Bizde bilim berýdegi teńsizdik, bilim sapasyndaǵy alshaqtyq, qala men aýyl mektebi arasynda aıyrmashylyq úlken. Qoǵamdaǵy kóp kúrdeli máseleniń tamyry bilim salasynda ekenin moıyndap, máseleniń shynaıy aýqymyn ashyq aıtqanymyz jón. Damyǵan 30 eldiń qatarynda bolǵymyz kelse, birinshi kezekte, sol 30 eldegi bilim berý standarttaryn negizge alýymyz kerek. Túrli bastamalar men reformalar óte kóp. Biraq onyń eń mańyzdysy – bilim salasyna túsip turǵan demografııalyq salmaq. Ol kún ótken saıyn artyp keledi. Prezıdent buǵan deıin 2025 jylǵa qaraı 800-ge jýyq mektep salýdy tapsyrǵan edi. Bıylǵy Joldaýynda jańadan salynatyn mektep sanyn 1 myńǵa deıin arttyrýdy mindettedi. Árıne, mektepterdegi oryn tapshylyǵyn sheshý boıynsha berilgen tapsyrma óte ózekti. Alaıda 1 myń mektep salý bul máseleni túpkilikti sheshe almaıdy. Qazir elimizdegi 7 400 mektepte 3,5 mıllıondaı oqýshy bilim alady. Balalardyń 80%-y – eki aýysymdy, 215 myń bala úsh aýysymdy mektepte oqıdy. 2800-den asa aýyldyq shaǵyn jınaqtalǵan mektepte ártúrli jastaǵy balalar ortaq synyptarda birge otyrady, ondaı mektepterde pán muǵalimderi jetispeıdi. Orta bilim berý júıesin tolyqtaı bir aýysymǵa kóshirý úshin bizge 3 myń mektep salý qajet. Qazir jetpeı turǵan oqýshy orny – 2 mln. Máselen, barlyǵymyz qyzyǵatyn fındik bilim júıesinde jaqsy, jaman mektep bolmaıdy. Eń jaqsy mektep – úıińe jaqyn ornalasqan mektep. Biz de osy túsinikke kelýimiz kerek. Alaıda bul máseleni dástúrli, ekstensıvti jolmen sheshýge umtylyp, júıeni jappaı keremet mektep, bilikti muǵalimdermen qamtamasyz etý úshin qyrýar qarajat qajet.
Álemdik bank zertteýine sáıkes, qazir Qazaqstandaǵy adam kapıtaly ındeksi – 63%. Atalǵan ındeks negizinen balanyń týǵannan bastap on segiz jasqa jetkenge deıin qalyptastyrýy tıis daǵdylary men qabiletteriniń jıyntyǵy. Mektep baǵdarlamasy aıasynda 40 pán boıynsha 1-11 synyp aralyǵynda balaǵa úıretetin daǵdylar sany – 12 myńdaı. Munda pánder negizinde beriletin daǵdylardan basqa eresek ómirge qajet qabiletterdiń bári kiredi. Qazaqstandyq bilim berý júıesi osy daǵdylardyń 63%-yn ǵana bere alyp otyr. Bul kórsetkishti 80-90%-ǵa arttyrý úshin ne isteı alamyz? Dál osy jerde bilim berý salasynyń tıimdiligi máselesi týyndaıdy.
Joldaýda sapaly, ınklıýzıvti bilim týraly aıtyldy. Bul máselege tıisinshe nazar aýdarylǵanyna qýandym. Sebebi bizdiń qoǵam «ınklıýzıvti» degen sózdi mektepke bara almaıtyn balalarǵa beriletin bilim dep túsinedi. Shyndyǵynda másele basqada, mundaǵy «ınklıýzıvtilik» sapaly bilim alýǵa barshaǵa teń, ádiletti múmkindik jasaýdy bildiredi. Jalpy, bul damýshy elderdiń bárine ortaq másele. Sapaly bilim berý úshin bizge jaǵdaıy jaqsy mektep, bilimdi, bilikti muǵalimder qajet. О́kinishke qaraı, ondaı mektep te, muǵalim de kóp emes. Sondyqtan shamasy jetkender ǵana jaqsy mektepte oqıdy, al basym bóliginde tańdaý jasaý múmkindigi joq. Sapaly bilim at tóbelindeı toptyń qoly jetetin, eksklıýzıvti dúnıege aınaldy. Dúnıejúzilik banktiń derekterine sensek, elimizdegi 3,5 mln oqýshynyń 35 myńy, ıaǵnı 1 paıyzy ǵana tolyq kún oqytatyn bir aýysymdy mektepte oqıdy.
BUU-nyń turaqty 17 damý maqsaty bar. Sonyń ishindegi 4-maqsat – sapaly, ınklıýzıvti, ádiletti bilim berý. Mundaǵy ınklıýzıvti degen uǵymdy qaıta qarastyrý kerek. Bizge eksklıýzıvti emes, ınklıýzıvti, ıaǵnı barshaǵa teń múmkindik beretin bilim berý júıesi qajet. Qala balasy men aýyl balasy bilim alý men ómirge qajetti daǵdylardy ıgerýde teń múmkindikterge ıe bolýy kerek.
Biz osy máselelerdiń sheshimin sıfrlandyrýdan, jańa tehnologııalardan izdeımiz. Mundaǵy bizdiń mindet – eń ozyq mektepter men eń bilikti muǵalimderdiń tájirıbesin tehnologııalardyń kómegimen ár balaǵa jetkizý. Joǵaryda aıtylǵan 12 myń daǵdyny sońǵy tehnologııalar kómegimen qysqa ýaqytta jáne az ǵana shyǵynmen sıfrly formatqa ótkizýge bolady. Qazir EdTech ındýstrııasy usyna alatyn sheshimder aýqymy óte keń. Bul sıfrly transformasııa barlyq qıyndyqty sheship bere alady degen sóz emes. Biraq qazirgi jaǵdaıǵa tıimdi balama bola alady.
Raýan KENJEHANULY,
«Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory
