...adamgershilikke úndeıdi
Uly Abaı ósıetinen aýytqymaıyq
«О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń, adamshylyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen quly bolasyń», dep uly Abaı aıtqan ýaqytqa keldik. Osy oraıda danyshpan babamyzdyń fılosofııalyq traktattar stılinde jazylǵan «Qara sózderi» óz qundylyǵyn esh joımaıtyn týyndy desek, qatelespeıtinimiz anyq.
Búginde Qazaq eli rýhanı bilimge sýsap otyr. Sanany kóterip, salamatty ómir saltyn ustanyp, elime adal qyzmet etemin degen jastar myna oı jarystyratyn zamanda kóbeıe me desek, ýaqyt ótken saıyn sıreı bastaǵandaı. Bizdińshe oǵan sebep, qazirgi tańdaǵy urpaqtyń – jastardyń deni bilimge emes, qalaıda tez aqsha tabýdyń jolyna bet burǵandaı. Árıne, kópke topyraq shashpaımyz desek te, qazirgi qoǵam shyndyǵynan attap kete almasaq kerek!
Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkeni sekildi azdap bolsa da úles qosý maqsatynda Saǵı Jıenbaev atyndaǵy oblystyq jasóspirimder kitaphanasy «Abaı joly» atty kezekti onlaın is-sharasyn uıymdastyrdy. Osy tusta Elbasy – Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Abaıdy taný arqyly biz Qazaqstandy álemge tanytamyz, qazaq halqyn tanytamyz. Abaı árqashan ulttyq uranymyz bolýǵa tıis», degen sózi eske túsedi. Sondyqtan oqyrmandar úshin uıymdastyrylǵan arnaıy is-sharada uly aqynnyń shyǵarmashylyǵyn jappaı oqý úshin nasıhattaý isine den qoıdyq.
Kitaphana isinde oqyrmandardy tek kitap oqýǵa úndep qana qoımaı, oqyǵanyn ár adamnyń kóńiline toqýyna, túısigine alýyna járdemdesken jón. Al biz osy maqsat jolynda jumystana beretin bolamyz.
Nazerke JOLDIEVA,
Saǵı Jıenbaev atyndaǵy oblystyq
jasóspirimder kitaphanasynyń qyzmetkeri
AQTО́BE
..ókinishin jetkizedi
Balalardyń tili oryssha shyǵyp jatyr
Alty myńǵa jýyq adam turatyn Baqanas aýylynda ózge etnostar múldem az, shamamen jıyrma shaqty ǵana úı bar bolar. Olardyń ózderi bir-birimen qazaqsha sóılesedi. Osyndaı qazaqy aýylda tili oryssha shyǵyp jatqan balalar bar. «Masqara!» demeske lajyń joq.
Nemerelerimniń orys tilinde taza sóıleı alǵanyna alǵashynda ishteı qýandym da. Keıin oılana bastadym. «Oıpyr-aı, á! Ishki jan dúnıeleri ózgege uqsap ketse, ne isteı almaqpyz» dep. О́ıtkeni bala sanasyna ártúrli tásilder arqyly birtindep sińirilgen ustanymdy ózgertý – qıynnyń qıyny.
Teledıdar men smartfondy bylaı qoıǵanda, qalalardaǵy kitap satatyn dúkenderge kirseń, orys tilindegi kitaptarǵa qyzyqpasyńa áddiń qalmaıdy. Túrli-tústi sýretteri kóz tartady. Shrıfteriniń ózi qandaı ǵajap! Al qazaq tilindegi kitaptar óte jutań ári joqtyń qasy.
Qalaı degende de balalarymyzdy memlekettiń kómegimen erte bastan erkimizde ustasaq, ol úlken jetistigimiz bolar edi. Bala sanasyn bıleý jolynda júrgizilip kele jatqan uly iste týymyz qashanda bıik tursa, elimizdiń erteńi de sózsiz eńseli bolmaq. Osy maqsatta jumsalǵan qarajattyń da eselenip qaıtatyny kúmánsiz.
Marat QAShQYNBAEV
Almaty oblysy,
Balqash aýdany
...oıyn ortaǵa salady
Ulttyń bolashaǵy – ulttyq tárbıe
Pandemııanyń saldarynan jurt úıinen kóp shyqpaýdy maqul kórgen qazirgi kezde adamnyń basyna neshe túrli oılar kelip, mazalaıdy eken. Osy «tájtajaldan» keıin árkim óz ómirine, ustanymyna basqasha qaraıdy ǵoı dep oılaımyn. Bar tapqanymyzdy shashyp nemese kredıt alyp, toı jasaımyz. Sóıtip belshemizden qaryzǵa batamyz. О́kinishke qaraı, sol úılengen jastarymyzdyń úshten biri kóp uzamaı ajyrasyp ketip jatady. Sebebi nede degen suraq árbir kózi ashyq azamatty oılandyrsa kerek.
Menińshe onyń mynadaı sebepteri bar. Máselen, baspananyń joqtyǵy, materıaldyq qıynshylyqtar, jastardyń otbasylyq ómirge daıyn emestigi jáne eń bastysy – otbasyndaǵy tárbıeniń durys bolmaýy. Sondaı-aq biz – eliktegishpiz. О́zimizdiń júırik te jorǵa sáıgúligimiz bola tura, ózgeniń jabysyna mingesýge áýespiz. Qazirgi kúni jigitterimiz ben qyzdarymyzdyń kópshiligi jastary 30-35-ke tolǵansha úılenbeı júrip alady. Biraq ómir-ózenniń aǵysy tym jyldam. Qamshynyń sabyndaı ǵana qysqa ǵumyrynda adam bilim alyp, otbasyn quryp, ata-anasyna nemere men shóbere súıgizip, sońyna júregi «qazaq» dep soqqan, amanatqa qııanat jasamaıtyn sanaly urpaq qaldyryp ketý kerek ekenin umytpaǵany jón. Adam balasynyń eń mańyzdy, eń negizgi mindeti – urpaq jalǵastyrý.
Joǵaryda aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy bireý: ulttyń bolashaǵy – ulttyq tárbıede.
Shaıgúl QAShAǴANOVA,
Rza Qýnaqova atyndaǵy №35 mekteptiń
orys tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi
Jambyl oblysy,
Qordaı aýdany,
Noǵaıbaı aýyly
...usynysyn bildiredi
Sot júıesine tól sózderimizdi engizeıik
Qazaq tili memlekettik mártebe alǵannan keıin birqatar aýqymdy ister atqarylǵany belgili. Degenmen áli de sheshimin tappaǵan túıindi máseleler barshylyq. Elimizde qabyldanyp jatqan normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń memlekettik til nusqasyndaǵy mátininde qoldanylatyn sóz tirkesteri men sóılemderdi qurýda jiberiletin kemshilikter zań maqsattarynyń mánisin túsiretini ókinishti, árıne. Zań salasyndaǵy uǵym, túsinikterge qazaq tilinde jańa tól termınder jasap qoldanysqa engizý elimizde tilge berilgen úlken mártebeni odan ári tereńdete túsetini sózsiz.
Osyǵan oraı, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2020 jylǵy 28 mamyrdaǵy sanynda jarııalanǵan zańger-pýblısıst Naqypbek Sádýaqasovtyń «Tól sózderimizdi qoldaný – ýaqyt talaby» maqalasyndaǵy sot júıesinde jáne zańnamalyq qujattarda resmı túrde keń qoldanylyp júrgen ózge tilden engen «sýdıa» sózin ana tilimizdegi «bısheshimger» sózimen almastyrý jónindegi usynysyn túbegeıli qoldaıtynymyzdy bildiremiz. Avtordyń joǵaryda atalǵan maqaladaǵy usynysy salmaqty tujyrymdar men dálelderge negizdelgenin atap kórsetý paryz.
Sansyzbek RAIYMBAEV,
Jumash QOSANOV,
zańgerler
NUR-SULTAN
