Dýshanbe sammıti: Úmit pen kúdik

Birinshiden, bul sammıt – koronavırýs indetinen keıin júzbe-júz uıymdastyrylyp otyr­ǵan tuńǵysh jıyn.

Ekinshiden, osy jyly ShYU-nyń qurylǵanyna 20 toldy.

Úshinshiden, ShYU-ǵa múshe elder aımaǵynyń dál kindiginde ornalasqan Aýǵanstandaǵy jaǵ­daı – halyqaralyq deńgeıde birin­shi kezekte turǵan másele.

Sondaı-aq sammıtke Reseı basshysy Vladımır Pýtın­niń, Qytaı basshysy Sı Szı­n­pın­niń jáne Úndistan premer-mınıstri Narendra M­o­dı­diń kelmeýi uıymnyń kele­shegine qatysty mańyzdy prob­lemalardyń bar ekenin kór­setti. Sol sebepti ShYU-ǵa múshe elder arasyndaǵy tepe-teńdik pen uıymnyń aımaq elderi turǵysynan mańyzyna toqtalýdyń qajettiligi týyndap otyr.

ShYU-nyń alǵashynda Qy­taı men Keńes Odaǵy ara­syn­da bastalyp, al KSRO ydy­raǵannan keıin Qytaı men Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyz­stan, Tájikstan arasynda shekara máse­lelerine qatysty júr­gizil­gen kelissózderdiń nátı­je­sinde qurylǵanyn aıta ketken jón. Shekara problemalarynyń óz sheshimin tabýy Qytaı úshin de, sondaı-aq táýelsizdigin jańa jarııalaǵan Ortalyq Azııa res­­pýblıkalary úshin de asa ma­ńyz­dy edi. Taraptardyń ózara jyly qarym-qatynas ornatýy úshin pat­shalyq Reseı kezeńinen jal­ǵasyp kele jatqan shekara prob­lemalarynyń qalaıda oń sheshimderin tabýy qajet edi. Bul bir jaǵynan qurlyqtyń ishki aımaǵynda halyqaralyq teńiz qatynas joldarynan alys jatqan Ortalyq Azııa elderiniń syrtqa shyǵýy úshin qajet bolsa, al ekinshi jaǵynan Qytaıdyń Ortalyq Azııa arqyly Eýropa men Taıaý Shyǵysqa shyǵýy úshin qajet bolatyn.

Bul turǵydan alǵanda, ShYU-nyń qurylýy geosaıası ma­ǵynada Qytaıdyń Ortalyq Azııany Reseımen bólisýi degen sóz edi. Odan keıingi jyldarda Qytaıdyń tek aımaqta ǵana emes, jahandyq saıasatta da bedeliniń arta túsýi Máskeýdi edáýir alańdatqan bolatyn. Sondyqtan Reseıge ShYU aıasynda Qytaımen ara salmaqty teńgerý úshin Úndistannyń uıymǵa múshe bolýy mańyzdy edi. Máskeýdiń bul usynysyna oraı Qytaı da Pákistannyń múshe bolý máselesin usynsa kerek, 2017 jyly Úndistanmen birge Pákistan da ShYU-ǵa múshe bolyp qabyldandy. Osylaısha, uıym sheńberinde Úndistan Qytaımen ara salmaqty, al Pákistan Úndistanmen ara sal­maq­ty teńgerip turdy.

Ortalyq Azııa turǵysynan alyp qaraǵanda, ShYU-nyń qurylýy jáne aımaqtaǵy elderdiń Qy­taımen birge bir uıymnyń ishin­de bolýy Reseımen ara salmaqty teńgerý degen sóz.

Sonymen qatar Ortalyq Azııa úshin Reseı men Qytaı sekildi alpaýyt elderdiń arasyndaǵy yntymaqtastyq bárinen de ma­ńyzdy. Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń «senim art­tyrý­shy sharalar» máselesi turǵy­sy­nan alyp qarar bolsaq, ShYU Reseı men Qytaı arasynda «senim arttyrýshy shara­lardyń» qalyptasqanyn kór­setedi. Uıymǵa Pákistan men Úndistannyń múshe bolýy – Orta­lyq Azııanyń Ońtústik Azııa­­­ǵa shyǵýy turǵysynan nazar aýda­rar­lyq jaıt.

Negizinde, Ortalyq Azııa ShYU aı­maǵynyń ortalyq tusynda tur. Bul jaıt ShYU-nyń Dý­shan­be sammıtiniń dek­larasııa­synda tómendegideı túrde kó­rinis tapty:

«Memleket basshylary Ortalyq Azııanyń ShYU-nyń ózegi ekenin basa kórsetedi. Memleket basshylary Ortalyq Azııa memle­ket­te­riniń óz elderinde jáne bir bútin retinde jalpy aımaqta beıbitshilik, senim jáne turaq­ty­lyqty qamtamasyz etýge ba­ǵyt­talǵan barlyq is-áreketti qol­daıdy. Memleketter basshylary Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń konsýltatıvtik jıyndarynyń júıeli túrde ótkizilýin maquldaıdy».

Sonymen qazirgi jaǵdaıda Máskeý – Beıjiń – Nıý-Delı ara­­syn­daǵy básekelestikti es­ke­­rer bolsaq, ShYU-da Or­ta­­lyq Azııanyń mańyzy arta túspek. Dýshanbe sammıtiniń kún tártibindegi eki másele de Ortalyq Azııaǵa tikeleı yqpal etedi. Olardyń birinshisi – Aýǵanstandaǵy jaǵdaı, al ekinshisi – Irannyń uıymǵa múshe bolýy.

Aýǵanstan máselesinde ShYU-ǵa múshe elder arasynda or­taq ustanymnyń joq ekeni anyq. Sammıt qorytyndysynda qol qoıylǵan 30 qujattyń eshbiri Aýǵanstan máselesine qatysty emes. Tek Dýshanbe deklarasııasynda ǵana: «Múshe memleketter Aýǵanstannyń terrorızm, soǵys jáne esirtkiden arylǵan, táýelsiz, beıtarap, birlesken, demokratııalyq jáne beı­bitshil memleket bolyp qu­ryl­ýyn jaqtaıdy. Múshe elder Aýǵanstandaǵy bar­lyq etnostyq, dinı jáne saıası top ókilderiniń qatysýymen Aýǵanstanda ın­klıýzıv­ti úkimet qurý qajet degen pikirde», delingen.

Vladımır Pýtın men Sı Szınpınniń jıynǵa onlaın túrde qatysýyna Aýǵans­tan máse­lesine qatysty kelispeý­shi­likteri sebep bolsa kerek. Ásirese Tájik­stannyń «Talıbanǵa» (Qazaq­standa tyıym salynǵan uıym) qarsy ustanymyn eskerer bolsaq, Qytaı jáne Reseı memleketteriniń basshylary osy áreketteri arqyly Reseı men Qytaıdyń Dýshanbeniń ustanymyn maquldamaıtynyn kórsetken bolýy ábden múm­kin. Ne­gizinde, Tájikstan Aýǵans­tan­daǵy tájikterdiń másele­sine baılanysty osyndaı ustanymda bolsa da, Dýshanbeniń bul saıa­saty Reseıdiń múddesine saı keledi. О́ıtkeni «Talıban» men Qytaı bir-birine tym jaqyndaı túser bolsa, Máskeý aımaqta osy «oıyndy» buzatyndaı bir eldi qalyptastyrǵan bolyp otyr.

Al Irannyń ShYU-ǵa múshe­ligine keler bolsaq, Tegeran uıymǵa múshe bolý prosesin bas­taýy arqyly, negizinde, óziniń jańa «Shyǵys saıasatyn» jarııa­lady deýge bolady. Prezıdent Hasan Rýhanıdiń kezinde Tegeran «Aýqymdy ortaq is-áreket jos­pary» (Iаdrolyq kelisimshart) aıasynda Eýropadan ınvestısııa keledi degen úmitpen Reseı jáne Qytaımen yntymaqtastyq máselesin keıinge shegergen edi. Al Prezıdent Ibrahım Reısı bolsa, Azııaǵa basymdyq beretinin baıqatyp otyr. Osy sekildi, 2015 jyldan beri qıyn da kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip kele jatqan Iran-Tájikstan baılanystarynda da jańa bir kezeń bastalyp keledi. Son­dyqtan kelesi kezeńde Iran­nyń syrtqy saıa­satta Azııa ba­ǵy­tyndaǵy bel­sen­diliginiń arta túsetinin aıtýǵa bolady.

Irannyń ShYU-ǵa múshe bolýy uıymdaǵy musylman elderdiń sanyn arttyrady. Negizinde, ShYU-nyń Dýshanbe sammıtine qatysqan Belarýs prezıdentinen basqa, memleket bashylarynyń barlyǵynyń musylman elderinen bolýy da qyzyqty kezdeısoqtyq.

Buǵan qosa, Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymy hatshy­lyǵy men Arab memleketteri lıgasy Bas hatshylyǵy arasynda yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıylýy, Irandy uıym­ǵa múshelikke qabyldaý prosesiniń bastalýy, sondaı-aq Qatar, Mysyr jáne Saýd Arabııasynyń jańa dıalog seriktesteri retinde qabyldanýy ShYU-daǵy ıslam áleminiń úles salmaǵynyń arta túsetinin kór­setedi.

Ortalyq Azııa turǵysynan Irannyń ShYU-ǵa múshe bolýy aımaqtyń Taıaý Shyǵysqa shyǵ­ýyn ońaılata túsedi. Alaıda bul úshin Iran AQSh-tyń sanksııalarynan qutylýǵa tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda AQSh-ty ózderine qarsy qoıǵysy kelmeıtin aımaq elderi Iranmen yntymaqtastyq qurýdan tartynatyn bolady.

Qoryta aıtqanda, ShYU-nyń Dýshanbe sammıti bir jaǵy­nan uıymnyń keleshegi men bel­sen­diligine qatysty túıtkil­der­di arttyryp jatsa, ekinshi jaǵynan aımaqtaǵy elderdiń ynty­maq­tastyǵyn kúsheıte túsýde.

Sammıtte Tájikstan, Pákis­tan jáne Irannyń belsendiligi aıqyn baıqaldy. Tájikstan sam­m­ıt ótip jatqan el retin­de kózge tússe, Pákistan premer-mı­nıstri Imran Han Ortalyq Azııa el­derimen odan da jaqyn ynty­maq­tastyq qurý múm­kin­di­gine ıe boldy. Irannyń jańa saılanǵan Prezıdenti Ibrahım Reısıdiń shetelge tuńǵysh resmı sapary bolyp sanalatyn Dýshanbe sammıti Tegerannyń syrtqy saıasattaǵy jańa ustanymyn jarııalaýy sekildi qabyldandy. 

Dinmuhammed ÁMETBEK,

PhD doktory, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sarapshysy