04 Qazan, 2021

Aqseleý ortalyǵy orda tikse

1113 ret kórsetildi

Kózi tirisinde qazaq rýhanııatynyń kógine samǵap, ultymyzdyń yqylym zamannan bergi asyl murasyn ulyqtaý isine ólsheýsiz úles qosqan Aqseleý Seıdimbekteı aıaýly tulǵany biz osy ardaqtaı aldyq pa? Búgin aldymyzdan shyqqan bul saýaldyń erteń jolymyzdy kes-kestep júrgizbesi aıdan anyq. О́ıtkeni qazaq ǵylymynyń aınalymyna «Kóshpeliler mádenıeti men órkenıeti» degen uly uǵymdy engizip ketken kemeńger tulǵanyń kerektigine degen zárýlik artqannyń ústine arta bermek.

 

Bıyl etnograf-jazýshy, ádebıet zert­teýshisi, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aqseleý Slanuly Seıdimbektiń dúnıe salǵanyna on eki jyldyń júzi boldy. Al aldymyzdaǵy jyldyń jeltoqsan aıynda ardaqty tulǵanyń týǵanyna 80 jyl tolady eken.

Búginde Aqseleý dese qazaq balasynyń kóz aldyna Arqanyń aq teńizdeı tolqy­ǵan seleýli dalasy keledi. Altaı men Atyraýdyń arasyn kúı kúmbiri kernep ketkendeı bolady onyń esimi atalǵanda. Boz jýsannyń burqyraǵan jupary esti alyp, «Dáýren-aı» dep salǵan án jan dúnıeni astan-kesteń etedi. О́ıtkeni ol – mogıkandardyń sońǵy tuıaǵy óziniń sanaly ǵumyryn «Qazaqtyń álemin taný» ǵylymyna arnaǵan aıaýly da ardaqty jan edi. Iá, baǵzy zamandaǵy babalarymyz qaldyrǵan dúr-dúnıelermen jadynan jańyla jazdaǵan qazaqtyń balasyn qaýyshtyrǵan da bir ózi-tuǵyn.

Aqseleý Seıdimbek aramyzdan ketken bir múshelge jýyq ýaqyt ishinde onyń esi­min este máńgi qaldyrý maqsa­tynda ne isteı aldyq? Iá, qabiriniń basyna mármárdan eskertkish soqtyq. «Kóktegi kúnge, jerdegi elime meıirim qanbady» degen óziniń sózin qulpytasyna qashap jazdyq. Týǵan aýyly men aýdanynyń bir-bir kó­shesine esimi berilgen eken. Osymen toq­taǵan túrimiz bar.

Álbette, Aqseleý Seıdimbek syndy asa sırek kezdesetin daryn ıesi sońy­na qaldyrǵan asyl murasymen ózine ól­mes eskertkish soǵyp ketken tulǵa ǵoı. Degen­men ultynyń jolyna janyn sadaǵa qy­lýǵa qashanda daıyn bolǵan sańlaqtyń esi­min aýqymdy túrde ardaqtaıtyn ýaqyt jetkeni daýsyz shyndyq.

Mysaly, Alashtyń ardaqty uly, asa kórnekti qalamger, mədenıet jəne qo­ǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń Eńbek Eri Əbish Kekilbaıulyna arnalyp Aqtaý qala­synda «Ábish Kekilbaev rýhanı or­talyǵy» ashyldy. Onyń aldynda Oral qala­synda qazaqtyń klassık aqyny Qa­dyr Myrza Áli atyndaǵy Mádenıet jáne óner orta­lyǵy ashylǵan bolatyn.

Al jańaǵy biz esimin qurmetpen atap ótken abyz Ábish Kekilbaıuly Aqseleý Seıdimbek ómirden ótkende ne dep edi? Qaıyra bir eske túsireıikshi. «Qazaqta sal qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Seri qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Bı qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Batyr qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Pir qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń jaqsysy men jaısańynyń bəri qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń kətepti qara nary qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Bəriniń ornyna bir ǵana Aqseleý júre alady. Al Aqseleýdiń ornyna kim júre alady?» dep egilgenin esti el uqsa deısiń...

Mine, «Jaqsydan – sharapat» degen, Oral men Aqtaýdaǵy ónegeli sharýanyń sharapaty tıip, Qaraǵandynyń qaq tó­rinen Aqseleý Seıdimbekke arnalǵan ortalyq boı kóterip jatsa, aq túıeniń qarny ja­rylǵan kún bolar edi-aý. Qa­zir­diń ózin­de bul taqyryp el ishinde áńgime arqa­ýyna aınalyp, Arqa tósindegi zııaly qaýym tolǵaǵy jetken máseleni ár-ár jer­de kó­tere bastaǵan. Solardyń biri hám biregeıi – Serik Aqsuńqaruly.

Qazaqtyń begili aqyny, Abaı atyn­daǵy Memlekettik syılyqtyń laý­re­a­ty Serik Aqsuńqaruly óziniń shy­ǵar­ma­shylyq ómirinde Aqseleý Seı­dim­bek­tiń aǵalyq qamqorlyǵyn, aqadal ti­leý­lestigin kóp kórgenin úlken tebi­re­nispen eske alyp júredi. Aqyn óziniń «HH ǵasyrdyń 20 sáti» atty óleńmen jazylǵan poema­symen jarq etip, áde­bıet álemine tanylǵa­ny úshin áýeli «So­sıa­lıstik Qa­zaqstan» (qazirgi Egemen Qazaqstan) gazetin, odan keıin kezinde osy basylymda ádebıet jáne óner bóliminiń meń­gerýshisi bolyp qyzmet etken Aqseleý Seıdimbekti aýzynan tas­tamaıdy.

Sol kezde jasy otyzǵa kelip qalsa da, jyr­súıer qaýymǵa esimi áli de bol­sa belgi­sizdeý aqyn izdep baryp, qol­jazbasyn Aqseleý Seıdimbektiń qolyna tapsyryp ketken eken.

«Áli esimde, 1984 jyl, kún senbi bolatyn. Keńes Odaǵynyń kezinde Qarqara­ly­ǵa «Pravda» men «Sosıalıstik Qazaq­stan» shyqqan kúni kelýshi edi. «Sosıalıstik ­Qa­zaqstannyń» tórtinshi betin ashyp qalsam, «Qurlyqtar» degen atpen bir betti alyp, meniń poe­mam tur. Sol poema keńestik sen­zýra men redak­tordyń súzgisinen ázer ótip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde jaýapty qyzmet atqaratyn Ábish (Kekil­baıuly) aǵamnyń alqaýy­men 1984 jyly, «Jalyn» baspasynan julym-julym bop jaryq kórdi. Alty jyl arpa­lysyp júrip, otyz tórt jasymda jalǵannyń jaryǵyna ázer shyǵardym. Kólemi bir baspa tabaqtaı. Senzýranyń qatal tezinen ótken», dep eske alady S.Aqsuńqaruly.

Aqyn Aqseleý Seıdimbekti «Alash­tyń adamzatqa jibergen elshisi» dep baǵalaıdy. «Ahań, – deıdi ol, – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursyn, Álimhan Ermekovterdiń bizge qalǵan sarqytyndaı bir tulǵa edi. Jendet Alashtyń sorpa betine shyǵaryn qolymen qalqyp alǵanda, Alla solardyń kózindeı ǵyp Ahańdardy qaldyryp edi. Ornynda bardyń ońalyp jatqany sodan. Sońynda kóshpeliler sıvılızasııasynyń úsh taǵanyndaı «Qazaq álemi», «Qazaqtyń kúı óneri», «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» syndy úsh som dúnıesi qaldy. Ahańdary bar Alash ótken-ketkenin jadynan shyǵa­ra almaıdy. О́tkenin umytpaǵan ulttyń keleshegi de kemel bolady».

Osy oıyn tarqata kele Aqsuńqar­uly Qaraǵandy qalasynda Aqseleý Seıdim­bek atyndaǵy ortalyq mindetti túrde boı kóterýi kerek dep sanaıdy. «Qaraǵandyda Qasymnyń úıi áni-mini ashylady dep júr ǵoı. Ashylsyn. Al Aqseleý atyndaǵy taǵy bir ortalyq Arqa tósine kóptik etpeıdi. Biz osyndaı esti tirlik arqyly Ahańnyń asqaq rýhyna taǵzym etip, onyń artynda qalǵan mol murasyn óskeleń urpaqtyń ıgiligine jaratýǵa járdemdesken bolar edik», dep tolǵanady S.Aqsuńqaruly.

Osy oraıda Aqseleý Seıdimbekpen tirisinde tyǵyz shyǵarmashylyq qarym-qatynasta bolǵan ardager jýrnalıst, ­etnograf-jazýshy Tórehan Maıbastyń ­da aıtary bar. О́ziniń taıaýda ǵana jaryq­qa shyqqan, Aqseleý Seıdimbektiń ishki álemin ashýǵa talpynǵan «Qurmaldyq» degen rýh kitabyn mynadaı sózdermen bas­taıdy: «Ahańnyń maǵan aıtar qa­shanda eki sózi boldy. Bireýi – esen­de­se­ıik sózi. Ekinshisi – dúkendeseıik só­zi. Birinshisinde qashanda aýyl ishiniń áńgimesinen aspaımyz. Jón-josyq sura­samyz... Ekinshisinde arqany keńge salamyz. О́ıtkeni saǵattap dúken­desemiz. Esti áńgimeler aıtamyz, essiz ar­mandarǵa berilemiz. Kádimgideı et jep, sorpa ishemiz...».

Mine, osy bir joldardan-aq etnogra­­fııa deıtin telegeı teńizdiń tereńine boı­­la­­ǵan qos qalamger arasyndaǵy bal­ta­lasań ­ajy­­ramas yntymaqtyń qansha­lyq­ty be­rik bol­ǵanyn baǵamdaýǵa bolar edi.

«Bizder, – deıdi Tórehan Maıbas, – qa­zir qazaqtanýdyń úsh tolqynyn bas­tan ótkerip jatyrmyz. Qazaqtanýdyń ba­synda, árıne, Máshekeń tur. Odan ke­ıin Álıhannyń erekshe turpattaǵy, eýro­palanǵan konsepsııasy tur. Odan keıin, árıne, qazaqtyń Aqseleý Seıdimbegi... Ol sanaly túrde bárinen bas tartty. Janyna serik etip qazaqtanýdy ǵana alyp qaldy... Qazir ahańtaný týraly aıqaı kóp! Durys aıqaı! Kómek suraǵanda aıqaı­laýshy edik ǵoı... Ahańnan járdem suraıyq. Kózi ketkenimen tom-tom dúnıesi qaldy. Qazaq balasynyń endigi ǵasyrlyq azyǵy sol jazbalar bolmaq».

Aqseleý jaıynda áńgimesi taýsylmaıtyn Tórehan Maıbas asqaq tulǵa atyn­daǵy ortalyqtyń kenshiler astanasynda oryn tebýi kerek degen ıdeıany qos qoldy kóterip qoldaıtynyn aıtady. «Bul Ahańnyń ult aldyndaǵy eresen eńbegine berilgen eń laıyqty baǵa bolar edi», dep tebirenedi qalamger.

Iá, qadirmendimizdiń Aqseleý bıigin­degi qabiriniń basyna «Kóktegi kúnge, jerdegi elime meıirim qanbady» degen sóz qashalyp jazyldy. Bul óziniń kózi tirisinde aıtqan, syryna bizdiń tisimiz batpas, sal­maǵy zil batpan sózi edi. Endi kelmeske ket­ken kemeńger tulǵanyń tirilerdiń bú­gingi tirligine rýhy shat-shadyman bolsyn desek nemese Alashtyń ardaqtysy qal­dyrǵan mol muraǵa erteńgi urpaqtyń meıiri qansyn desek, Arqa tósinde – Qaraǵandynyń tórinde Aqseleý atyndaǵy rýhanı ortalyq orda tigýi tıis. Bul sharapatty sharýany iske asyrýǵa jaqsynyń qazaqtyń ádebıeti men ónerine, mádenıeti men rýhanııatyna hám jáne tól tarıhyna sińirgen eńbegine razy búgingi urpaqtyń shamasy jetedi degenge kámil sengimiz keledi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar