Bolashaqtyń aıqyn baǵdary

Barsha qazaqstandyqtar Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýyn aldaǵy kezeńderde el damýyna tyń serpin beretin, ult­tyń bolashaǵyn kemel etetin, eko­nomıkalyq damýdy joǵary kóte­re­tin jáne Qazaqstannyń ulttyq ıdeıasy men memlekettik ıdeologııasyn aıqyndap bergen asa mańyzdy tarıhı qujat retinde qabyldady. Tarıhtyń ótkeninen sabaq ala otyryp, ilgeri jyljý bizdiń basty ustanymymyzǵa aınalyp keledi. Munyń el damýyndaǵy zor mańyzy barlyǵyn Memleket basshysy árdaıym aıtyp ta keledi. Jalpy, ótkenniń de, búginginiń de tıimdi tustaryn iskerlikpen paı­dalana otyryp, bolashaqty boljaý jáne de sol bolashaqty jos­parlaý álemniń búgingi damý úrdisinde zor mańyzǵa ıe bol­maq­shy. Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi Damý strategııasy, osy turǵydan kelgende, táýelsiz eli­miz úshin tarıhı qujat bolyp tabylady. Osy oraıda, el bola­sha­ǵyn josparlaý jáne de ony eki kezeńge, ıaǵnı birinshi kezeńin 2030 jylǵa deıin, al ekinshi kezeńin 2030-2050 jyldar aralyǵyna belgileı otyryp, atqarylatyn naqtyly isterdiń aıqyndalýy bizdiń senimdi túrde damýymyzǵa kepildik bereri de anyq. El damýynyń besjyldyqtarǵa josparlanyp, bólinýi Qytaı, Ma­laı­zııa, Sıngapýr sııaqty elderdiń uzaqmerzimdi jospar boıynsha jumys isteýin qamtamasyz etip keledi. Keńes Odaǵy kezindegi bes­jyl­dyqtardy da umyta qoıǵan joq­pyz. Alaıda, sosıalıstik jos­parly ekonomıkadan Qazaqstan Damý strategııasynyń arasynda zor aıyrmashylyqtar bar. Eń áýeli, bizdiń qazirgi strategııamyz damýdyń uzaqmerzimdi aý­qymyn qamtıdy. Aldaǵy ýa­qyt­­ta ne isteıtinimiz jáne oǵan qol jetkizýdiń strategııalyq ba­ǵyt­tary kórsetilip otyr. Bul oraıda, Elbasy óz Joldaýynda: «Eger el óz baǵyty men baratyn aı­la­ǵyn bilmese, eshqandaı jel ońy­nan soqpaıdy», deı kelip, qazaqstandyq damýdyń jańa strategııasyn alǵa tartty. Biz endigi arada osy strategııa arqyly eli­mizdiń qaı baǵytpen damıtynyn da, qaıda baratynymyzdy da aı­qyn bilip otyrmyz. Elbasy taıaýdaǵy kezeńderge jáne 2050 jylǵa deıin barsha qazaqstandyqtardyń aldyna tarıhı mindetter qoıa otyryp, Otanymyzdyń álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qa­taryna qosylý muratyn bas­ty mindet etip belgiledi. Já­ne de «Qa­zaqstan-2050» Damý strategııasynyń altyn arqaýy, túp qazyǵy, uly baǵdary Máń­gi­lik El bolý ulttyq ıdeıasy aıqyndaldy. Al endi Máńgilik El bolý úshin de osyndaı aýqymdy da áleýetti strategııa kerek bolatyn. Sol jasaldy. Máńgilik Eldiń irgetasy qalandy. Bul bizdiń bolashaǵymyzdyń kemel de jarqyn bolatyndyǵyna sendiredi. Bizdiń enshimizge ata-babalar armanyn aqıqatqa aınaldyrý úlesi tıip otyr. Elimizdiń Damý strategııasyn oıdaǵydaı oryndaý arqyly biz Qazaqstannyń HHI ǵasyrda álemdik ekonomıkadaǵy turaqty damýyn qamtamasyz ete alamyz. Sol maqsatqa jetý joldary Jol­daý­da tolyq ári jan-jaqty aıtyldy. Ásirese, elimiz qýatty bolyp, ekonomıkamyzdyń turaqty damýy úshin energetıkalyq táýel­dilikti boldyrmaýymyz kerek. Qazaqstannyń energetıkalyq qýat kózderimen qajetti mól­sherde ári tolyq qamtamasyz etilýi bizdiń elimizde keń kólemde júrgizilip jatqan ındýstrııa­landyrý baǵ­dar­­lamalarynyń oıdaǵydaı oryn­dalýynyń basty kepili deý­ge negiz bar. Tipti, elektr qýa­tyn­­syz kúndelikti tynys-tir­shi­liktiń ózin kózge elestetý múm­kin emes. Elimiz qýatty, ózimiz baı bol­ǵymyz kelse, Qa­zaqstanǵa da senimdi energııa kózi kerek. Osy oraıda, Elbasy óz Joldaýynda Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý isin qolǵa alatyn kez kelgendigin oryndy atap kórsetti. Qazirgi ýaqytta jáne bola­shaq­ta da arzan ári senimdi energııany tek atom elektr stansalary ǵana óndiretindigin álemdik tájirıbe de kórsetip otyr. Bul jóninde sóz talastyrýdyń da qısyny joq. О́ıtkeni, ýran qazirgi ýaqyttaǵy básekelestik qabileti asa joǵary birden-bir energııa kózi bolyp ta­­bylady. Ýrannyń joǵary kon­sent­rasııalanǵan energııa kózi retinde kómir, munaı, gaz sııaq­ty ózge energetıkalyq otyn túr­leri­nen ári jeńil, ári arzan, ári uzaqqa jaramdylyǵymen de, tasymaldaý shyǵynynyń azdyǵymen de kóptegen artyqshylyǵy, basty aıyrmashylyǵy bar. Ázirge ýrannan basqa arzan ári tıimdi energııa kóziniń balama túri de tabyla qoıǵan joq. Atap aıtqanda, 1 kılogramm ýran dál osy mólsherdegi kómirden 20 myń ese kóp elektr qýatyn bóledi. Iаǵnı 1 kılogramm ýran 20 tonna kómir energııasyna teń kelse, quny jaǵynan da osyndaı úlken aıyrmashylyqty kórýge bolady. Máselen, 1 kı­lo­vatt-saǵat elektr qýatyn ón­di­rýge jumsalatyn kómirdiń qu­ny 4 eýrosent bolsa, osyndaı mólsherdegi ýrannyń quny 0,4 eýrosent, ıaǵnı ýran kómirden 10 ese arzanǵa túsedi. Bir reaktorly atom elektr stansasyndaǵy energııa blogyn (VVER-1000) 41 tonna ýran otyny bir-bir jarym jyl boıy qamtamasyz ete alady. Atom energetıkasynyń tıimdiligin myna bir jaı da aıǵaqtaı tússe kerek. Mysaly, qýattylyǵy 2000 MVt-tyq Troısk GRES-inde kúnine shamamen 120 vagon, 7200 tonna kómir jaǵylady eken. Qazaqstan aýmaǵynda qazir 1-1,5 mıllıon tonnaǵa jýyq tabıǵı ýran qory barlyǵy belgili bolyp otyr. AQSh-tyń ıadrolyq-otyndyq sıkl máseleleri jónin­degi bedeldi aptalyǵy «Ux Weekly»-diń jarııalanymy bo­ıyn­sha, Qazaqstan ýran óndirisi jóninen Kanada men Avstralııadan keıingi úshinshi orynda bolsa, barlanǵan ýran qory boıynsha da aldyńǵy oryndardyń birinde. Osy oraıda, biz endigi arada myna jaılardy da eskerýimiz kerek. Atom elektr stansasy syrtqy qa­bat­taǵy tabıǵı faktorlardan táýelsiz bolyp keletindikten de ony geografııalyq kez kelgen jer­ge, sonyń ishinde taýly jerlerge de salýǵa bolady. Sondaı-aq, avtonomııalyq rejimde jumys isteıdi, otyn shyǵyny da az. Jyl­dam neıtronmen jumys is­teı­tin AES reaktorynyń atmosferany lastaýy da óte tómen bo­la­tyn­dyǵyn álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Qazirgi kezde álemniń damy­ǵan elderiniń kópshiligi atom elek­tr stansalary arqyly óndi­ril­gen energııany kóbirek paıdalanady. Mysaly, AQSh-ta tu­ty­nýǵa qajetti barlyq elektr ener­gııasynyń – 23, Fransııada – 75, Japonııada 48 paıyzyn atom elektr stansalary beredi. О́zderindegi atom elektr stansalary arqyly bir jylda AQSh – 836,7, Fransııa – 439,7, Ja­ponııa – 263,8, Reseı – 177,3, Koreıa – 142, Germanııa 140,5 mıllıard kılovatt-saǵat elektr energııasyn alyp otyr. Biz 2014 jyly Qazaqstanda óndiriletin barlyq energııa qýatyn 97,9 mıllıard kılovatqa jetkizýdi josparlap otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan energetıkalyq jaǵynan ózgelerge táýeldi bolmas úshin AES salýdyń mańyzdylyǵy da, qajettiligi de aıqyn sezile bastary anyq. Son­daı-aq, elimizde keń kólemde júrgizilip jatqan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna sáıkes, aldaǵy ýaqytta energetıkalyq qýat kózderine degen suranystyń óse túseri de sózsiz. Al atom ener­­gııasyn paıdalaný bul sala­da­­ǵy tapshylyqty joıyp qana qoı­maı, ony kórshiles elderge eksporttaýǵa da múmkindik be­re­di. «Qazaqstan-2050» Stra­tegııa­synyń tolyqqandy júzege asýy energetıkany damytýǵa baılanysty ekendigin de aıtýǵa tıistimiz. Qazir keıbir elderde jeńil neıtronmen jumys isteıtin tıimdi reaktorlar da iske qosylǵan. Dál osyndaı jeńil neıtrondy reaktordyń biri Qazaqstannyń Aqtaý qalasynda salynyp, sol arqyly teńizdiń tuzdy sýy tushy­landyrylyp jáne elektr energııasy da óndirilip keledi. Sondyqtan da atom energııasyn paıdalaný Qazaqstanda endi ǵana qolǵa alynǵaly otyrǵan joq dep sanaımyz. Endigi arada Qazaqstannyń óz atom elektr stansasynyń bol­ǵanyn quptaımyz. Budan bas tartýdyń qajeti joq. О́zi­miz ýran óndiremiz, óndirip qana qoı­maımyz, onyń qory men ón­dirilýi jóninen álemde aldyń­ǵy oryndardyń birindemiz.Solaı bola tura, sol ýrandy elektr ener­gııasyn óndirýge paıdalana almaı otyrmyz. Bolashaq ıadro­lyq energetıkada ekendigin moıyndaǵanymyz jón. Atom elektr stansasyn salý arqyly biz elimizdegi ǵylymı-tehnıkalyq jańǵyrýǵa da jol ashylatyndyǵyn eskerýge tıis­ti­miz. Qazaqstannyń ǵyly­mı-tehnıkalyq órleýiniń jańa múm­kindikteri de ashyla túseri sóz­siz. Elbasynyń bıylǵy Jol­daýynda Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damýynyń basym baǵyttarynyń biri retinde «ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý» týraly aı­tyl­ǵandyǵyn eskerer bol­saq, atom elektr stansasyn salý men ǵylymnyń sabaqtas eken­di­gin de umytpaǵanymyz jón. Qazaqstannyń Atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný jónindegi halyqaralyq uıym – MAGATE-niń konvensııasyna qosylǵandyǵy da belgili. Alaıda, bul jaı elimizde atom energııasyn beıbit salada paıdalanýǵa qolbaılaý bola almaıdy. Árıne, bul jobany iske asy­rý barysynda eń aldymen, qaýip­sizdik máselesine basymdyq beriletini de sózsiz. Atom elektr stansalaryn jyldar boıy paıdalanyp kele jatqan elderdiń tájirıbeleri de eskeriletin bolady. Sol elderdiń bilikti mamandary shaqyrylyp, bul saladaǵy joba tyńǵylyqty zertteledi. Úki­met jáne osy salany júzege asyratyn uıymdardyń qaýipsizdik máselesine basa nazar aýdaraty­ny­na da senimdimiz. Ýranǵa baı Qazaqstan sııaqty eldiń taza ener­­gııa kózin paıdalanýǵa to­lyq qu­qyǵy da, múmkindigi de áb­den bar. Olaı bolsa, biz osy múm­kindikti jan-jaqty paıdalanýy­myz kerek. Biz jaqsy ómir súr­gimiz kelse, óz urpaǵymyzǵa jar­qyn ómir syılaǵymyz kelse El­ba­synyń atom energııasyn paıdalaný týraly tapsyrmasyn kóp keshiktirmeı qolǵa alýǵa tıistimiz. Energııanyń jańa jetistikterin, ásirese, keleshegi mol túrin tıimdi paıdalaný eli­miz­diń básekege qabilettiligin joǵarylatatyny da sózsiz. Jańa tehnologııalar men arzan ári tıim­di energııa kózderi óndiris qýat­­­tarynyń ónimdilikterin úz­diksiz arttyra túsýge tyń ser­pin bereri de anyq. Qazirgi ýa­qytta energetıkalyq qýat kóz­deri­­niń tolyq jetispeýshiligi men baǵasynyń qymbat bolýynan ekonomıkanyń keı salalarynda ónimdiliktiń tómen bolyp otyrǵandyǵyn da jasyra almaımyz. Memleket basshysy óz Jol­daýynda: «Biz qolǵa alǵan kez kelgen másele boıynsha jurt­shy­lyqqa túsindirý jumys­ta­ryn júrgizýimiz kerek», dep eskertkenindeı, elimizde atom elektr stansasyn salýdyń tarıhı qajettiligi Máńgilik El bolý ıdeıasyn júzege asyrý úshin asa kerek dúnıe ekendigin barlyq qazaqstandyqtar túsiner jáne qoldar degen senimdemiz. Murat BAQTIIаRULY, Parlament Senatynyń depýtaty.