Jańa kodekstiń is júzinde basshylyqqa alyna bastaǵanyna 3 aı bolyp qaldy. Onyń negizgi maqsaty – jarııa-quqyqtyq qatynastar boıynsha týyndaǵan daýlardy utymdy sheshý. О́ıtkeni, osy ýaqytqa deıin ákimshilik sot óndirisiniń jeke tártibi bolmaǵan. Jarııa-quqyqtyq daýlar azamattyq-prosestik erejeler boıynsha qaralatyn-dy. Mundaı jaǵdaıda daýlar kóbinese memlekettik organdardyń paıdasyna sheshilýshi edi.
Endi elimizde engizilgen jańa ınstıtýttyń alǵashqy qadamdary qalaı degen saýaldy biz Soltústik Qazaqstan oblystyq sotynyń ákimshilik ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Serikbol Saparǵalıevke qoıǵan edik.
«Ákimshilik ádilet – ákimshilik organdardyń bılikti iske asyrý ókilettigi barysynda týǵan daýlardy qaraıdy. Mundaı daýlardy azamattyq-quqyqtyq daýlardan aıyryp qaraý talapkerge qıyndyq týǵyzyp, sonyń kesirinen sottar talap-aryzdardy qaıtaryp tastap jatatyn.
1 shildeden beri Soltústik Qazaqstannyń sottaryna jańa kodeks boıynsha qaralatyn 165 ákimshilik talap-aryz tústi. Bir mysal keltireıin. Qyzyljar aýdandyq sotyna bir azamattan ózin aýyldyq okrýgtiń ákimin saılaý kezinde kandıdat retinde tirkemegen saılaý komıssııasynyń ústinen shaǵymdanǵan aryz tústi. Aýdandyq sot «Saılaý týraly» zańǵa sáıkes azamattyń zańdy quqyǵyn qorǵaǵan sheshim shyǵaryp, ol aýyldyq okrýgtiń saılaýyna túse aldy», dedi.
Jalpy, ákimshilik ádilet engizilgennen beri sottar shyǵarǵan 29 sheshimniń 22-si talapkerlerdiń paıdasyna sheshilgen.
Sonymen qatar kelip túsken 165 talap-aryzdyń 21-i jarııaly-quqyǵy joqtyǵy sebepti ákimshilik ádiletke sáıkes bolmaǵandyqtan keri qaıtarylǵan. Al talap-aryz ıelerine olar kótergen daýly máselelerdiń Azamattyq prosestik kodeks aıasynda qaralatyndyǵy eskertilgen. Keıbir talap-aryzdar jaýapkerge «japtym jala, jaqtym kúıe» prınsıpimen jazylǵandyǵy da anyqtalǵan. Árıne, ondaı talap-aryzdar qaralmaǵan. Keri qaıtarylǵan aryzdardyń jalpy sany – 45. Osy oraıda aıta ketetin jaıt, 28 talap-aryz boıynsha tatýlasý sharty belgilengen.
Shyǵarylǵan sheshimderdiń 72 paıyzy boıynsha talap-aryz berýshilerdiń ákimshilik organdarǵa qarsy talaptary qanaǵattandyrylǵan, ıaǵnı ákimshilik organdardyń sheshimderi men áreketteri zańsyz dep tanylǵan.
Soltústik Qazaqstan oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotynyń tóraǵasy Berdibek Mustafınniń aıtýyna qaraǵanda, ákimshilik sottar ashylǵanǵa deıin azamattardyń memlekettik organdarǵa qatysty talap-aryzdarynyń sot arqyly ǵana qanaǵattandyrylǵany 30 paıyzdan aspaıtyn bolsa, jańa kodeks kúshine engeli bul jaǵdaı kúrt ózgerip otyr.
«О́ıtkeni jańa Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekstiń máni boıynsha eger azamat ákimshilik organdarǵa qarsy sotqa talap-aryz berse, bul ákimshilik organ kináli degendi bildiredi. Ákimshilik organnyń «kinálilik prezýmpsııa qaǵıdasy» qoldanylady. Iаǵnı ákimshilik organ sotta óziniń áreketteriniń zańdy ekenin dáleldeýi qajet. Alaıda bul qaǵıdany sotqa ústinen talap-aryz túsken ákimshilik organnyń barlyq áreketi men sheshimi zańǵa qaıshy bolyp sanalady dep qate túsinbeý qajet. Bul rette sotta jeke tulǵalardyń tek zańdy talaptary ǵana qorǵalatyndyǵyn atap aıtqan jón. Mysaly, sotta qaralǵan talap-aryzdardyń 8-i boıynsha ákimshilik organdardyń sheshimderi men áreketteri zańdy dep tanyldy, al jeke tulǵalardyń talap-aryzdary qanaǵattandyrýsyz qaldyryldy», dedi Berdibek Mustafın.
Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks boıynsha azamattar sotqa 4 túrli talap-aryz bere alady, olar: daý aıtý týraly, májbúrleý týraly, áreket jasaý týraly, quqyqty taný týraly. Osy kúnge deıin sotqa túsken talap-aryzdardyń basym kópshiligi daý aıtý týraly. Odan keıin májbúrleýge shaǵyný kóp. Áreket jasaýǵa shaǵynýshylar da bar, al quqyqty taný týraly talap-aryz áli túspegen eken. Daý aıtý týraly talap-aryzdardyń 52-i – sot oryndaýshylarynyń áreketterin, qaýlylaryn zańsyz dep taný týraly.
Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasyna qatysty eki talap-aryz qaralǵan. Qalada eki kóppáterli turǵyn úı salǵan qurylys uıymy memlekettik organnyń ózderine monıtorıng júrgizý aktilerin zańsyz dep taný týraly talap-aryz túsirgen. Sotta anyqtalǵandaı, jeke uıymdardy tekserýge moratorıı jarııalanǵan, sondyqtan tekserister tek qoldanystaǵy zańnamada kózdelgen erekshe tártipte ótkiziledi. Memlekettik organ osy zań talaptaryn buzyp, monıtorıng ótkizgen. Alaıda monıtorıng tekserý emes, tek taldaý júrgizýdi kózdeıdi. Degenmen sot eki talap-aryzdy da qanaǵattandyrǵan. Ázirge sottyń sheshimderi kúshine engen joq.
Májbúrleý týraly shaǵymdanýshynyń talap-aryzy negizdi ekendigi dáleldense, sot ákimshilik organdy belgili akt shyǵarýǵa májbúrleý týraly sheshim shyǵarady. Mysaly, sotta qaralǵan isterdiń arasynda memlekettik organǵa qurylys jumystaryn júrgizýge arnaıy lısenzııa berý týraly talap-aryz qaralǵan. Sondaı-aq salyq organyn qate tólengen aqsha somasyn qaıtarýǵa májbúrleý týraly sheshim shyǵarylǵan.
Bir nazar aýdararlyǵy, sotta taraptardyń daýyn sheshý úshin tatýlasý rásimderi belsendi qoldanylyp keledi. Sonyń nátıjesinde eki jaq bir-birine túsinistik tanytýy arqyly tatýlasyp, aradaǵy daý birjola sheshiledi. Jańa kodeks boıynsha endi memlekettik organdar da ákimshilik qalaýy bolsa tatýlasý kelisimine kele alady. Osy kúnge deıin 28 daý boıynsha tatýlasý kelisimi bekitilgen, olardyń kóbi sot oryndaýshylarynyń áreketterine shaǵym keltirýge baılanysty bolǵan.
Soltústik Qazaqstan oblysy
