Uıymshyldyq ıgilikke jetkizer

Týǵan jer qashanda ystyq. Men úshin Syr óńiri, onyń ishinde kıeli Jańaqorǵan topyraǵy asa qasterli, kórkem, janyma jaqyn. Onyń árbir jańalyǵyna eleńdep, jetistikterine súısinip otyramyn. Bilim-ǵylym qýyp, qyzmetke aralasyp, onshaqty jyldan beri jyraqta – Almaty men Astana qalalarynda júrgenimmen qut daryp, rızyǵy tasyǵan qasıetti aýylyma jıirek baryp, ata-ana, aǵaıyn-týyspen qaýyshyp, aýnap-qýnap qaıtýǵa qumartyp turamyn. Júregimniń tórinde jyly ushyrasýlardy ańsaý sezimimen qatar ortaq múdde, eldik uly murat jolyndaǵy aýdan jurtshylyǵynyń qul­shynystary men onyń nátı­jelerin kózben kórý, kóńilmen uǵyný yntyzarlyǵy da turady. О́tken kúzde osyndaı bir shýa­q­ty sapardyń sáti tústi. Aýdanymyzdyń qaqpasy sanalatyn Jańaqorǵan kenti áldeqaıda gúldenip-kórkeıe túsipti. Tájirıbesi mol, qaı istiń de kózin taba biletin Sultanbek Táýipbaıuly abattandyrý máselesine aıryqsha betburys jasaǵany kórinip-aq tur. Kósheler túgeldeı der­lik asfalttalǵan. Taq­taı­daı tegis joldarmen árili-berli júıtkigen jeńil kólik­ter, mekemelerdiń záýlim ǵı­ma­rattary, ásem de eńseli turǵyn úıler, «Nurasyl» bazary, ózge de saýda oryndary jergilikti turǵyndardyń turmys deńgeıi joǵarylap, dáýletteri artqandyǵynyń naqty aıǵaǵy desek, ásireleı aıtqandyq bolmas. О́ıtkeni, aýyl sharýashylyǵyn serpindi damytýmen birge óndirisi de órkendeý jolyna túsken aýdannyń ekonomıkalyq qýaty artyp, mádenı-áleýmettik jaǵynan da jedel ilgerilep keledi. Elimizde qabyldanǵan ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­­mý baǵdarlamasy el eko­no­­mıkasynyń damýyn aıqyn­daıtyn negizgi baǵyt bolyp keledi. Bul baǵdarlamanyń iske asýyna Elbasy erekshe nazar aýdarýda. Osy baǵdarlama aıasynda oblysta 22 joba iske qosylsa, Jańaqorǵan aýdanynda 5 joba júzege asyrylypty. 1 joba respýblıkalyq damý kartasyna, 4 joba aımaqtyq damý kartasyna enip otyr. Olardyń jalpy quny 33 mlrd. 982 mln. teńge. Damý kartasynan tys 3 joba iske asyryldy. Olardyń quny 14 mlrd. 295,5 mln. teńge. Ashylǵan jumys oryndary – 502. Jalpy alǵanda 2010-2013 jyldary óndiris salasyna 48 mlrd. 277 mln. teńgeden astam ınvestısııa salynyp, jańadan 987 jumys oryndary ashylypty. О́nerkásip óndirisiniń ósimi 2012 jyly 20 mlrd. 955 mln. teńge bolyp, 3 jylda 4 ese artqan. 2013 jyly ónerkásip ónimderiniń kólemi 24 mlrd. teńgege jetip, oblystyń aýdandary arasynda aldyńǵy oryn­darda boldy. Aldaǵy jyl­dary, ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damýdyń ekin­shi besjyldyǵynda aýdanda birneshe ınvestısııalyq joba iske asyrylýy josparlanýda. Joba bastamashylarymen jobalardy naqtylaý jumystary júrgizilýde. Olar: «Shalqııa SINK LTD» JShS ken baıytý fabrıkasy, «Syrsement» JShS-niń qýaty jylyna 700 myń tonna sement ónimin shyǵaratyn zaýytynyń qurylysy, qýaty 50 Mvt kún elektr stansasy, polıetılen qubyrlar zaýyty, mıneraldy tyńaıtqysh zaýyty jáne basqalar. Aýdanda ónerkásip ónimderin óndirý 2012 jyly 16114 mln. teńgeni qurasa, 2013 jyly 24476 mln. teńge bolyp, ósim 152 paıyzǵa jetti. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha «Tatý-Agro» sharýa qojalyǵynyń tomat óńdeý zaýytyn elektr energııasymen qamtamasyz etý úshin quny 331 mln. teńge bolatyn joba jasalyp, aımaqtyq úılestirý keńesinde maquldandy. Bul joba tek qana zaýyt máselesin sheship qoımaıdy, Besaryq, Keńes jáne Manap aýyldaryn elektr qýatymen qamtamasyz etýdi jaqsartady. Sondyqtan bul áleýmettik mańyzy bar jobany iske asyrý asa qajet. 2014-2016 jyldary aýdanǵa 60 mlrd.-qa jýyq teńgeniń ınvestısııasy tartylady dep kútilýde. Atalyp ótken iri jobalardan basqa birneshe orta jáne shaǵyn óndiris pen qyzmet kórsetý oryndary ashylyp jumys jasaýda. Kóp jyldardan beri aýdan ortalyǵyndaǵy bazar máselesi sheshilmeı keletin. Júrgizilgen jumystar nátıjesinde jańadan quny 170 mln. teńge, saýda alańy 1200 sharshy metr bolatyn «Nurasyl» saýda úıi salynyp, paıdalanýǵa berildi. «Tasbolat ı K» JShS quny 30,0 mln. teńge, táýliktik qýaty 60,0 tonna kúrish aqtaıtyn zaýytty iske qosty. Jańadan 2 kondıter sehy ashyldy. Qabyrǵalyq qurylys bloktaryn shyǵarý qarqyn alýda. Aýdan ortalyǵynan kishi kásipkerlikke arnalǵan shaǵyn ındýstrııalyq aımaq qurý baǵytynda jumystar qyzý júrgizilýde. Bul óz kezeginde shaǵyn kásipkerliktiń óndiristik salasyn damytýǵa yqpal etedi. Munda naýbaıhanalar, kondıter, temir jáne aǵash óńdeý sehtaryn, túrli sheberhanalar men basqa shaǵyn óndiris oryndaryn ashýǵa bolady. Aýdan halqyn azyq-túlikpen jáne turmystyq zattarmen qamtamasyz etýdi, basqa da túrli qyzmetter kórsetýdi shaǵyn kásipkerlik nysandary atqaryp keledi. 2013 jyly tirkelgen shaǵyn kásipkerlik sýbektiler sany – 2501, onyń 181-i zańdy tulǵalar, 579 sharýa qojalyqtary, 1741 jeke kásipkerler, olardaǵy jumyspen qamtylǵandar sany 5358 adamǵa jetti, 5 mlrd. 335 mln. teńgeniń ónimderi (onyń 4 mlrd. 887 mln. teńgesi ónerkásip ónimderi) óndirilip, túrli qyzmetterdi kórsetti. Aýdan ortalyǵyndaǵy mıkro­kre­dıttik uıymdar 2013 jyly aýdan turǵyndaryna 274 mln. teńge nesıe berdi. «Qamqorshy» nesıe seriktestigi aýdan kásipkerlerine 155,1 mln. teńge nesıe taratty. Munyń bári ońaı alyna salǵan asý emes. Seksen jyldyq tarıhy bar aýdan geografııalyq ornalasýy jaǵynan eginshilik pen mal sharýashylyǵyna óte qolaıly. Qarataýdyń qoınaýynda kóktem men jaz aılarynda qaýlaı ósetin juǵymdy da shúıgin shópter, móldir bulaqtar men syldyrlaı aqqan shaǵyn ózender tórt túliktiń qońdanýyna, ósip-ónýine asa jaıly. Aýdandy qaq jaryp aǵyp jatqan Syrdarııa ózeniniń qos qaptaly da mal azyǵyna tunyp tur. Jerdiń asty tústi metall, taǵy basqa qazba baılyqtyń túr-túrine toly. Desek te, osynaý el damýyna paıdasy orasan qazynany oraıyn keltire ıgerip, halyq ıgiligine jaratý asqan yjdaǵattylyqty, tııanaqty da ilkimdi is-áreketti qajet eteri daýsyz. Jergilikti turǵyndardyń aýyzbirshiligi, ortaq múddege degen oń kózqarasy árýaqytta mol tabysty enshileýge negiz qalaıdy. Basshy bedeliniń artýy men abyroı arqaýy iskerlik pen parasattylyq desek, bul turǵyda aýdan ákimi O.Táýipbaev úlgi tutýǵa, maqtan etýge ábden laıyq. О́zine senip tapsyrylǵan mártebeli mindetterdi joǵary deńgeıde atqarýdaǵy utymdy uıymdastyrýshylyǵy ǵalymǵa tán izdenisimen tyǵyz ushtasyp, úzdiksiz ilgerileý men jarqyn jańalyqtarǵa qushtarlyǵy, jan tazalyǵy men qarapaıymdyǵy jańaqorǵandyq izgi nıettiler arasynda «ómiri ónegemen órilgen aqjarqyn azamat eken» degen alǵaýsyz pikir qalyptasýyna ózek bolyp úlgeripti. Aýdanda 2013 jyly 29261 gektar jerge aýylsharýashylyq daqyldary egildi, ótken jylmen salystyrǵanda egistiń kólemi 1467 (107,9 %) gektarǵa artty. Bul negizinen malazyǵyndyq da­qyl­dardyń esebinen boldy. Bar­lyq dándi daqyldar 11410 gektar bol­sa, onyń ishinde 8226 gektar kú­rish, 2192 gektar kúzdik bıdaı, ar­pa, 430 gektar tary, 502 gek­­tar dán­dik júgeri, 526 gektar maq­sary men kúnbaǵys, 2876 gektar kar­top, baqsha, kókónis, 4906 gektar ja­­ńa jońyshqa egilip, 9603 gektar eski jońyshqa kútimge alynyp, agrotehnıkalyq talaptarǵa sáıkes tıisti jumystar jasaldy. 688 sharýashylyq qu­ry­lymdary óndirispen aına­lysýda, onyń  355-i egin sharýa­­shylyǵy jáne 333-i mal sharýashylyǵynda jumys jasap, 7214 adam turaqty eńbek etýde. Egin sharýashylyǵynda tamshylatyp sýarý tehnologııasymen 3 sharýashylyqta 81 gektar jemis-jıdek, júzim daqyldary egildi. «Serikbaı» sharýa qojalyǵyndaǵy jylyjaıda 35 tonna qııar óndirilip, halyqqa satyldy. Jylyjaı kólemi 0,7 gektar, 15 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Tuqym sharýashylyǵyn damytýda ózindik orny bar «Túgisken» sharýashylyǵy mem­le­­ket qamqorynda, oblys ákim­diginiń tikeleı kómegi arqa­syn­da kóktemgi egisin der kezinde egip alýyna múmkindik boldy. Sharýashylyqtyń óndirisi qalyp­ty júıede júrgizilýde, mol ónim alýdyń negizi jasalǵan. Qaratóbe jáne Manap aýyldyq okrýgi men Talap beketiniń aýyz- sý júıelerin qaıta jańǵyrtý jáne qurylys jumystaryna «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda 474056,0 myń teńge, oblystyq bıýdjetten Qaratóbe, Keıden jáne Manap aýyldyq okrýgi jáne Talap beketiniń aýyzsý júıelerin qaıta jańǵyrtý men qurylys jumystaryna 249724,0 myń teńge qarjy qaraldy. Aýdannyń qurylys salasyna 2012 jyly 2 128 365 myń teńge qarjy bólinse, 2013 jyly 3 268 833 myń teńge qarjy bólinip, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 53,6 paıyzǵa ulǵaıdy. Bilim berý, mádenıet salalarynyń nysandaryna 1 961 449 myń teńge qarjy bólinip, 7 mektep, 2 balabaqsha, 1 klýb úıiniń ǵımarattary salynýda. 2 mektep jáne aýdandyq mádenıet úıiniń ǵımarattary kúrdeli jóndeýden ótkizildi. 6 aýyldyń ishki joldaryn ortasha jóndeýge 321057 myń teńge qarjy bólinip, jóndeý jumystary, turǵyn úı baǵdarlamasy boıynsha bólingen 22547 myń teńge qarjyǵa eki arendalyq turǵyn úı qurylysy júrgizilýde. Degenmen, sheshimin tappaǵan problemalyq máseleler de bar­shylyq. Atap aıtqanda, búgingi tańda Jańaqorǵan kentinde ja­ńadan ashylǵan Saıajaı, Ippodrom, MAI beketi, Alty­krant aýmaqtarynan jeke turǵyn úı qurylysyn salýǵa 2244 jer telimi berilip, olardyń 1819-na turǵyn úıler boı kóterdi. 2012 jyly aýdandyq bıýdjetten bólingen 5 mln. teńge qarjyǵa osy aýmaqtyń ınfraqurylymdaryn damytý maqsatynda 418 828 myń teńgeniń jobalaý-smetalyq qujattary jasalynyp, tıisti oryndarǵa qarjylandyrýǵa usynylǵanymen búgingi kúnge deıin qarjylandyrylmaı tur. Sonymen birge, «Qyzylorda ob­lysyndaǵy ınjenerlik-kommý­nı­kasııalyq ınfraqurylymdy damytýdyń 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyna» sáıkes aýdannan 4,453 mlrd. teńgeniń jumystaryna tapsyrys berilgen. Onyń ishinde 2014 jylǵa jobalaý-smetalyq qujattaryn jasatýǵa 32,5 mln. teńge qarjy qajet. Bular endi bolashaqtyń sharýasy. Gúljazıra ERTASOVA, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti  jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń aǵa oqytýshysy. Astana – Jańaqorǵan – Astana.