Máseleni áriden bastasaq, 2019 jyly bank sektorynyń aktıvter sapasyn baǵalaý (AssetQualityReview – AQR) prosesi jurtshylyqtyń kóz aldynda ótti. Bankterdiń problemaly aktıvterin jeńildetý úshin kredıttik amnıstııa jarııalandy. AQR nátıjeleri boıynsha, táýekel aımaǵynda bolǵan bankter bir-birine jutylmaı-aq shyqty. Bul jaǵdaı qarjy sektorynyń 2008-2018 jyldardaǵy daǵdarystan es jıyp qalǵanyn, memlekettiń qoldaýynsyz jumys isteýge daıyn ekenin kórsetti. Alaıda Ulttyq bank jekeshelenbeı turyp, bankter memlekettiń yqpalynan shyǵa almaıdy. Sarapshylar da toqtamdy pikir aıtýǵa asyqpaı otyr. Qarjyger Erlan Ibragımniń aıtqanyna den qoısaq, munyń nátıjesin erterek sezý úshin biraz máseleni qaıta qurylymdaý qajet. Sonyń ishindegi eń ózektisi – Ulttyq bankti jekeshelendirý. «Ulttyq bank negizgi qyzmetinen aýytqyp, Ulttyq qor, Úkimet jáne EDB arasyndaǵy operator qyzmetimen shektelip qalǵan, eger ol derbes sheshim qabyldaýǵa múmkindigi bolsa, bankter asyrandy hám erketotaı balanyń kúıine túspes edi» deıdi ol.
Qarjy sektorynda halyqtyń emes, Úkimettiń yqylasyna bólený kózqarasy basym. Bul kózqaras álsiz bankterdi mıkroqarjylyq uıymdarǵa, al azýly mıkroqarjy uıymdaryn derbes bankke aınalý múmkindigin shektep kelgeni belgili bola bastady.
«Ulttyq bank jekeshelenbeı turyp, bankter memlekettiń yqpalynan shyǵa almaıdy. Amerıkanyń, Anglııanyń ortalyq bankteri jekemenshiktiń qolynda. Al bizdiń elde Ulttyq bank – memlekettiń quzyrynda. Ulttyq bank jekeniń qolyna ótpese, qarjy ınstıtýttaryn memleketten bólý merzimi de sozyla beredi. Al barlyq salada, sonyń ishinde bank sektorynda memlekettiń úlesi bolsa, bankterdiń derbes sheshim qabyldaý máselesi ekinshi orynǵa ysyryla beredi» dedi E.Ibragım.
Esterińizde bolsa, memlekettiń bankterge kómekti toqtatatyny týraly másele osyǵan deıin de birneshe ret kóterilgen. 2008-2009 jyldardaǵy qarjy daǵdarysy kezinde ekinshi deńgeıli bankterge memleket birneshe mlrd dollar shamasynda kómek kórsetken. Tipti Elbasy Nursultan Nazarbaev jekemenshik bankterge memleket aqshasyn berýdi tıimsiz dep atap ótip, bul tájirıbeni toqtatý keregin ashyq aıtqan. Jón-aq. Búginge deıin bankterdi «tyǵyryqtan shyǵarý» úshin bıýdjetten qyrýar qarjy bólindi. Osydan kelip «bankter memlekettiń bólgen qarjysyn qashan qaıtarady?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Bul – talaı aıtylyp júrgen másele. «Úkimet pen Ulttyq banktiń qolynda bankterge memleket bólgen ondaǵan mlrd dollardy qaıtarý merziminiń kestesi bar ma?» degen saýaldy Almatyda ótken qarjy sammıti kezinde tańdaýdy tórttiktiń qatarynda bolǵan banktiń, sol jıynǵa qatysqan mınıstrliktiń ókilderine qoıǵanbyz. Bank ókilderi memlekettiń kómek retinde bólgen qarjysynyń kóp bóligin ınflıasııa jep qoıǵanyn aıtsa, Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń mınıstrleri bul saýaldy Ulttyq bank pen Qarjy mınıstrligi ókilderine qoıý qajettigin juqalap jetkizgen.
Qarjy sarapshysy Aıbar Oljaev «memleket 2009 jyly bank sektoryna aksıoner retinde kirgendikten bólingen qarjyny qaıtarý máselesi týraly sóz bolmaýy múmkin, biraq qandaı da bir daǵdarys jaǵdaılaryn banktermen birge kóterýge daıyn bolǵan» degen pikirde. Demek bankterge qarjy bólgende qaryz dep emes, bólingen qarjynyń táýekelin birigip kóterý týraly sóz bolǵan. Memleket bólgen qarjynyń suraýy men salmaǵy baryn eki tarap ta bilgen. Úkimettiń bank kapıtalyna aksıoner bolyp kirýine 2007-2008 jyldardaǵy álemdik qarjy daǵdarysy men ıpotekalyq oblıgasııalar daǵdarysy sebep bolǵan. Álemdik qarjy daǵdarysy qos ókpeden qysyp turǵanda, Qazaqstannyń bul prosesten tysqary qalýy múmkin emes edi. Qarjy, ásirese, ıpotekalyq oblıgasııalar daǵdarysynyń bizdiń qarjy júıesin solqyldatyp ketkeni 2000 jyldardaǵy turǵyn úı naryǵyndaǵy jaǵdaıdan belgili. Sol jyldary bankter nesıe bere bergenin, al salymshylar ala bergenin el umyta qoıǵan joq.
2009 jyly Úkimet júıe quraýshy dep tanylǵan iri bankterdiń kapıtalyna aksıoner retinde kirip, olardy joıylyp ketýden saqtap qaldy. Sol kezdegi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Ulttyq bankke, Úkimetke bank sektorynyń jumysyn qalpyna keltirý úshin qajetti sheshimder qabyldaýdy tapsyrdy, nátıjesinde arnaıy qarjylyq turaqtylyqty saqtap qalý týraly baǵdarlama qabyldandy. Bul rette Úkimet bank sektoryndaǵy táýekelge jol bermeý úshin bank aksıonerlerimen birge kapıtaldandyrýǵa qatysty, osy tetik arqyly bankterdi, ekonomıkany qarjylandyrýdy mindettedi, onyń táýekelin de birge kóterýge sheshim qabyldady. Bul sheshimniń álemdik daǵdarys jaǵdaıynda táýekeli joǵary sheshim bolǵanyn táýelsiz sarapshylar da moıyndaıdy.
Qarjy sarapshysy A.Oljaev aıtyp ótkendeı, salymshylardyń basym bóliginiń depozıtteri memleket tarapynan qosymsha qarjylandyrylǵan tańdaýly 4 bankte saqtaldy. Bul bankterdi saqtap qaldy jáne sol arqyly ekonomıkany qarjylandyrýdy toqtatpaýǵa múmkindik berdi, salymshylardyń depozıtteri de saqtaldy. Bul daǵdarys jyldarynda ekonomıkany qolmen basqarý ıdeologııasy sheńberinde júzege asty. «Qazir 2009 jyly qabyldanǵan baǵdarlamada aıtylǵan negizgi baǵyttar oryndaldy. Baǵalaý (AssetQualityReview – AQR) prosesi jekelegen bankterdiń táýekel deńgeıi qandaı ekenin aldyn ala bilip otyrýǵa múmkindik berdi. Osy prosestiń nátıjesinde bankter bir-birine qosyldy nemese jabyldy. Basqasha aıtqanda, qazir jumys istep jatqan bankter saýyqty, qolmen basqarylatyn sheńberden shyǵyp, damýdyń jańa deńgeıine kóterildi», deıdi A.Oljaev.
Degenmen sarapshylar arasynda Úkimettiń bankterdi qutqaryp qalý sheshimderin qup kórmeıtinder barshylyq. Osy pikirdi jaqtaıtyndar «bankterdi qoldan qorektendirmeı-aq, memleket «shok» terapııasy jaǵdaıyna túsirip, esten tandyra otyryp, tyǵyryqtan shyǵatyn joldy ózderi tabýyna múmkindik berýi kerek edi» degen pikirge basymdyq beredi. Mundaı usynystar aıtýǵa ǵana ońaı ekenin alǵa tartqan A.Oljaev 2009 jyldary álemdik daǵdarys qos ókpeden qysyp turǵan kezde jan-jaqty zerdelenbeı qabyldanǵan sheshim ekonomıkany kúıretip, áleýmettiń jaǵdaıyna keri áser etetin edi, deıdi. «Sol sátte bankterge kómektespese, jaǵdaıdyń nege aparyp soǵaryn oılaýdyń ózi qorqynyshty edi. Kúıregen banktiń sońynan salymyn joqtap, áleýmet alańǵa shyǵady, ekonomıkanyń jekelegen sektorlary qarjy kózinen aıyrylady. Munyń sońy áleýmettik qaqtyǵystarǵa alyp keler edi. Úkimet áleýmettiń qamy úshin mol qarjy arqyly bankti saqtap qalyp, áleýmettik qaqtyǵystardyń aldyn aldy. 2009 jyldary qabyldanǵan sheshimniń ekonomıkaǵa áserin turaqtylyqpen jáne IJО́ deńgeıimen ǵana emes, áleýmettik, saıası turaqtylyq deńgeıimen de baǵalaǵan jón», dep sózin túıindedi A.Oljaev.
Eldegi makro-mıkro ekonomıkalyq kórsetkishterdiń nátıjesine syn kózben qarap, kózqarasyn ashyq aıtyp júrgen ǵalym, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Toqtar Esirkepov sońǵy 10-15 jylda ekonomıkalyq saıasattyń bank sektoryna erekshe yqylasty bolǵanyn, munyń negizgi sebepterin taldaýǵa úlgermeı jatqanymyzdy aıtyp berdi. Bir salaǵa erekshe basymdyq berý, ekonomıkany ári qaraı damytýǵa kedergi bolǵany endi baıqalyp jatyr. «Ekonomıkamyzdyń negizgi resýrstary (shıkizat sektory) ekonomıkany damytýdyń basty faktory fýnksııasyn joǵaltyp kele jatqany da qupııa emes. Memleket basshysy bul tusta zańnamalyq negiz qajet ekenin aıtyp, bul «derttiń» naqty dıagnozyn anyqtap otyr. Demek aldaǵy ýaqytta memlekettiń bankter «erkeligin» kóterý múmkindigi shektelip keledi. Parlament zań jobasyn daıyndaýǵa 100 paıyz jumylýy kerek», deıdi T.Esirkepov.
Kelesi qarjyger Maqsat Halyq bank sektoryndaǵy 2009 jylǵy jaǵdaı men qazirgi jaǵdaıdy bir-birimen salystyrýǵa bolmaıtynyn aıtyp berdi. Mysaly, Moody’s jáne Fitch Ratings reıtıng agenttikteriniń qorytyndysy boıynsha, bizdiń eldegi bankterdegi qarjylyq júıesi turaqty. Bul bankterdiń negizi jaǵdaıy táýir, esh memlekettik qoldaýǵa zárý emes ekenin bildiredi. Qazaqtyń «aýrý qalsa da, ádet qalmaıdy» degen sózin eske túsirgen M.Halyq bankterdiń arnaıy memlekettik baǵdarlamalar arqyly qarjy alsam degen nıetine shekteý qoıý qıyn ekenin de eskertip ótti. Ondaı bankter áli de bolsa bar.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtyp ótkendeı, bul másele zańmen shegelense, másele rettelýi múmkin. Biraq sarapshy aıtqandaı, memleket bank jumysyna aralasýdy birden toqtata almaıdy. Bul jumysty memleket syrttan baqylaý arqyly kezeń-kezeńmen júrgizýi de ábden múmkin. 2016 jyldan bastap ishki naryqta ózderin bankrot dep jarııalaǵan bankterdiń tóbesi kórine bastaǵan. Naqtylasaq, 2005 jyldary ishki naryqta 33 bank bolsa, qazir olardyń qatary 23-ke tómendedi. DSU jaǵdaıynda bankterdi azaıtyp alsaq, olardyń qataryn ózge eldiń bankteri tolyqtyrýy múmkin. Qazirdiń ózinde ishki naryqta Reseı jáne QHR bankteriniń kúsh ala bastaǵany baıqalyp qalady. Keıbir ınvestısııalyq qarjy ınstıtýttary men kommersııalyq bankter bir-birimen birikti, derbes uıym retinde jumysyn toqtatty.
«Bankterdiń bankrotqa ushyraı bergeni jaqsy emes. Munyń sońy bank júıesine degen senimge selkeý túsirýi múmkin. Halyq bankke senbese, munyń sońy bank sektorynyń qarjylyq daǵdarysyna jalǵasýy múmkin. Bankterdiń azaıýy monopolııalyq nemese olıgopolııalyq pıǵyldy kúsheıtip jiberedi degen de qaýip joq emes. Dál qazir 23 bankti saqtap qalý mańyzdy. MQU qatarynan basqa bankter shyqsa, olarǵa da qoldaý bildirý kerek. Olar sapaly qyzmet kórsetýdi qolǵa alsa, ishki naryqta báseke bolady. Báseke bolǵan jerde tańdaý quqy bar», deıdi M.Halyq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynan bankterge Ulttyq qordan qarjy bólý toqtatylatynyn bildik: Parlamentke bul máseleni zańmen negizdep berińder degen pármen berildi: endigi salmaq zańdy daıyndap berý mindeti tapsyrylǵan Parlamenttiń kásibı biliktiligine túseıin dep tur. Shala-sharpy daıyndalǵan zańdardy naryq zańy hantalapaıǵa aınaldyratynyn da, Parlamenttiń túrli toptardyń lobbıinen asa almaıtynyn, kesimdi sheshim qabyldaýǵa batyldary jetpese, erteńgi ýaqytqa ysyra salatynyn kórip júrmiz. Bul joly eshkimniń de qatelesýge quqy joq.
ALMATY
