Asylynda, Býrabaı baýraıyndaǵy kúmis kólderdiń sýy aǵyndy teńiz sýlary tárizdi emes, ózin-ózi tazalaıtyn kól sanatyna jatady. Átteń ne kerek, keshegi keneresi tolyp, kemeline kelip turǵan shaǵynda kúmis shalqarlardyń sýyn tehnogendik lastanýdan saqtap, kólge quıatyn sansyz bulaqtar men arnasy keń ózenderdiń jolyn jappaı, sýyn ysyrapsyz paıdalanbaı jasyl álemge janashyrlyqpen qarap, keleshekti oılap, saqtaýymyz kerek edi. Endi mine ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, erterekte sharasynan asyp-tasyp, kúmis kesege quıǵandaı mólt-mólt etip jatatyn qaıran kólder tabıǵı qorektenýden ajyrap, endi qaıtyp jasaryp jarqyramastaı birjola qartaıyp ketken. Onyń ishinde ásirese, Áýlıekól, Aınakól, Shabaqty kólderine qaýip tónip turatyndyǵyn amalsyzdan ekpin túsirip aıtýǵa májbúrmiz. Balyǵy taıdaı týlap jatatyn osynaý kólder sonaý 1956 jyly keshendi zertteýden ótkizilgen eken. Odan beri de bul taqyrypty qaýzaǵan jan joq dese de bolar. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, jany ashymastyqtyń saldarynan jaǵalaýy jyl saıyn alystap bara jatqan kólder eleýli ózgeriske ushyraǵan. Sóıtip, birte-birte sý kólemi azaıdy. Ásirese, Aınakóldiń ańǵary kemip barady.
Osy arada taıǵa tańba basqandaı etip dálel keltire ketelik. Máselen, 1956 jylǵy zertteý barysynda Áýlıekólde 36,2 mln, Aınakólde 250 mln, Shabaqty kólinde 141 mln, Shortandy kólinde 256 mln tekshe metr sý bolǵan. Keıin kólderdiń tartylýyna bulaq kózderiniń jabylýy, ózender ańǵarynyń tarylýy sebep boldy. Japqan jany ashymastardyń qolymen salynǵan sansyz qurylystar. Burynǵy burynǵy ma, qazir tipti etek alyp barady.
– Erterekte Býrabaı baýraıy sansyz bulaqqa toly edi ǵoı. Kúni-túni tap-taza sý aǵyp, óziniń tabıǵı jylǵasymen kólge quıylyp jatatyn. Kúnniń nurymen býǵa aınalyp, sál-pál olqy tússe, ózen sýy men kól sýy eseleı toltyratyn, – deıdi el aǵasy Eseı Bekbergenov, – oǵan kóktemgi qar sýy men jaýyndy qosyńyz. Kúmis kólderdiń nár alatyny osy sý kózderi edi. Keıin kýrortty aımaqqa qurylystyń kóptep salynýy saldarynan bulaq kózderi jabylyp qaldy. Kezinde nazar aýdarǵan eshkim bolmady. Nátıjesinde, Býrabaı baýraıyndaǵy barlyq kólderdiń tartylyp qalý qaýpi týyp otyr. Al bul degenińiz tabıǵattyń tamasha baılyǵy emes pe? Qazir osy kúrdeli máseleni qolǵa alyp, ońtaıly shara qoldanbasaq, ońbaı opyq jeıtinimiz aıdan anyq.
Osy arada taǵy bir salystyrmaly derekterdi keltire ketelik. 1986 jylǵy zertteý barysynda sý deńgeıiniń birshama tómendeýi baıqalǵan. Osy jyldary Áýlıekólde 31 mln, Shortandy kólinde 225 mln tekshe metr sý qalypty. Dál sol jyldary kóldiń kósegesin kógertpeı turǵan asa aýyr jaǵdaı aldymen Aınakólge, sosyn Shortandy kóline túsken. Shortandy kóli Shýche qalasynda ortalyqtandyrylǵan sý júıesiniń sý alatyn kózine aınalǵan. Bul da bir berekesizdiktiń bastaý alǵan tusy. Áıtpese, tabıǵat janashyry, ekologııa jáne mınerologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ınjener-gıdrogeolog Aıtqajy Qazbekovtiń eńbeginde Shýche qalasynyń mańynda jerasty sý kózderi barlanǵandyǵyn, onyń mol qory bar ekendigi belgili bolǵandyǵy aıtylady. Áıtse de kesiri kóp keńes zamanynda sol jerasty sý qorlary tıimdi paıdalanylmaı, qolsozym jerdegi kúmis kóldiń sýyna jarmasqan da. Bálkim sý qubyryn tartý arzan bolǵan shyǵar. Jerdi burǵylaǵannan qolsozym jerdegi kólden tartýdy ońaı dep eseptegen bolar. Osyndaı berekesizdiktiń saldarynan jıyrma jyldan astam kól sýy Shýche qalasyn sýmen qamtamasyz etýge jumsaldy. Al qalaǵa orta eseppen jylyna 1,2-1,3 mln sý tartylǵan. Mine, osyndaı jany ashymastyqtyń saldarynan kól bastapqy jaǵalaýynan 700-800 metrdeı sheginip ketken. Aınakólge jaqyn ornalasqan Býrabaı kenti, qus fermasy da ıen tegin jatqan kól sýyn paıdalanǵan. Bul da jyǵylǵan ústine judyryq boldy.
Kól sýy arnalarynyń bastapqy qalpynan ajyrap, jaǵalaýdan jyldam alystaýy aǵyndy sý jınalatyn alqaptan ajyrap qalýynan boldy. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, jyldar boıy tolyqsyp jatqan kóldiń óziniń tabıǵı sý qoryn jınap quıatyn aýmaǵy bolmaq. Aınakóldiń aınalasynan kóktem shyǵyp qyzyl sý júrgen kezde arnasynan asyra eseleı toltyrar sý mólsheri 1956 jylǵy deńgeıge jete almaı otyr. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, kóldiń ózin ózi tazalaıtyn tabıǵı sý qory sarqylǵan. Ádettegi sý jınalatyn aýmaqtar egistik egemiz degen jónsiz sebeppen aıaýsyz jyrtylǵan kezde tabıǵı sý kózderi, bulyqsyp aqqan bulaqtar bitelip, qar sýynyń joly bolyp turǵan saı-sala, ózeksheler tegistelgen. Buǵan Býrabaı baýraıyndaǵy tas joldardy qosyńyz. Sol joldardyń astyna sý ótetin qubyr salý da eskerile bermegen. Ras, biren-saran bar, biraq, aǵyn sýdyń barlyǵy bógetsiz óte almaıdy. Mine, osyndaı sebepterdiń saldarynan Áýlıekóldiń kólemi 1956 jylmen salystyrǵanda, 3,5 mln tekshe metrge azaıyp ketken. Jańbyr, qar sýymen tolyqtyrylmaı, bulaq sýymen eselenbegennen keıin jaryqtyq Áýlıekóldiń jaǵdaıy qyl ústinde tur desek te bolar. Endigi amal qaısy?! Býrabaı baýraıyndaǵy kólderdi saqtap qalyp, bolashaqtyń ıgiligine jaratamyz desek, eń aldymen bulaq kózin ashý paryz. Jaýyn men qar sýy aǵatyn saı-salany bastapqy qalpyna keltirý kerek. Onsyz keneresi kemigen kól taǵdyry qyl ústinde tura bermek. Ǵalymdardyń tujyrymynsha, Býrabaı baýraıyndaǵy kólderdiń nár alýy tabıǵat áserinen. Eń aldymen jerasty bulaq kózderiniń áseri mol bolýy kerek. Áýlıekóldi 1956-1958 jyly keshendi teksergen ǵalym geologtardyń pikirinshe, sol kezdiń ózinde «kári» kólderdiń qataryna jatqyzylǵan eken. Kim bilgen, qamqorlyq bolmaǵan soń kól de qartaıady eken. Kól tabanyn 25 paıyzǵa jýyq laı basqan. Ásirese, ońtústik-shyǵys jaǵalaýlary qatty lastanyp ketken.Onyń ústine kútim bolmaǵan soń sý shópteri de kóp óse bastaǵan. Nátıjesinde, sý betiniń 64,8 paıyzyn sý ósimdikteri basyp ketken. Zamanynda Áýlıekóldiń qos qaptalynan qosylatyn sý kózderi bar edi. Onyń biri – Imanaı bulaǵy. Ekinshisi, shyǵys jaǵynan kelip qosylatyn Sarybulaq ózeni. Bul kúnde ekpini basylyp, sý azaıǵan Sarybulaq ózeni zamanynda Áýlıekól men Qotyrkóldiń arasyn qosyp jatatyn. Ańǵary tarylǵan soń kólge quıar tusy múldem jińishkerip, rabaısyz ósken qoǵa basqan. Tipti Sarybulaqty ózen dep aıtýǵa kelmeıtindeı. Qazir jylamsyrap aǵatyn jylǵaǵa aınaldy. Bul másele búgin ǵana kóterilip otyrǵan joq. Sonaý 1956-1958 jyldary Áýlıekóldiń tabanyndaǵy laı balshyqty tazalap, kól jaǵalaýyn qamys qoǵadan tazartyp, kúni-túni móldirep aǵyp jatatyn Sarybulaq pen Imanaıdyń ańǵarlaryndaǵy bógesinderdi alyp tastap, arnasyn keńeıtý týraly pikirler aıtylǵan. Mine, sodan beri qanshama ýaqyt ótti. Qansha halyq kól sýyna shomylyp, boı jazyp, tamasha tabıǵattyń tartýyn paıdalanǵanymen, erteńin oılap jatqan joq. Zamanynda aıtýly gıdrogeolog Aıtqajy Qazbekov aǵamyz jerasty, jerústi sýlarynyń qorlaryn zertteý týraly san márte másele kótergen. Ǵalymnyń aıtýynsha, eń aldymen kúmis kólderdi keshendi zertteý kerek edi. Onyń ústine sý aıdyndary deńgeıiniń ózgerýin udaıy baqylap otyratyn gıdrometrıaldyq jeli salýdy usynǵan. Bul áreketten de eshteńe shyqpady.
Áne bir jyldary Býrabaı baýraıyndaǵy kólderdi kemeline keltirý úshin Sergeev sý qoımasynan sý tartý kerek degen de pikir aıtylǵan. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, bul túbirimen qate paıym. О́ıtkeni, ol sý basqa ekojúıeden ózindik mıkroorganızmdermen keledi. Demek Býrabaı kólderine keletin ekologııalyq zardap kóp bolýy múmkin. Eń aldymen ıhtıologtardyń túbegeıli zertteýinen ótkizgen jón.
Taǵy bir másele, kúmis kólderge qajetti sý qoryn jınaý úshin qysqy maýsymda kól ústine qar toqtatý máselesin qarastyrsa da artyq bolmas edi. Búgingi kúni dál osyndaı máselelerdi eshkim qolǵa alyp otyrǵan joq. Kúnnen-kúnge tartylyp bara jatqan, taǵdyry qyl ústinde turǵan kúmis kólderdiń keleshegin oılaıtyn kim bar eken?!
