«Qazaqmys» – uly ǵalym Qanekeńniń perzenti

Korporasııa jumysshylarynyń óndiristik qyzmetiniń áleýmettik jáne ekonomıkalyq mańyzdylyǵy onyń aımaqtarda ornalasqan bólimsheleri óndiretin ónim kólemine qaraı baǵa­lanatyny málim. Korporasııa ujymy jyl saıyn quny 1,5 mlrd dollar tura­tyn 30 mln tonna ken óndiredi.

Alaıda ártúrli tabıǵı, ekonomı­kalyq jaǵdaılarǵa baılanysty jalpy ken óndirý jyl saıyn qıyndap keledi. Munyń óndiris ónimine áse­rin shekteý kúni buryn naqty is-sha­ra­­lar daıyndaýdy talap etedi. So­ǵan baılanysty JShS «Qazaqmys kor­porasııasynyń» bas mamandary Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq Ulttyq tehnıkalyq-zertteý ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen birge taý-ken óndirisiniń negizgi tehnologııalyq prosesterine irgeli túrde zertteýler júrgizdi. Taý-ken isinde alǵash ret taý jynystarynyń massıvinde sılındrlik zarıadtardyń jarylý kezinde jarylys qýysynyń keńeıýiniń zańdylyqtary anyqtaldy. Oǵan taý jynystary beriktiginiń serpindi qasıetteriniń, qoldanylatyn jarylǵysh zattardyń fızıka-hımııalyq sıpattamalarynyń áseri anyqtaldy. Maıda usaqtaý aımaǵy men radıaldy jaryqtar damýynyń zańdylyqtaryna súıene otyryp, taý jynystarynyń fızıkalyq-mehanıkalyq qasıetteriniń, qoldanylatyn jarylǵysh zattardyń fızıka-hımııalyq sıpattamalaryna jáne jarylý jaǵdaılaryna baılanys­ty mólsherin anyqtaý teńdeýleri alyndy. Massıvten bólip alatyn qabatynda ja­rylǵysh zattar zarıadtarynyń ornalasýynyń utymdy parametrleri naq­tylanǵan. Ártúrli bastapqy málimetterge baılanysty jarylǵan taý jy­nys­tarynyń granýlometrııalyq quramyn qalyptastyrý zańdylyqtary anyqtaldy.

Osy teorııalyq ázirlemeler negi­zinde «Taý jynystary massıvindegi jary­lys qýysynyń parametrleri», «Jynystardyń qarqyndy usaqtaý aımaǵynyń ólshemderi», «Massıvtiń bólip alatyn qabatyndaǵy zarıadtardyń ornalasýynyń utymdy parametrleri», «Jarylǵan taý jynystarynyń graný­lometrııalyq quramy» baǵdar­lamalyq modýlderi jasaldy.

Ázirlengen baǵdarlamalyq modýl­derdiń jıyntyǵy taý-ken kásip­oryn­darynda burǵylaý-jarylys ju­mystaryn (BJJ) avtomattan­dy­rylǵan jobalaý júıesi (AJJ) bolyp tabylady. AJJ BJJ – jańa BJJ tehnologııalaryn qurýdaǵy tıimdi qural, ártúrli óndiris jaǵdaılarynda taý jynystaryn jaryp usatý prosesin jobalaý, modeldeý jáne basqarý úshin keń múmkindikter týǵyzady.

Júıeli tásil negizinde paıdaly qaz­balardy ıgerýdiń jańa tehno­lo­gııa­larynyń ǵylymı negizderin qalyp­tastyrý úshin baıyrǵy uǵymdar qaıta qarastyryldy. О́zara táýeldi jáne ózara baılanysty daıyndyq jáne tazartý qazbalarynyń jıyntyǵyn paıdaly qazbalardy ıgerý júıesi, al kendi qazyp alý paıdaly qazbalardy óndirý tehnologııasy ekeni dáleldengen. Bunyń kendi qazyp alý, tıeý jáne tasymaldaýda mańyzy zor. Tehnologııalyq sıpattamalary: senimdiligi, ónimdiligi jáne shyǵyndardy kóp emes bir-birine sáıkes keletin burǵylaý, tıeý-jetkizý jáne kólik jabdyqtary keshenderin jınaqtaý algorıtmi jasaldy.

Sıkldik-aǵyndyq tehnologııany uıymdastyrýdyń jalpy tásilderi tujyrymdalǵan. Soǵan baılanysty Korporasııa kenishterinde daıyndyq jáne tazalaý qazbalarynda kendi qazyp alý jáne tıeý sıkldyq tehnıkamen (tıegishtermen, tıeý-jetkizý mashınalarymen) júzege asyrylady, ken­di konsentrasııalyq jıekterge, ken túsý­lerge deıin tasymaldaý sıkldyq árekettegi kólik quraldarymen oryndalady. Kendi jınaý pýnktinen jer betine jetkizý uzyndyqtaǵy jáne kóterý bıik­tigindegi ártúrli magıstraldyq jáne ýchas­kelik jelilerden turatyn konve­ıer­lik kólikpen júzege asyrylady. Kendi konveıerlik jelilerge tıeý úshin ártúr­li konstrýksııaly jyljymaly usaq­taý-qaıta tıeý qondyrǵylary kózdelgen.

Osylaısha, burǵylaý-jarylys jumystarynyń jańa tehnologııalaryn jáne jerasty kenishterindegi sıkldyq-aǵyndyq tehnologııalardy ázirleý jáne engizý baǵytynda Korporasııa álemdik taý-ken kompanııalary arasynda jetek­shi oryn aldy. Álemdik deńgeıdegi bul ta­bysqa jetýde burǵylaý-jarylys, qa­zyp alý, tıeý jáne tasymaldaý ju­mys­tarynyń jańa tehnologııalaryn ázirlep jáne engizgen otandyq ǵalym­dardyń, jobalaýshylardyń jáne óndiristiń bas mamandarynyń jemisti eńbekteri mol.

Atalǵan ázirlemeler avtorlardyń «Qazaqmys korporasııasy» kenish­terin­degi burǵylaý-jarylys jumystary­nyń jańa tehnologııalary», «Qazaqmys korporasııasy» jerasty kenishterin­degi sıkldyq-aǵyndyq tehnologııa» atty monografııalarynda baıandalǵan. Olar 2011-2020 jyldary oryndalǵan «Qazaqmys korporasııasynyń» jeras­ty kenishterinde álemdik deńgeıdegi taý-ken jumystarynyń jańa tehnologııalaryn ázirleý jáne engizýi» atty jumystyń syryn ashady.

Bul nátıjeler satyp alynatyn burǵylaý stanoktary men karet­kalar sanyn 25%-ǵa, jerasty avtosa­mos­valdarynyń sanyn 33%-ǵa, relsti elekt­ro­vozben salystyrǵanda konve­ıer­lik kólikke aýysý kezindegi kúrdeli shyǵyndardy 33,2%-ǵa tómendetti. Jer­asty kenishterinde taý-ken ju­mys­tarynyń jańa tehnologııalaryn óndiriske engizýdiń jıyntyq ekono­mıkalyq quny 2014-2018 jyldarda shamamen 12 mld teńgeni qurdy.

Teorııalyq negizdemesi men jańa­lyǵy boıynsha oryndalǵan zertteý­lerdiń ǵylymı-tehnıkalyq deńgeıi álemdik taý-ken ǵylymynyń ozyq jetis­tik­terinen kem túspeıdi. «Qazaqmys kor­porasııasynyń» jerasty kenish­terin­­de álemdik deńgeıdegi taý-ken jumys­tary­nyń jańa tehnologııalaryn ázirleý jáne engizý» jumysy (jetekshisi QR UǴA akademıgi B.Raqyshev) Qazaqstan Respýblıkasynyń Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy 2021 jylǵy Memlekettik syılyǵyn berýge laıyq.

Serǵazy Baımýhametov,

KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, QarTÝ professory