna qarsy ekpe daıyndaý” ǴTB-ǵa 208,6 mln.teńge bólindi. Bul baǵdar­lamalar aıasynda elimizdiń bıolo­gııa­lyq ǵylym salasynda birqatar jetistikterge qol jetkizgenin joǵaryda atap óttik. Ǵylym salasynda jańalyqtar ashylyp, jańa tehnologııalar oılap tabyl­ǵanyn eskersek bul tek elimiz ıgiligine ǵana emes, sonymen qatar adamzat ıgiligine jatpaıtyny daý­syz dep oılaımyz. Al ǵalym­dar­dyń sýyrmasynda nemese oıla­rynda jatqan tyń oılar qanshama deseńizshi. Memleket tarapynan UBO-ǵa jasalyp otyrǵan qamqor­lyq olardyń da júzege asýyna múmkindik beretinine senimdimiz. Nátıjeni túpki múddemen baıla­nys­tyrý jóninde aıtqan Úkimet basshysynyń tapsyrmasy oryndy-aq. Innovasııalar da, qazaqstan­dyq mazmun da, ǵylymdy damytý da bir arnada toǵysatyn bolǵandyqtan UBO-dan kúter úmit mol. Venera TÚGELBAI.