Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sebep nede?
Amal qandaı?
SCAT áýe kompanııasy Aqtaý, Aqtóbe, Nur-Sultan qalalaryndaǵy otyn qorynyń bir-eki kúnge jetetinin, eger jaǵdaı jalǵasa berse, onda bılet baǵasyn kóterýge májbúr bolatynyn habarlaǵan. Munaı-gaz naryǵynyń sarapshysy Sergeı Smırnovtyń aıtýynsha, áýe otyny tapshylyǵy munaı shıkizatynyń jetispeýimen baılanysty.
«Bılik biz iri munaı derjavasymyz deıdi. Biraq Teńiz, Qarashyǵanaq, Qashaǵan sııaqty ken oryndary Qazaqstandaǵy shıki munaıdyń 60 paıyzdan astamyn óndiredi. Olar ónimdi úlestirý týraly kelisimmen jumys isteıdi. Ol kelisimge sáıkes atalǵan ken oryndaryndaǵy kompanııalar bir gramm munaıdy ishki naryqqa jetkizýge mindetti emes. Negizinen eksportqa jiberedi. Al munaı óńdeý zaýyttaryna shıki munaı jetkizýmen KSRO kezinde salynǵan eski ken oryndarynda isteıtin iri jáne shaǵyn kompanııalar aınalysady», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, ishki tapshylyqty joıý úshin Reseıden otyn satyp alǵannan basqa nusqa joq.
«Dızel otyny tapshylyǵy baıqalǵan kezde energetıka mınıstrligi Shymkent munaı óńdeý zaýytyndaǵy áýe kerosıni óndirisin eki ese qysqartyp, dızeldi otyn óndirýdi arttyrýdy tapsyrdy. Sol kezde áýe kompanııalarynyń biri áýe kerosıni tapshylyǵyna ushyraımyz dep eskertti. Biraq mınıstrlik bári durys bolady deýden tanbady. Endi mine, kompanııanyń durys qaýiptengenin baıqap otyrmyz», deıdi Smırnov.
Sarapshynyń sózinshe, áýejaılarda kerosın quıyp qoıatyn iri saqtaý oryndary joq. Tipti úsh aıǵa jetkilikti qordyń ózin saqtaı almaıdy.
Eń qymbat baǵa bizde me?
Sóz joq, pandemııa buǵaýynan endi bosap jatqan avıasııa salasyna «otyn tapshylyǵy» taǵy bir aýyr soqqy bolyp tıdi. Sarapshylardyń aıtýynsha, kúz maýsymynda avıasııalyq kerosındi qysqy dızeldi otyn óndirisi kezinde de qoldanatyndyqtan onyń quny kóterilip ketedi.
Taǵy bir sebep – Pavlodar munaı óńdeý zaýytynyń jóndeý jumystary úshin jabylýy. Bir qyzyǵy qazan aıynyń basynda alǵash bolyp Air Astana dabyl qaqqan: kompanııa áýe otyny óndirisiniń tómendep ketkenin málimdegen edi. Alaıda mınıstrlik áýe kompanııasy naqtylanbaǵan aqparat taratty dep, úzildi-kesildi kelispeıtin syńaı tanytyp edi. Arada aı ótpeı óz sózderine qaıshy kelip, Pavlodar MО́Z-iniń remontyna baılanysty óndiris kóleminiń qysqarǵanyn moıyndady. Eldegi iri 3 MО́Z-diń biriniń jabylyp qalýy óndiris kólemin bes ese tómendetip jibergen.
2020 jyly Almatyda álemniń jetekshi áýe kompanııalarynyń basshylary bas qosqan kezde kerosın baǵasy da sóz bolǵan. Olardyń aıtýynsha, Qazaqstanda avıasııalyq otyn jetkizýshiler monopolııalyq kózqaraspen áýejaıǵa jetkizgen óz ónimine qalaǵanynsha baǵa qoıǵanǵa úırenip alǵan.
«Ár áýejaıdyń óz erejesi bar, soǵan saı baǵasy da ártúrli. Básekelestikti arttyryp, ony memleket baqylaýy kerek. Qazaqstanda avıasııalyq otyn baǵasy basqa eldermen salystyrǵanda kompanııalarǵa áldeqaıda qymbatqa túsedi. Qazaqstandaǵy kerosın Germanııadan da qymbat» degen edi IATA-nyń óńirlik qatynastar boıynsha dırektory Raımonds Grýntıns.
Álem tájirıbesin eskerý kerek
Sarapshy Erlan Jaýkınniń aıtýynsha, bul taqyrypty kóterý kezinde eskeretin birqatar faktorlar bar.
«Sońǵy jylda An-225 «Mrııa» transporttyq ushaǵy kerosın quıý úshin Almaty áýejaıyna birneshe ret kelip qondy. Ushaqtyń bagy – 300 myń kılo, shyǵyny – saǵatyna 15,9 myń kılo. Sáýir aıynda Ýkraına – Qazaqstan – Qytaı – Qazaqstan – Túrkııa marshrýtymen ushyp, eki ret qondy. Bir jylda kem degende 4 ret kelip ketedi. Basqa kishkentaı «Boıng» ushaqtary týraly aıtpaı-aq qoıaıyn. Tranzıttik ushaqtarǵa kerosın quıyp berý – ishki naryqty damytý emes, kerisinshe óz bıznesin óristetý. Bálkim, «áýejaılar osylaı-aq aqsha tapsyn endeshe» dersiz? Alaıda munaı ónimderin óndirýshilerge Qazaqstannan avıasııalyq otyndy eksporttaýǵa tyıym salynǵan. Bizdiń munaı óńdeý zaýyttarynda óndirilgen áýe otyny tolyqtaı ishki naryqty qamtý úshin jóneltiledi. Iаǵnı áýejaılar óz bıznesin qura otyryp qazaqstandyq óndirýshilerden avıasııalyq otyndy ishki naryq baǵasy boıynsha satyp alady, al qazir áýe otynynyń quny tonnasyna 260 myń – 350 myń teńge aralyǵynda qubylyp tur. Biraq áýejaılar bul otyndy tranzıttik ushaqtarǵa ishki baǵamen emes, álemdik kotırovka negizinde satady. Bul shamamen aıyna 20-25 myń tonna otyn. Taǵy da aıtqym keledi otandyq áýe kompanııalary bizdiń áýejaılardan otyn satyp almaıdy, tek úzilissiz ushý úshin olardyń qoımalarynda janarmaı saqtap qoıady. Endi suraq týady – munaı ónimderin óndirýshilerge nelikten áýe otynyn eksporttaýǵa tyıym salynǵan, al áýejaılarǵa «tynysh qana» ruqsat etilgen? Álemniń iri áýejaılarynyń tájirıbesin zerdeleıtin ýaqyt kelgen sııaqty», deıdi E.Jaýkın.
