Ýrbandalý: Qala qalaı qarsy almaq aýyl kóshin?

Osy Ulttyq jobada Qazaq­­­s­tan­nyń pozısııasyn Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forýmnyń Jahandyq básekege qabilettilik reıtınginde «Infraqurylym» kórsetkishi boıynsha qazirgi 62-den 49-ǵa deıin, Dúnıejúzilik bank reıtınginde «Logıstıka tıim­diligi» kórsetkishi bo­ıynsha 71-den 50-ge deıin jaq­sar­­tý mindetteri qoıylyp otyr. Bes jyl ishinde barlyq qarjy­lan­dy­rý kózderi esebinen 236,7 myń otbasynyń turǵyn úı jaǵdaıy jaqsartylmaqshy. Qalalar men aýyldardy sýmen qamtamasyz etý 100 paıyzǵa jetkizilmekshi. Aglomerasııalar men oblys ortalyqtaryndaǵy, sondaı-aq Semeı qalasyndaǵy turǵyndar sanyn jyl saıyn 1,7 paıyzǵa ulǵaıta otyryp, ýrbandalý deń­ge­ıin búgingi 59,1 paıyzdan 62,6 paıyzǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Jańadan 15,7 myń turaqty jáne 475,4 myń ýaqytsha jumys ornyn qurý, qonys aýdarýshylar men qandastardyń kásipkerlik bastamasyn damyta otyryp, olardyń jumyspen qamtylý deńgeıin 79 paıyzdan 87 paıyzǵa deıin arttyrý qarastyrylǵan.

Alǵa qoıylǵan osyndaı naq­ty min­det­terdi iske asyrý úshin bes jylda 7,5 trıllıon teń­geden astam, sonyń ishin­de respýblıkalyq bıýdjetten – 4 trıllıon teńgeden astam, jer­gilikti bıýdjetterden 785 mıllıard teńgeden astam, bıýdjetten tys kózderden 2,7 trıllıon teńgeden astam qarjy bólinbekshi. Álbette, Ulttyq jo­bany iske asyrýǵa bólinetin osyn­shama qarajat maqsatyna saı ári tıimdi jumsalsa, óńirlerdiń qýaty molaıyp, olar, shynynda da, el da­mýynyń draıverine aınalady dep úmittenýge bolady.

Rasynda da, aldaǵy ýaqytta ýrban­da­lý prosesi jedeldep, aýyldan qalaǵa qonys aýdaratyn adamdar qatary qalyń­daı túsetin tárizdi. О́ıtkeni bes jyl ishin­de qala halqynyń sanyn 3,5 paıyzǵa kóbe­ıtý – jyl saıyn qalalarǵa aýyl­dar­dan shamamen 120 myńnan astam adam qonys aýdarady degen sóz. Bul kórsetkish negizsiz de emes. Sebebi res­pýb­lıkamyzdaǵy 6 322 aýyldyq eldi mekenniń nebári 3 561-i ǵana damý áleýeti bar tirek jáne seriktes aýyldar retinde «Aýyl – El besigi» jobasyna engizilgen. Olar qazir aýyldyq klasterler retinde basymdyqpen qarjylandyryla bastady. Bul rette damý áleýeti bar aýyldar tizbesine memlekettik shekara mańyndaǵy strategııalyq aýyldardyń bári jeke tizimmen engizilgendigi – quptarlyq jaıt. Al «keleshegi joq» dep ta­nylǵan 2 761 aýyldyq eldi mekenniń endi «basyna tartsa, aıaǵyna jetpeı, aıaǵyna tartsa, basyna jetpeı» kórpesine qarap kósiletin jergilikti bıýd­jetke ǵana kúni túsip qal­ǵandyqtan, bolashaǵy bulyń­ǵyr tartyp tur. Sondyqtan olardyń kóbi­niń turǵyndary, ásirese, jastar jaǵy qazirdiń ózinde qalalarǵa jappaı qonys aýda­ryp jatqandyǵy, bul úr­dis aldaǵy kezde tipti úd­eı túsetindigi anyq. Biraq qala aýyldan shyqqan kóshti qu­shaq jaıa qarsy alýǵa ázir me?

Osy oraıda, Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes Jastar jyly atanǵan 2019 jyldan bastap Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda jumys isteıtin jas­tarǵa 3 myń páterdi satyp alý quqyǵynsyz jalǵa berý qolǵa alynǵany málim. Bul áleýmettik joba megapolısterde eńbek etip júrgen jas otbasylar men jalǵyzbasty jastardyń baspana máselesin sheshýine ońtaıly múmkindik berdi. Endi osy ıgi bastamany aldaǵy jyldary elimizdegi ýrbandalý qarqyny kúsheıe túsetindigin eskere otyryp, Ulttyq joba boıynsha turǵyndarynyń sanyn jyl sa­­­ıyn 1,7 paıyzǵa ulǵaıtý kózdelgen barlyq oblys ortalyǵy men Semeı qalasynda da iske asyrý múmkindigin qarastyrǵan jón sııaqty. О́ıtkeni «keleshegi joq» dep qatań úkim kesilgen aýyldardyń jastary jumys izdep, negizinen, megapolısterge, sondaı-aq oblystardyń orta­lyqtary men Semeı sekildi úlken qalaǵa qaraı aǵylyp jat­qany málim.

Taǵy bir nazar aýdaratyn jaıt – Ulttyq jobada astananyń, res­­pýb­lı­ka­lyq mańyzy bar qala­lardyń jalpy ishki ónimin jyl saıyn 3,9 paıyzǵa ulǵaıtý kózdelgen. Bul úsh megapolıstiń ákimdikterin óndiristi baryn­sha jan­dan­dyrýǵa, jańa jumys oryn­­daryn kóptep qurýǵa min­detteıtindigi daýsyz. Sonymen qatar turǵyndarynyń sanyn kóbeıtý uıǵarylyp otyrǵan oblys ortalyqtary men Semeı qalasynyń jalpy ishki ónimin jyldan-jylǵa barynsha arttyrý máselesin de jan-jaqty qarastyrǵan jón dep oılaımyz. Munyń ózi aýyldan qalaǵa kóship kelip jatqan azamattardy, ásirese, «eki qolyna bir kúrek tappaı» sendelip júrip, árnege urynyp qalyp jatatyn jastardy jumyspen qamtamasyz etýge septigin tıgizeri kámil.

Buǵan qosa, elimizdiń ýrbandalý deń­geıin barynsha shynaıy da ádil anyq­taýda da oılanarlyq máse­le bar. Atap aıtqanda, «Eko­­nomıkalyq zertteý­ler ıns­tı­týty» aksıonerlik qoǵa­my júrgizgen «Zamanaýı óńir­lik saıasatty jáne jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý mindet­terin eskere otyryp, jer­gi­likti basqarý júıesin jetil­di­rý» taqyrybyndaǵy zertteý qory­tyndysyna qaraǵanda, eli­mizdegi 41 shaǵyn qalanyń 12-si «halyq sany» ólshemsharty bo­ıynsha «qala» mártebesine sáıkes kel­meı­di. Iаǵnı olardaǵy turǵyndar sany 10 myńǵa jetpeıdi. Mundaı shaǵyn sha­har­lardyń – shyn mánindegi iri aýyldardyń kópshiliginiń qalaquraýshy kásiporyndary da joq. Sondyqtan da olar ekonomıkasynyń qurylymy men tur­ǵyndarynyń jumyspen qamtylýy boıynsha da qala ataýyna sáıkes kelmeıdi. Atal­ǵan ınstıtýt ın­dýstrııalyq kele­shegi joq shaǵyn qalalardy aýyldarǵa aınaldyrý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin óń­deý­ge mamandandyrý arqyly olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq da­­mýy­­­na sony serpin berýdi usyn­ǵan. Alaıda bul usynysty qa­raý halyq sanaǵyn ótkizýge baı­la­nys­ty keıinge qaldyrylyp kelgen. Sondyqtan aldaǵy kezde oblystar men aýdandardyń ákimdikteri atyna zaty saı kel­meı­tin qalalardyń márte­be­sin ózgertý máselesin jer­gi­lik­ti jurt­­­­shylyqpen bir­lese qa­rastyryp, jan-jaqty oılas­ty­­ryl­ǵan sheshimder qa­­byldaýy qajet.

Sonymen birge keńes zamanynda «qala úlgisindegi kent» atanǵan eldi mekenderdiń kóbi keıin «aýyl» mártebesin alǵany belgili. Olardyń arasynda ýa­qyt óte kele aıtarlyqtaı da­myp, kórkeıip, qazirgi kezde qaladaǵydan esh kem túspeıtin ınfraqurylymǵa ıe bolyp, qalaquraýshy kásiporyndary men shaǵyn jáne orta bıznesi órkendep otyrǵandary da bar. Máselen, Sol­tústik Qazaqstan oblysynyń ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy ekonomıkalyq daǵdarys ke­zinde toz-tozy shyǵyp, tur­ǵyndarynyń jartysy úı­lerin tastap, basqa jaqqa kó­ship ketken, búginde ká­dimgi aýylǵa aınalǵan Ser­geevka jáne Býlaevo sııaqty shaǵyn qa­lalarynyń turǵyndary bu­ryn «qala úlgisindegi kent» mártebesinde bolǵan Novo­ıshım­skoe aýylynyń búgingi qalaǵa bergisiz kelbeti men tur­ǵyn­da­rynyń jaıly tur­my­syna qyzyǵa qaraıdy. Demek osyndaı shaǵyn qalalar men aýyldardyń shynaıy mártebesin zerttep, zerdelep, tıisti sheshimder qabyl^­daı­tyn kez keldi.