Náýbetti jyldardyń yzǵary áli kúnge janyńdy qarıdy

«Qazaq – baılyq qudaıdan» deıdi. Ol kezdegi baılar ózderiniń arǵy ata-babalarynan jalǵa­syp kele jatqan tektilik­pen dúnıelerin ózderiniń aǵaıyndary­men bólisip, aýyldaǵy kedeı adamdarǵa qaraılasyp otyrǵan. Qazaq baılary elge syıly, tekti adamdar bolǵan. Baılar ketkennen keıin, mal qurydy, qazaq ashtyqtan qynadaı qyryldy. Aýyldaǵy ár on adamnyń jeteýi ashtyqtan ólim qushty. El bosyp ketti.

Úkimet bıligin qolyna alǵan Sta­lın­niń ozbyr saıasatymen deni durys adamnyń oıyna kelmeıtin neshe túrli ótirik jalamen qazaqtyń el aldyna shy­ǵyp júrgen azamattaryn túrmege japty. Artynan «úshtiktiń» qaýlysymen, «ha­lyq jaýy» degen at taǵylyp, olar atyp óltirildi. El ishine jasyryn tyńshylar jiberildi. Kóptegen turǵyn IIHK-niń (NKVD) jasyryn agentterine aınaldy, olardy jasyryn marapattap, yntalandyryp otyrdy. Osyndaı ozbyr saıasattyń kesirinen talaı azamattyń taǵdyry tálkekke aınalyp, ajal qush­ty. Halyq ózderiniń janashyr azamattarynan aıyrylyp qaldy.

Sol surapyl jyldardyń kýágeri bol­­ǵandar­dyń basym bóligi búginde ómir­­­den ozdy. El basynan ótken osy qa­­­raly kúnder týraly kezinde áńgime qoz­­­ǵaýǵa qatań túrde tyıym salyndy. On­­daılar bola qalsa, «partııanyń saıasa­ty­­na qarsy el ishinde úgit júrgizdi» degen aıyp taǵylyp, sot­taldy. Kerisinshe ja­ýyzdardyń áreketterin qyraǵylyqqa balap, «ha­lyqtyń janashyry» atandyryp, aqyn-jazýshylar olardyń maq­taýlaryn birinen-biri asyryp jatty. Osyndaı aıar saıasattyń kesirinen el tarıhynyń qaraly betterinen habarsyz, «Oktıabr revolıýsııasy jeńiske jetip, uly Lenın, Stalın sııaqty kó­semder men orys halqynyń aǵalyq qam­qorlyǵy­nyń arqasynda qazaq eli osyn­daı jetistikterge jetti», degen ­ateızm men jalǵan patrıottyq rýhta tár­bıe­len­gen, qazaqtyń ulttyq dástúri men óziniń jeti atasyn da bilmeıtin urpaq ósip je­tildi. Kóp dúnıe umyt boldy. Qazaq dalasyn qan sasytqan náýbet bizdiń aýyldy da aınalyp ótken joq. Sol bir jyldardyń yzǵary áli kúnge deıin janyńdy qarıdy.

Búginde úlken­derdiń ózara jasyryn áńgimele­rin estip qalǵan quıma qu­laq aǵa­larymyz ben apaı­lary­myzdyń ashar­shylyq tý­raly, saıası qýǵyn-súr­gin­­der týraly tam-tumdap aıtqandary biz­ge náý­bet jyldarynan jetken de­rek­­terdiń úlken qoımasyn­daı boldy. Osy kisi­­l­erden surastyryp júrip jı­naǵan áńgi­­melerimniń arqasynda to­lyq bol­masa da aýylymyzdan qýǵyn kór­gen aza­mattar týraly biraz derek jı­­na­dym. Kóp­tegen adamdardyń tolyq aty-jón­derin ol kisiler de umytqan. Sol aıtyl­ǵan áńgimelerdegi adamdardyń at­­­taryn naqtylaý úshin arhıvterdi aq­­tar­ǵanda asa kóp dúnıe shyqpady. De­genmen sol jı­naq­talǵan derekter arqyly 37 adamnyń birqatarynyń deregin jaza keteıin.

Kúrishbaev Span Kent bolysynda bolys bolǵan. Kent qara aǵashynan eki qabatty úı salyp, onyń ústine aýrýhana, astyńǵy qabatynda mektep ash­qan. Keıin mal-múlki tárkilenip, otbasy oıran bolǵan. Keıbir balalary Qytaıǵa qashyp ketken. Ol kisilerge aǵa­ıyn bolyp keletin Áshimniń balasy Ámirjannyń aıtýy boıynsha, Spannyń balalaryn ustaý úshin, ózin qaıtadan Qarqaralyǵa alyp kelip kepildikte ustaǵan. Densaýlyǵyna baılanysty bir adamdardyń kómegimen Qarqaralydaǵy aǵaıyndarynyń úıine shyqqan eken. Span úıdiń jertólesinde jatyp qaıtys bolypty. Tún ishinde janazasyn oqyp, jasyryn jerlepti.

Ahmetbek Árinov marqumnyń jazba­sy boıynsha, Spannyń uly Ábdirahman­dy qystyń kúni oıyq qazǵyzyp, moı­nyna tas baılap, 17 adammen birge úlken kól­ge tastaǵan eken. Oqty shyǵyndap, qabir qazýdy artyq kórgen. Jip sheshilip ketse kerek. Jazǵyturym máıiti jaǵaǵa shyǵyp qalǵan jerinen tanyǵan adamdar jasyryn namazyn shyǵaryp, aparyp jerlepti.

Tólegen Ábeýov – Shatyraǵash kolhozynda bas­qar­ma bolyp júrgen kezinde, aýyr jumystan aryp-ashyp júrgen elge jany ashyp, kolhozdyń tabyny­nan bir semiz sıyrdy soıǵyzyp, etin halyqqa tara­typ bergeni úshin kolhozdyń partııa uıymynyń hat­shysy men aýyldyq keńes tóraǵasynyń qoly­men aýdan­­dyq prokýratýraǵa túsirilgen shaǵy­mmen 3 jylǵa sottalǵan.

Sáttar Sálmenuly. Ákesi tárkilen­gennen keıin prokýratýranyń aýyl bel­sendilerine bergen tapsyrmasy bo­ıyn­sha Sáttar ustalady. Sodan ony bel­­sen­diler­diń bireýine at arbamen Qar­qaraly túrme­si­ne aparý tapsyrylady. Úl­ken kól­diń janyndaǵy qalyń toǵaıǵa taıan­ǵanda arbadan sekirip túsip, toǵaıǵa qa­raı tura júgirip, qashyp ketpekshi bolǵa­nynda belsendi-aıdaýyl atyp tas­tapty.

Aqmetkárim Asylbekuly. Bul kisi negizi Tomar aýylynyń týǵany bol­ǵanymen, urpaǵy Qasym aýylynda tur­ǵan. Kóktemde jer jyrtyp júrgen ke­zinde, ábden sharshap eginshilerdiń qo­syna kelse, qyzyl buryshtyń qabyr­ǵasyna ilip qoıǵan plakattaǵy moıyn­dary kere qarys Marks, Engels, Lenın­niń birine-biri jalǵastyryla salynǵan sýretterine qarap turyp: «Mynalar­dyń moıyndarynyń jýanyn qarashy. Shirkin-aı! О́zderin soqaǵa jeger me edi?!» degen sózin belsendiler dereý mı­lı­sııaǵa jetkizgen eken. On jylǵa sottalyp, sodan habarsyz ketken.

Mine osylaı, bul kisilerdiń bári – bólip-jarary joq taǵdyrlas adamdar. Sol bir surapyl zamandy kórý pe­she­nelerine jazylǵan eken. Árı­ne, óte aýyr taǵdyr. Biraq bul «taǵ­dyr­lardyń» bireýlerdiń qolymen jasal­ǵandyǵy odan da aýyr.

Men ózim jınaqtaǵan derekter negi­zinde aýy­ly­myzdyń ashtyq pen saıası qýǵyn-súr­gin qurbany bol­ǵan azamat­tarynyń tizimin usynǵandy jón kórdim:

Álimhan Ermekov – sottalǵan, Alash ardageri, 7-aýyl.

Ámire Spanuly – óltirilgen, Kent bolysy
13-aýyl.

Ábdirahman Spanuly – óltirilgen.

Tólegen Ábeýuly – sottalǵan, Temir­shi bolysy 9-aýyl.

Qomar Beısenbekuly – atylǵan.

Bólemes Beısenbekuly – atylǵan.

Shómen Nyǵymanov – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.

Zákish Ormanbetov – atylǵan. Kent bolysy 7-aýyl.

Qalıaqpar Kúsembaev – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.

Seıilhan Alın – atylǵan. Kent bolysy 7-aýyl.

Moldahan Alın – atylǵan.

Begimbaı Sársenbaıev – sottalǵan, Temirshi bolysy 9-aýyl.

Ospan Qadaýov – sottalǵan.

Nuqysh Qospabaev – atylǵan, Kent bolysy 7-aýyl.

Muqash Sádýov – sottalǵan.

Aqqasqa Ospanov – sottalǵan.

Syzdyq Tilegenov – sottalǵan.

Tilesh Igilikov – sottalǵan.

Baltabaı – sottalǵan.

О́zbek Tileýbergenuly – atylǵan, Temirshi bolysy 9-aýyl.

Sháıken Ahmetov – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.

Aıazbaı О́mirjanov – sottalǵan, Kent bolysy 13-aýyl.

Sáttar Sálmenuly – atylǵan.

Qasymbek Smaqov – sottalǵan, Temir­shi bolysy 7-aýyl

Jobalaı Sársenbaıuly – atylǵan.

Spataı Raıymbekov – mal-múlki tár­kilengen.

Muzdybaı – Kent bolysy 13-aýyl.

Span Kúrishbaev – mal-múlki tár­ki­lengen.

Qabjan Spanuly

Jaqsylyq Júzbaıuly

Sálmen

Ińirbaı

Qońyrbaı

Tileýbergen Nııazuly

Sálpik qajy

Qasen Tóleýbaev – Kent bolysy, 7-aýyl.

Aqmetkárim Asylbekuly – sottalǵan, Temirshi bolysy 10-aýyl.

Baltabaı – sottalǵan.

О́zbek Tileýbergenuly – atylǵan, Temirshi bolysy 9-aýyl.

Sháıken Ahmetov – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.

Aıazbaı О́mirjanov – sottalǵan, Kent bolysy 13-aýyl.

Sáttar Sálmenuly – atylǵan.

Qasymbek Smaqov – sottalǵan, Temir­shi bolysy 7-aýyl

Jobalaı Sársenbaıuly – atylǵan.

Spataı Raıymbekov – mal-múlki tár­kilengen.

Muzdybaı – Kent bolysy 13-aýyl.

Span Kúrishbaev – mal-múlki tár­ki­lengen.

Qabjan Spanuly

Jaqsylyq Júzbaıuly

Sálmen

Ińirbaı

Qońyrbaı

Tileýbergen Nııazuly

Sálpik qajy

Qasen Tóleýbaev – Kent bolysy, 7-aýyl.

Aqmetkárim Asylbekuly – sottalǵan, Temirshi bolysy 10-aýyl.

Mine, jınaqtalǵan tizimniń jobasy osyndaı. Mundaǵy oıym, qatelik ketpes úshin, biletinder bolsa, artyq-kemin túzesek, óte durys bolar edi. «Suraýsyz ketken er – jetim» degen emes pe?! Áli de bolsa osy tizimdi túgeldep, naqtylaı tússek deımin. Keleshek urpaq sol tarıh betteriniń aýyr beınetin kórgen azamattardyń attaryn umytpaý úshin úlken eskertkish ornatylsa, óte durys bolar edi.

Sábıt TOǴAMBEKOV,

zeınetker