Janat Qurmanov: Qamsyz bolashaqqa qamdaný búginnen bastalýy kerek

– Janat Bostanuly, 2021 jyl Biryń­ǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń jumysyna qandaı ózgerister alyp keldi?

– 2021 jyldan bastap «Qazaqstan Res­­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­­lerine ekonomıkalyq ósýdi qalpyna kel­tirý máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyq­t­yrýlar engizý týraly» zańǵa sáıkes azamattar óz zeınetaqy jınaqtarynyń bir bóligin turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý, emdeý jáne jeke basqarýshy kompanııalarǵa ınvestısııalyq basqarýǵa berý úshin paıdalaný quqyǵyn aldy.

Zeınetaqy jınaqtarynyń bir bóligin paıdalaný quqyǵyn iske asyrý úshin azamattar, eń aldymen, óz jınaqtaryn tekserip, BJZQ-daǵy jeke zeınetaqy shotynda alýǵa qol­jetimdi somanyń bar ekenine kóz jetkizýi tıis.

BJZQ jınaqtalǵan zeınetaqy qarajatyn ýákiletti operatorǵa (bankke) aýdarý azamat­tyń ope­ratorǵa berilgen ótinishi týraly elekt­ron­dy habarlamany alǵan kúnnen bas­tap 5 jumys kúni ishinde júzege asyryla­dy. Ýákiletti operator aýdarylǵan zeınetaqy jınaqtaryn azamattardyń arnaıy shottaryna bir jumys kúni ishinde esepteıdi. Zeınetaqy jınaqtary arnaıy shottarda 45 jumys kúninen aspaıtyn ýaqytta ǵana saqtalady. Osy merzim ishinde jınaqtar nysanaly maqsaty boıynsha paıdalanylýǵa nemese salymshynyń BJZQ-daǵy zeınetaqy shotyna qaıtarylýǵa tıis. Osylaısha, azamat­tardyń turǵyn úı jáne emdelý máseleleri boıynsha barlyq ótinishteri ýákiletti opera­torǵa «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha kelip, qaralady. Salymshy tarapynan BJZQ-ǵa jeke ótinish berý talap etilmeıdi.

Sondaı-aq azamattar túrli ınvestısııa­lyq strategııalar usynatyn ınvestısııalyq portfeldi basqarýshylar (IPB) arasynda óz qalaýymen tańdaý jasaý arqyly jınaq­ta­ryn basqarýǵa qatysa alady. Zeınet­aqy jı­­naq­tarynyń jetkiliktilik sheginen asatyn bó­ligin aýdarý úshin salymshy BJZQ-ǵa ny­san boıynsha jáne talap etiletin qujat­tar­dy qosa tirkeı otyryp, ótinish bere alady. BJZQ-ǵa ótinishti BJZQ-nyń óńir­lik keń­se­­­leri­ne jeke júginý arqyly nemese enpf.kz ın­­­ternet-resýrsy arqyly elekt­rondyq sıfr­­ly qoltańbany paıdalana oty­ryp, qa­­­shyq­­tyq­tan berýge bolady. Azamat­tardyń zeı­­ne­t­aqy aktıvterin basqarý quqy­ǵyn al­ǵan IPB tizilimin Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agent­tigi aıqyndaıtyn bolady. Bul rette zeınet­aqy jınaqtarynyń biryńǵaı esebi «BJZQ» AQ-da saqtalady.

 – Qor salymshylary men alýshylaryna qatysty osy jyldyń basty oqıǵa­larynyń qatarynda taǵy qandaı sharalardy atap keter edińiz?

– 2021 jyldyń basty jańalyqtary­nyń biri Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) memleketterimen birlesip ázirlegen Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa múshe mem­leketterdiń eńbekshilerin zeınetaqymen qam­syzdandyrý týraly Kelisimniń 2021 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap kúshine enýi boldy.

Bul Kelisimniń negizgi maqsaty – eńbek­shilerdiń zeınetaqy quqyqtaryn jumysqa ornalasqan memlekettiń azamattary sııaqty jaǵdaılarda qalyptastyrý, saqtaý jáne iske asyrý. Kelisim Qazaqstan, Reseı Federa­sııa­sy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Armenııa jáne Belarýs azamattary bolyp tabylatyn qyzmetkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaıdy. EAEO-ǵa múshe basqa memlekettiń aýmaǵynda eńbek nemese ózge de qyzmetti júzege asyrý arqy­ly eńbekshilerdiń zeınetaqy quqyqtary qalyp­tastyrylady. Kelisim Odaqtyń bir eli­nen ekinshi eline zeınetaqyny eksporttaý tár­tibi men tetigin aıqyndap, zeınetaqy alý qu­qyǵyn anyqtaý úshin EAEO-ǵa múshe memlek­et­terdegi jumys ótilin jınaqtaýdy kóz­deı­di. Sondaı-aq Kelisim kúshine engenge deıin jáne odan keıingi jumys kezeńderi úshin zeınet­aqy taǵaıyndaý men tóleý tárti­bin aı­qyn­daıtyn ótpeli erejeler bekitildi.

Qazaqstanda Kelisimdi iske asyrý jónin­degi quzyretti organ – BJZQ. Soǵan sáıkes Qorǵa eńbekshiler qajetti keńes alý úshin, al keıinnen quqyqtaryn qalyptastyrý kezin­de, ózderi eńbek qyzmetin júzege asyr­ǵan jáne jumys istegen kezeńderi úshin zeınet­­aqy alý quqyǵyna ıe bolǵan múshe memleket­terdiń quzyretti organdaryna jiberý úshin qujattarmen júgine alady.

Bıylǵy jyldyń taǵy bir eleýli shara­lary­nyń biri – zeınetaqy tólemderiniń mól­sherin esepteýdi júzege asyrýdyń jańa ádis­temesi. Oǵan sáıkes 2021 jyldyń 1 sáýiri­nen bastap zeınetaqy tólemderin júzege asyrýdyń birinshi jylyndaǵy zeınetaqy tólemderiniń jyldyq somasy zeınetaqy jınaqtary somasynyń zeınetaqy jınaqtary tólemderiniń mólsherlemesine kóbeıtindisi retinde esepteledi – 6,5%.

Odan keıingi jyldary aı saıynǵy zeınet­aqy tóleminiń mólsheri ótken jylǵy aı saıynǵy zeınetaqy tóleminiń mól­sherin zeınet­aqy tólemderin ındeksteý mólsher­leme­sine jyl saıyn arttyrý jolymen qaıta esepteledi – 5%.

Aıta ketý kerek, zeınetaqy tólemderiniń mólsherin esepteýdi júzege asyrýdyń atalǵan ádistemesi 2021 jyldyń 1 sáýirinen bastap týyndaǵan qatynastarǵa qoldanylady.

Zeınetaqy tólemderiniń mólsherin esep­teýdi júzege asyrýdyń jańa ádistemesine sáıkes BJZQ-dan zeınetaqy tólemderin alý quqyǵyn 2018 jylǵy 1 qańtardan bas­tap 2021 jylǵy 31 naýryzǵa deıin iske asyrǵan adamdarǵa 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap aı saıynǵy zeınetaqy tólemderi 5% mólsherindegi zeınetaqy tólemderin ındeksteý mólsherlemesine ulǵaıtylady, ol keıinnen jyl saıyn ındekstelip otyrady.

Osylaısha, zeınetaqy tólemderiniń mól­sherin esepteýdi júzege asyrýdyń jańa ádistemesi alýshylardyń eńbek jaǵdaılary men densaýlyǵynyń erekshelikterin eskeredi, sondaı-aq BJZQ-dan beriletin jyl saıynǵy tólemder mólsherin ulǵaıtýǵa yqpal etedi.

Jurtshylyq úshin qýantarlyq taǵy bir jańalyq – endi erikti zeınetaqy jarnalaryn esepteıtin shot ashý úshin Qorǵa kelýdiń qajeti joq. Mindetti zeınetaqy jarnalary sııaqty alǵashqy erikti zeınetaqy jarnasy da túsken kezde Qordaǵy shot avtomatty túrde ashylatyn boldy.

– BJZQ-daǵy salymdar qalaı bas­qarylady, qaıda ınvestısııalanady jáne qandaı tabys túsýde degen saýaldar Qor salymshylary men alýshylaryn tolǵandyratyny belgili. Endeshe, osy máselege naqty derekterdi negizge ala otyryp, toqtalyp ótseńiz...

– Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory salymshylarynyń zeınetaqy jınaqtary 2021 jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı bo­ıynsha 13 trln teńgeden asty. Bul soma zeınetaqy jarnalary men ınvestısııalyq tabysty qamtıdy.

2021 jyldyń 1 qańtarynan 1 qazany­na deıingi toǵyz aı ishinde BJZQ salym­shy­larynyń shottaryna 1,1 trln teńge mól­sherinde taza ınvestısııalyq tabys esep­­tel­genin atap ótken mańyzdy. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyr­ǵanda 67 mlrd teńgege nemese 8% artyq. Sa­lym­shy­lardyń (alýshylardyń) zeınetaqy jınaq­tary­nyń somasy zeınetaqy aktıvterin ınves­tısııa­laý nátıjelerine sáıkes apta saıyn qaıta esepteledi jáne qaıta baǵalanady. Inves­tı­sııalyq tabystyń quramyna baǵaly qaǵazdar (salymdar jáne basqa operasııalar) boıyn­sha syıaqy, qarjy quraldaryn naryq­tyq qaıta baǵalaý, valıýtalyq qaıta baǵalaý túrindegi kirister, syrtqy basqarýdaǵy aktıvter boıynsha kirister jáne t.b. kiredi.

Jalpy, barlyq zeınetaqy aktıvteri BJZQ-ǵa biriktirilgen sátten bastap, Ulttyq bank qamtamasyz etken ınvestısııalyq tabys 5,6 trln teńgeden asty.

Aıta ketý kerek, zeınetaqy jınaqtary – bul uzaq merzimdi ınvestısııalar, sondyqtan ınvestısııalyq tabystyń mólsherin keminde bir jyl kezeńinde taldaǵan jón. Qysqa mer­zim­di derekter (kúndelikti, aı saıynǵy jáne t.b.) kórsetkish bolyp tabylmaıdy, óıtkeni olar kúndelikti naryqtyq jaǵdaıǵa baılanysty.

Investısııalyq basqarý men zeınetaqy aktıvterin esepke alýdyń barlyq júıesi ashyq: árbir salymshy óziniń ınvestısııalyq tabysyn enpf.kz saıtyndaǵy jeke kabınet nemese uıaly qosymshanyń kómegimen baqylaı alady.

– Jyl basynan beri buqaralyq aqparat quraldarynda BJZQ-nyń zeınet jasyna jetken salymshylaryna izdeý jarııalanǵany týraly aqparattar jarııalandy. Bul – áleýmetke qajet, óte qundy bastama. Osy rette másele qalaı sheshilýde, ıeleri tabylmaǵan jınaqtar Qor esebine keri qaıtaryla ma?

– Bıyl Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınet­aqy qory «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memle­ket­tik korporasııasymen birge áleýmettik qor­ǵaý salasyndaǵy ýákiletti organnyń aq­pa­rat­tyq júıesinde zeınetkerlik jasqa jet­ken, bıýdjet qarajaty esebinen jasyna baı­lanysty zeınetaqy tólemderi men memle­ket­tik bazalyq zeınetaqy tólemi taǵaıyndalǵan, biraq zeınetaqy jınaqtaryn tóleý úshin BJZQ-ǵa júginbegen tulǵalardyń bar-joq­ty­ǵyn salystyrý jumystaryn júrgize bastady.

2021 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıyn­sha BJZQ derekter bazasynda zeınet jasyna jetken, biraq BJZQ-dan zeınet­aqy j­ınaq­taryn tóleýge ótinish bermegen alý­shy­lardyń, jalpy kólemi 13 mlrd teńgege jýyq 177 myń jeke zeınetaqy shoty (JZSh) boldy. Bul jaǵdaı zeınet jasyna jetýge baılanysty biryńǵaı ótinim berýge arnalǵan «bir tereze» qaǵıdatymen jumys isteı­tin kompozıttik qyzmet 2018 jyldyń 11 qaza­nynda engizilgenge deıin oryn alǵanyn esteri­ńizge sala keteıik. Sebebi bul qyzmet iske qo­syl­ǵanǵa deıin azamattar zeınet jasyna tolýy boıynsha bıýdjet qarajaty esebi­nen zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý týraly ótinish berý úshin Memlekettik korporasııaǵa, al zeınetaqy jınaqtarynan zeınetaqy tóle­min taǵaıyndatý úshin BJZQ-ǵa júginýge máj­búr bolǵan edi. Osyǵan baılanysty 2018 jyl­dyń 11 qazanyna deıin zeınetke shyqqan keıbir zeınetkerler bıýdjetten zeınetaqy aldy, biraq ótinish berilmegendikten BJZQ-dan tólemdersiz qaldy.

BJZQ zeınetaqy tólemderin júzege asyrý qaǵıdalarynyń 10-tarmaǵyna sáıkes Memlekettik korporasııamen osyndaı alý­shy­lardyń zeınetke jetý jasy boıynsha taǵa­ıyn­dalǵan zeınetaqy tólemderiniń jáne bıýdjet­tik qarajat esebinen memlekettik bazalyq zeınetaqy tóleminiń, sondaı-aq BJZQ-dan zeınetaqy tólemderin alý boıynsha belsendi qyzmet kórsetý úshin «Mobıldi azamattar bazasynyń» aqparattyq júıesinde alýshylardyń uıaly telefon nómirleriniń bar-joǵyn anyqtaýǵa oraı salystyrý jumystaryn júrgizdi.

Salystyrý nátıjeleri boıynsha «Mo­bıl­­di azamattar» derekter bazasynda tirkel­gen jáne bıýdjettik qarajat esebinen zeınet­aqy tólemderin alýshy 46 696 adam anyqtal­dy, olarǵa Qordan zeınetaqy tólem­derin tir­keýge kelisim alý úshin belsendi qyzmet aıa­synda SMS jiberildi. Kelisimmen jaýap ber­gen adamdarǵa «Azamattarǵa arnal­ǵan úki­met» memlekettik korporasııasy bu­ryn zeınetke jetý jasy boıynsha jáne mem­le­ket­tik bazalyq zeınetaqy tólemderin taǵa­­ıyn­daý kezinde usynǵan zeınetkerlerdiń bank­tegi shottaryna zeınetaqy tólemderin júrgizdi.

Bıyl jeti aıda 2021 jyldyń 1 qańtaryna deıin zeınetkerlik jasqa jetken 28 myń zeınet­aqy tólemderin alýshylarǵa BJZQ Mem­le­kettik korporasııa arqyly 3 mlrd teńge sha­masynda tólem jasady. Bul rette 27 myń­ǵa jýyq tólem alýshylarǵa tólemder osy jyl­dyń mamyr aıynan, ıaǵnı belsendi qyz­met en­gizilgen sátten bastap júzege asyrylýda.

Osylaısha, BJZQ Memlekettik korporasııamen birge zeınetaqy jınaqtaryn tóleýge ótinish bermegen zeınetkerlerdi anyqtaý jáne olarmen baılanys ornatý boıynsha belsendi qyzmetti odan ári jalǵastyrýda.

 – Janat Bostanuly, Siz qoǵamdyq baqy­laý­dyń, qoǵamdyq pikirdiń monı­torıngine jáne Qoǵamdyq keńes sııaqty «keri baılanys» formatyna qalaı qaraısyz jáne qandaı ózekti taqyryp­tardy Qoǵamdyq keńestiń talqylaýyna usyný qajet dep oılaısyz?

– Qoǵamdyq keńestiń jumysy – qarjy naryǵy sarapshylarynyń, jýrnalısterdiń jáne qarapaıym salymshylardyń pikir alýandylyǵyn ekshelep, jańashyldyq arnasyna toptastyrý. Qoǵamdyq keńestiń otyrys­tary – Qor qyzmetin qoǵamdyq baqylaýdyń naqty kórinisi, ony jaqsartý jáne tutastaı alǵanda, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin damytý boıynsha usynystar generatory. Sondyqtan bul – Qor aksıoneri, Ulttyq bank, memlekettik organdar jáne eń bastysy, salymshylar men alýshylar sııaqty barlyq múddeli taraptarmen jumys isteý úshin mańyzdy, ári qajetti qurylym.

О́tken jyldyń sońynda Keńes quramy men Keńes týraly ereje jańartylyp, onyń jumy­sy birtindep sapaly, sarapshylyq jańa deńgeıge ótti. Soǵan sáıkes Keńes oty­rys­tarynyń taqyryptary da tańdalyp alyna­tyn boldy. Qazir onlaın rejimde ótkizi­letin otyrystarda jalpy jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin damytý, MCGPI álemdik zeınetaqy júıeleri tıimdiliginiń ındeksi, demografııalyq trendter jáne olardyń zeınetaqy júıesiniń damýyna áseri, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń 20 jyldan astam ýaqyt ishindegi nátıjeleri jáne t.b. máseleler kún tártibine qoıyldy.

Jurtshylyq suranysy men talabyna jaýap bere alatyndaı jumys sapasyn qamtamasyz etý úshin qoǵamdyq baqylaý men Qoǵamdyq keńes talqylaýlary turaqty negizde júrgizilýi tıis. Osy úrdisten shyǵa bilgen Qoǵamdyq keńes Qormen únemi tyǵyz baılanysta, bul máselede qazirgi zamanǵa saı kommýnıkasııa quraldarynyń da paıdasy zor. Sondyqtan Keńes músheleriniń syndarly pikirlerin biz ártúrli sheshimder qabyldaý kezinde eskerip otyramyz.

– Eger Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınet­aqy qorynan qarajat alý úrdisi jalǵasa berse, bul belgili bir dárejede Qor aktıv­teriniń azaıyp ketýine yqpal etýi yq­tımal degen pikirlerdiń keıbir sarapshylar tarapynan aıtylyp júrgenin bilemiz. Buǵan siz ne deısiz?

– Jyl basyndaǵy boljam boıynsha tur­ǵyn úıge, emdelýge nemese zeınetaqy port­felin basqarýshynyń aýdarýyna paıdalanýǵa bolatyn jalpy soma shamamen 2,8 trln teń­geni qurady. 2021 jyldyń 25 qazanyna qaraı boljamdy somadan shamamen 2 trln teńge alyndy, bul – joǵaryda aıtylyp ótken qarjynyń shamamen 71 paıyzy.

Alaıda zeınetaqy jınaqtary zeınetaqy jarnalary men olardy ınvestısııalaýdan túsetin ınvestısııalyq tabys esebinen únemi ulǵaıyp otyrady. «BJZQ» AQ-daǵy zeınetaqy jınaqtarynyń jalpy somasy 2021 jyldyń 1 qazanyndaǵy málimetke sáıkes 13 trln teńgeden asty.

Bir jyl ishinde, ıaǵnı 2020 jyldyń qazany­nan 2021 jyldyń qazanyna deıin zeı­net­aqy jınaqtarynyń jalpy somasy bir­jolǵy zeınetaqy tólemderiniń alynýyna qaramastan, 569 mlrd-tan asa teńgege nemese 5%-ǵa ósti. Iаǵnı zeınetaqy aktıvteriniń jalpy kólemi tómendegen joq.

Jeke zeınetaqy shottarynda eń tómengi jetkiliktilik sheginde qalatyn qarajat salym­shyny eń tómengi zeınetaqydan tómen emes mólsherde zeınetaqy tólemderimen qam­tamasyz etýge múmkindik beredi. Árıne, bul bolashaq zeınetaqy úshin óte az soma. Ol BJZQ-dan tólenetin tólemderden jáne eń tómengi bazalyq zeınetaqydan quralady (eske sala keteıin, bul – eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 54%-y). Sondyqtan jınaqtardy paıda­laný aldynda salymshylarǵa bolashaq­ta laıyqty zeınetaqy alýy úshin bárin oılastyryp, muqııat zerdeleýge keńes beremiz.

 – Qordaǵy zeınetaqy aktıvterin bas­qarý­ǵa alǵan ınvestısııalyq basqarý­shy kompanııalar aldaǵy ýaqytta sizdermen báse­keles bolýy múmkin be? Olarmen ara­da­ǵy baılanys qandaı deńgeıde?

– Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine báse­keles ortanyń kelýi – júıeniń odan ári damýyna yqpal etetin qalypty qu­by­­lys. Salymshylardyń óz tańdaýy bar, zeı­­net­­aqy jınaqtaryn basqarýǵa qa­ty­sý – jar­­nalardy neǵurlym turaqty ári ta­bys­ty mól­sherde aýdarýǵa yntalandy­rady. Menińshe, ınvestısııalyq portfeldi basqarýshylardyń paıda bolýyndaǵy eń mańyzdy nárse – halyqtyń jınaqtaýshy júıege qatysýǵa jáne óz jınaqtaryn ulǵaı­týǵa degen talpynysy, basqarýshy kompa­nııa­nyń tabystylyǵy men táýekel deńgeıine qaraı ınvestısııalyq artyqshylyqtardy tańdaýy.

Bul rette halyqtyń jınaqtaryn – jarnalardy, aktıvterdi, ınvestısııalyq tabysty ortalyqtandyrylǵan esepke alýdy BJZQ júrgizip otyrady. Qor qarjy naryǵy­nyń tolyqqandy, retteletin qatysýshysy retinde ınvestısııalyq portfeldi basqarý­shylarmen arada senimgerlik basqarý sharttaryn, kastodıan-bankterdiń qatysýymen kas­todıandyq sharttardy jasaıdy. Osy­laı­sha, memleket tarapynan zeınetaqy jınaq­tary­nyń biryńǵaı esebi men baqylaýy saqtalynady.

Zeınetaqy aktıvterin basqarýshy kom­pa­nııa­lardyń básekelestik naryǵy úshin zańnamalyq orta qalyptastyrý – zeınet­aqy aktıvterin ártaraptandyrý jáne ınves­tısııa­lyq táýekelderdi azaıtý jónindegi jumys­tyń bir bóligi. Bul salymshylardyń múdde­lerin eskere otyryp, ınvestısııalyq ónimder men kórsetiletin qyzmetterdi damytýǵa múm­kindik beredi. Al ol óz kezeginde qor nary­ǵyn jáne ekonomıkany qarjylandyrý qural­daryn damytýǵa yntalandyrady.

 – Halyqtyń ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaıýy zeınetaqy júıesine qalaı áser etýi múmkin?

– Kóptegen memleket úshin ózekti áleýmet­tik-ekonomıkalyq máselelerdiń biri – azamattaryn zeınetaqymen qamtamasyz etý. Kele­shegin oılaıtyn árbir adam ómiriniń osy ke­zeńinde óz qajettilikterine jetkilikti zeınet­aqy tólemin alǵysy keletini aqıqat. Tórt­kúl dúnıe halqynyń ómir súrý uzaqtyǵy ulǵa­ıyp, sany artyp, jyl saıyn qartaıý kórset­kishi kóbeıip kele jatqan qazirgi kez – biraz eldi alańdatyp otyrǵan túıtkildi másele.

BUU-nyń boljamdaryna sáıkes Qazaq­standa da álemniń kóptegen aımaǵy sııaq­ty halyq sany odan ári óse beredi. Osy­laı­sha, kelesi birneshe onjyldyqta (2050 jylǵa qaraı) elimizdegi halyq sany shamamen 24 mln adamǵa jetedi. Desek te Qazaqstanda halyq­tyń ósý qarqynynyń birte-birte baıaýlap bara jatqanyn aıta ketken jón.

Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory­nyń demografııalyq esepterine sáıkes Qazaq­stan halqynyń 2020 jyldan 2050 jylǵa deıingi boljamdy ósýiniń shamamen úshten biri, bala týý deńgeıiniń qarapaıym urpaqtar al­masýy deńgeıinen asyp túsýine baılanys­ty bolady. Al úshten ekige jýyǵyna «demo­gra­fııalyq ımpýls» nemese halyqtyń aǵym­daǵy jas qurylymynyń ózgerýine baılanys­ty qol jetedi. Iаǵnı eldegi týý deńgeıi ómir súrý uzaqtyǵynyń odan ári ósýi esebinen qara­paıym urpaqtar almasýy deńgeıine de­ıin kúrt tómendese de, halyq sanynyń ósýi oryn alady. Mundaı esepteýler men derekter árbir elde óte mańyzdy. О́ıtkeni olar qa­jet­ti sharalardy aldyn ala qabyldaı otyryp, aza­mattardy zeınetaqymen qamtamasyz etý jú­ıesin boljaýǵa jáne damytýǵa múmkin­dik beredi.

BJZQ sońǵy úsh jyl ishinde brıtandyq aktýarıılermen birlesip, KazPRESTO (Pension Reform Simulation Tool for Kazakhstan) uzaq merzimdi modelin ázirledi. Ol elimizdegi zeınet­aqy júıesiniń bolashaǵyn keshendi túrde esepteýge múmkindik beredi jáne Qazaqstan zeı­net­aqy júıesiniń zańnamada kózdelgen bar­­lyq negizgi quramdaýyshyn qamtıdy: mem­le­ket­tik zeınetaqy (bazalyq zeınetaqy jáne ortaq zeınetaqy); jınaqtaýshy zeınet­aqy (mindetti zeınetaqy jarnalary MZJ, mindet­ti ká­sip­tik zeınetaqy jarnalary MKZJ, ju­mys berý­shiniń mindetti zeınetaqy jarnalary).

Qazirgi kezde ekinshi quramdaýyshtyń ózek­tiligi basym, sebebi Qazaqstan ortaq zeı­netaqy júıesinen jınaqtaýshy júıege kezeń­men ótýdi júzege asyrý ústinde. Bul ózgeris, onyń ishinde halqymyzdyń uzaqmer­zimdi perspektıvada boljanyp otyrǵan qar­taıýymen jáne sonyń saldarynan áleýe­t­ti qoldaý koeffısıentiniń birtindep ózgerýi­men (ıaǵnı jumysqa qabiletti halyq sany­nyń zeınet jasyndaǵy azamattar sanyna ara qa­tynasy) baılanysty.

BJZQ-nyń da, BUU-nyń da uzaq merzimdi boljamdaryna sáıkes Qazaqstanda 2050 jylǵa qaraı 65 jastan asqan halyq úlesiniń eki ese, BJZQ boljamy boıynsha aǵymdaǵy 7,3%-dan 14,2%-ǵa deıin jáne BUU boljamy boıynsha 14,1%-ǵa deıin kóbeıýi baıqalady. Aıta ketý kerek, qazir Qazaqstan halqy J.Bojıo-Garne-E.Rossettiń demografııalyq qartaıý shákili boıynsha káriliktiń bastapqy deńgeıinde tur. Bul shákilge sáıkes halyqtyń jalpy sanynyń 12%-ynan astamyn 60 jáne odan joǵary jastaǵy adamdardyń úlesi quraıtyn elder demografııalyq turǵydan kári memleketterge jatady. Qazaqstan qazirgi ýaqytta 12 paıyzdyq mejeden ótti.

Árıne, mundaı jaǵdaı tek Qazaqstanda ǵana emes (Afrıkanyń, Ortalyq Amerıka men Azııanyń týý deńgeıi joǵary jáne ómir súrý uzaqtyǵy sonshalyqty joǵary emes birqatar elderin qospaǵanda), jalpy búkil álem boıynsha qalyptasyp otyr. Osylaısha, BUU boljamy boıynsha 2050 jylǵa qaraı álemdegi árbir altynshy adam 65-ten asqan (halyqtyń 16%) jasta bolady. Bul – 2019 jylǵy árbir on birinshi adammen (halyqtyń 9%-y) salystyrǵandaǵy jaǵdaı. Aıtpaqshy, 2018 jyly tarıhta alǵash ret 65 jáne odan joǵary jastaǵy adamdar sany búkil álemdegi bes jasqa deıingi balalar sanynan asyp tústi.

Sondyqtan jaqyn arada kóptegen eldiń zeınetaqy júıelerinde kóp deńgeıli jáne kóp quramdaýyshty júıeni neǵurlym turaqty jáne ártaraptandyrylǵan úlgide qurý baǵytynda jasalatyn mańyzdy ózgerister kútilýde. Mysaly, negizinen ortaq júıe qalyptasqan elderde qazirdiń ózinde memlekettik bıýdjetke túsetin júktemeniń ulǵaıýy men azamattar úshin jınaqtaýshy zeınetaqyny engizý qajettigi baıqalady. Jalpy, búkil álemde taza bólgish jáne taza jınaqtaýshy zeınetaqy júıesinen kepildi memlekettik zeınetaqy men mindetti jarnalar esebinen jınaqtaýshy zeınetaqy qosylatyn kópsalaly (aralas) júıelerge aýysý boıynsha jahandyq trend baıqalady.

Aıta ketý kerek, BUU-nyń baǵalaý boljamdary BJZQ-nyń naqty esepterimen rastalady, atap aıtqanda Qazaqstanda týǵannan kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy kórsetkishteriniń ósý serpini odan ári de saqtalady. Osylaısha, BJZQ boljamyna sáıkes erlerdiń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy aǵymdaǵy 68,84 jastan 2050 jylǵa qaraı 78,01 jasqa deıin ósedi. Tıisinshe, áıelderdiń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy qazirgi 77,19 jas­tan 83,91 jasqa deıin ósedi.

Halyqtyń qartaıý úrdisinen BJZQ-nyń da, BUU-nyń Qazaqstandaǵy boljamdaryna sáıkes 2019 jyldan bastap 2050 jylǵa deıingi kezeńde áleýetti qol­daý koeffısıenti 2 ese tómendeıdi: 65+ jas­taǵy bir zeınetkerge eńbekke qabiletti jas­taǵy 3,5 adamnan ǵana keledi. Bul jerde áń­gime naqty resmı jumys isteıtin jáne bar­lyq mindetti áleýmettik tólem men salyqty turaqty aýdaryp otyratyn adamdar týraly bolyp otyrmaǵanyna nazar aýdaramyz, olardyń ara qatynasy tipten az. Bul óz kezeginde zeınetaqymen qam­syz­­dandyrýdyń memlekettik bóligin qar­jylandyrýǵa qatysty eńbekke qabiletti halyqqa túsetin «júktemeni» arttyrady. Mundaı másele AQSh-ta jáne Batys Eýropa elderinde oryn alýda, olar da bir zeınetkerge eńbekke jaramdy jastaǵy eki adamnan keletin kórsetkishke jaqyndap keledi. Bul zeınetaqy jasyn odan ári arttyrýǵa, zeınetaqy jáne taǵy basqa tólemderdiń ósý qarqynynyń tómendeýine baılanysty áleýmettik narazylyqtyń keń taraýyna ákelip soǵady.

– Osy rette sizden taǵy bir mańyzdy másele jaıynda suraı ketkim keledi. Áńgime aktýarlyq esepteýler jaıynda jáne Qor osy baǵytta qandaı jumystar atqaryp jatyr?

– Bolashaqtaǵy zeınetaqy mindetteme­leri­niń ósýin boljaý jáne jalpy zeınetaqy júıe­si­niń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn qam­ta­masyz etý úshin BJZQ qalyptasqan úlgini damytyp, ádisnamany jetildirý arqy­ly turaqty demografııalyq baǵalar men ak­týarlyq esepter júrgizip otyrady. Osy­laısha, zeınetaqy júıesiniń parametrlerin KazPresto aktýarlyq modelinde boljaý úshin aldyńǵy qatarly mashınalyq oqytý ádis­teriniń biri klasterlik taldaý qol­da­ny­­lady. Ol BJZQ salymshylaryn sıpat­tama­larynyń (jynysy, jasy, tabys toby, jar­nalardy tóleý turaqtylyǵy) uqsas­ty­ǵyna qaraı toptarǵa bólýge jol ashady. Bul Qorǵa salymshylardyń bolashaq­taǵy sany men «minez-qulqyn» boljaýǵa múm­kindik beredi: jarnalardy tóleý turaq­ty­ly­ǵynyń jáne jarnalar mólsheri­niń óz­gerýi (mansaptyq ósý, ýaqytsha jumyssyz­dyq, eńbekke jaramsyzdyq nemese eńbek qyz­metin­degi úzilistiń basqa da sebepteri), jańa qa­tysý­shylardyń qosylýy jáne bar salym­shy­lardyń ártúrli sebepter boıynsha (týý, kóshi-qon, múgedektik, ólim) júıeden shyǵýy.

Aktýarlyq úlgi zeınetaqy júıesin refor­malaýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq basta­malardy keshendi uzaqmerzimdi taldaý­dy júzege asyrýǵa jáne Qazaqstan Respýblı­kasyn­da zeınetaqy júıesiniń turaqty para­metr­lerin qurý boıynsha strategııalyq usynym­dar men ońtaıly sheshimder ázirleýge kómek­tesedi. Osyndaı birqatar usynysty uzaqmer­zimdi aktýarlyq úlgiler qurý negizin­de Úkimet janyndaǵy zeınetaqy júıesin odan ári jetildirý boıynsha is-sharalar keshe­nin ázirleý jónindegi jumys toby qaraıdy.

 – Koronavırýs indeti bastalǵannan beri álemdegi zeınetaqy qorlarynyń kópshiliginiń tabysy tómendep ketti. Al Qor kórsetkishteri qandaı?

– Bizdiń elimiz ǵana emes, búkil álemdi sharpyǵan indet, árıne, el eńsesin shaıqaltyp ketti. Biraq soǵan qaramastan, Biryńǵaı jı­naq­taýshy zeınetaqy qory óz jumysyn bir kún­ge de toqtatqan emes. Úzdiksiz jumys ná­tı­jesin kelesi málimetterden baıqaýǵa bolady.

Joǵaryda atap ketkenimdeı, Qordaǵy zeınetaqy jınaqtarynyń jalpy somasy 2021 jyldyń 1 qazanyna qaraı 13 trln teń­ge­den asty. Bir jyl ishinde, ıaǵnı 2020 jyl­dyń qa­zanynan 2021 jyldyń qazanyna deıin zeı­net­aqy jınaqtarynyń jalpy somasy bir­jolǵy zeınetaqy tólemderiniń alynýyna qa­ra­mastan, 569 mlrd-tan asa teńgege nemese 5%-ǵa ósti. Zeınetaqy jınaqtarynyń negiz­gi somasy mindetti zeınetaqy jarnalary (MZJ) esebinen jınaqtaldy, onyń mólsheri 12,7 trln teńge (sońǵy 12 aıdaǵy ósim – 4%). Min­det­ti kásiptik zeınetaqy jarnalary (MKZJ) bo­ıynsha zeınetaqy jınaqtarynyń soma­sy 349,5 mlrd teńge (ósim – 16%), al erikti zeı­net­aqy jarnalary (EZJ) boıynsha zeınet­a­qy jı­naq­tarynyń somasy 1,6 mlrd teńgege jetti.

Jyl basynan beri BJZQ salymshylaryna shamamen 2 trln teńge tólendi, tólemderdiń basym bóligin birjolǵy zeınetaqy tólemderi (BZT) qurady, onyń kólemi – 1,9 trln teńge. Tólemder somasy boıynsha ekinshi orynda jasy boıynsha tólemder – 70,5 mlrd teńge. Odan ári saqtandyrý uıymdaryna aýdarymdar, ol shamamen 47,6 mlrd teńge, muragerlik boıyn­sha tólemder – 39,0 mlrd teńge, Qazaq­stan shegi­nen tys turǵylyqty turatyn jerlerge (TTJ) ketýge baılanysty tólemder – 26,2 mlrd teńge, jerleýge – 3,9 mlrd teńge jáne múge­­dektik boıynsha tólemder 1,6 mlrd teńge.

BJZQ qyzmetteri onlaın jáne oflaın rejiminde aıtarlyqtaı suranysqa ıe boldy. 2020 jyly 19,4 mln-nan astam qyzmet kórsetildi, onyń 92 paıyzdan astamy – elektrondy formatta. 2021 jyldyń 9 aıynda barlyq qyzmettiń kólemi (onlaın jáne oflaın) 27 mln-nan asty, onyń 94 paıyzdan astamy – elektrondy formatta.

BJZQ-nyń barlyq jańa qyzmetteri (azamattardyń turǵyn úı alý, emdelý, ınves­tısııalyq basqarýǵa berý úshin jınaq aqsha­syn paıdalanýy boıynsha) tolyǵymen sıfr­lan­­dyrylǵan jáne memlekettik organdar­dyń, bankterdiń, basqarýshy kompanııa­lar­dyń aqparattyq júıelerimen biriktirilgen.

 – Janat Bostanuly, siz elimizdegi zeınet­aqy reformasyn iske asyrýǵa belsene qatysqan tulǵalardyń birisiz. Tereń bilim, mol tájirıbeńiz, iskerligińiz jáne qoǵam tarapynan alǵan oń baǵańyz bar. Bul ól­shemder Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınet­aqy qory sııaqty iri qarjy ınstıtý­tyn basqarý úshin qanshalyqty mańyzdy?

– Búkil álem boıynsha siz atap ótken qundylyqtar – halyqtyń jınaq aqshasymen jumys isteıtin kez kelgen iri qarjy ınstı­týty­nyń basshysy úshin óte mańyzdy qaǵı­dat­tar. Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin qalyp­tas­tyrýdaǵy jumys tájirıbem men oǵan qa­tysý ótilim maǵan kúndelikti qyzmet bary­synda kóp kómegin tıgizýde. Zeınetaqy júıe­si óziniń damý kezeńderinen ótedi jáne álem­degi sııaqty bizdiń elimizde de únemi jetil­dirilip otyrady. Biz ózge memleketterge qarap, qandaı múmkindikter men utymdy she­shim­der bar ekenin kóremiz, olardyń tájirı­besin taldaımyz, uzaqmerzimdi keshendi ak­týarlyq esepter júrgizemiz jáne zeı­net­aqy júıesiniń tıimdi jumys isteýine qa­tysty zańnamalyq ózgeristerdiń júzege asy­ry­lýyna oraı naqty usynystar engizemiz.

Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń el eko­nomıkasyna ınvestısııa retinde saly­nyp, Qazaqstannyń ekonomıkalyq táýel­sizdi­­gin qamtamasyz etýge ózindik úles qosatyny, onyń damý deńgeıiniń halyq­ara­lyq sarapshylar tarapynan joǵary baǵala­na­tyny kóńilge demeý beredi. Máselen, The Allianz Group halyqaralyq uıymynyń sońǵy esebinde álemniń ozyq zeınetaqy júıeleriniń reıtıngi usynylǵan. Reıtıng ekonomıkalyq jáne demografııalyq faktorlar, zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıeleriniń turaqtylyǵy men barabarlyǵy sııaqty alǵysharttar boıynsha jasalǵan. Allianz zeınetaqy reıtınginde Qazaqstan 70 eldiń ishinde ekonomıkasy damyǵan birqatar eldi basyp ozyp, 20-oryndy ıelengen. Bul tańdalǵan strategııanyń, eldiń zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesiniń jáne onyń odan ári damý baǵyttarynyń durystyǵyn rastaıdy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»