О́ner • 09 Qarasha, 2021

Táýelsizdik alý – baqyt, baıandy etý – jaýapkershilik

152 ret kórsetildi

Án álemine qosqan ólsheýsiz eńbeginen ózge, zerdeli zertteýler arqyly tarıhtyń shań basqan qoınaýynan eleýsiz qalǵan ánderdi silkı arshyp, bizge saf altyndaı jarqyratyp taýyp bergen rııasyz eńbegi arqyly egemendiktiń eńseli bolýyna qyzmet etip kele jatqan el azamatynyń biri de biregeıi – Ilıa Jaqanov.

Halqyna «Asylym», «Jaılaýkól keshteri», «Edil men Jaıyq», «Áselim» syndy ǵalamat ánder syılaǵan kompozıtor, óner zertteýshi, sýretshi syndy mamandyqtardy boıyna jıǵan ol elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevpen óner adamy retinde tyǵyz baılanysta bolyp, erekshe syılasqanyn aıtady.

– Áıgili polıak kompozıtory Frede­rık Shopenniń «Sóz bitken jerden saz bastalady» degen uly sózi bar. Sóz qudiretimen jetkize almaı, dittegen oıymdy shyǵara almaı tyǵyryqqa tirelgen sátte mýzykany izdeımin. Meniń ánderim ońashada, tynyshtyqta nemese jol ústinde týady. Shabyt kelgende kóligime otyryp, klassıkalyq mýzykany qosyp qoıyp, Jaıyqtyń boıyn jaǵalap ketemin. Al ánnen «artylǵan» sezim sýretke túsedi. Máselen, «Tolaǵaı» degen ánim solaı týdy. Arqa saparynan kele jatqan jolda kók munarǵa bókken kórkem taý kóz aldymnan ketpeı qoıdy. Sóıtip, shabyt shyrqaýyna jetip, «Tolaǵaı» keldi ómirge. Al keıinirek ol taýdy kartına ǵyp jazdym. Án jetkizbegen jerge boıaý­dy berdim sóıtip. Mine, mendegi ónerdiń barlyǵy osylaısha bir-birin tolyqtyryp otyrady. Meniń mýzam, shabytymnyń qozǵaýshy kúshi osy úsheýi – sóz, mýzyka jáne áser.

– Osy «Tolaǵaı» degen ánińizdi Elbasy Nursultan Nazarbaev erekshe jaqsy kóredi desedi...

Jeke óz basym Tuńǵysh Prezı­den­timiz Nursultan Ábishulymen óner adamy retinde óte tyǵyz baılanysta boldym, bir-birimizdi erekshe syıladyq. Ol kisi meniń ánderimdi óte jaqsy kóredi. О́ıtkeni ol ánderdi halyq jaqsy kóredi. Osydan biraz ýaqyt buryn Elbasymyz týraly túsirilgen kópserııaly derekti fılmde Nurekeń óziniń otbasynyń ortasynda dombyramen meniń «Tolaǵaı» degen ánimdi aıtyp otyrǵanyn kórgende, júregim erekshe tolqydy. Elbasynyń ónerge degen talǵamyn el jaqsy biledi. Sol joǵary talǵam údesinen shyqqanyma kompozıtor retinde bir marqaıyp qaldym.

Sol úlken syılastyq, shyǵar­mashylyq baılanystaryńyzdyń taǵy bir dánekeri – «Temirtaý túni» dep atalatyn tamasha ánińiz emes pe?! Jalpy, bul án qalaı týǵan edi?

Iá, bul ánniń týý tarıhy erekshe. 2001 jyldyń qońyr kúzinde issaparmen Temirtaýǵa jol tústi. Munda meni qadirles dosym Tileýken Smaǵulov degen azamat quraq usha qarsy aldy. Sol kúni keshke Tileýkenniń úıinde kelisti otyrys boldy. Arqanyń «Jıyrma besi», «Eki jıreni», «Dýdaraıy», «Qarakesegi», «Áýpildegi», «Láılimi», «Balqadıshasy», «Qorlany» oryndaldy. Árqaısysy bir-bir hıkaıa. Tek sol ánder ǵana ma, bizdiń zamanymyzdyń «Qarlyǵash», «Kesteli oramal», «Jas qazaq», «Aqerke» sekildi ánderin de súısine sóz ettik. Olardy saǵynyshty júrektiń lúpilimen emirene ándettik. Otyrys uzaqqa sozyldy. Túnniń bir ýaǵynda bárimiz tysqa shyqtyq. Tym-tyrys tyna qalǵan dúnıe... Qala shýy basylǵan. Aǵarańdap tań da atyp qalǵandaı ma, aı týyp, juldyzdar bıikteı bastapty. Kúzdiń salqyn lebi esip tur. Oqystan Tileýken zamandas sóz bastady: – Mine, bizdiń aýla. Bul jerge biz jaqynda ǵana kóship keldik. Eski úıdi balalarǵa qaldyrdyq. Áne, eki qatarly úı... shamy da sónbepti. Sol úıde Nursultan Nazarbaev turdy. Kózimizge ystyq kórinedi. Kezinde osy úıde ándetip, dúrildetip jatýshy edik. Sodan beri arada qansha jyl ótti. Nursultan Ábishuly Temirtaýǵa kelse boldy, bul úıge soqpaı ketpeıdi. Tarıhı úı! – dedi jyly sezimmen. Erteńinde Tileýken maǵan Temirtaýdy aralatty. Jastyq shaǵy, Elbasynyń ómir joly týraly uzaq áńgimeledi. Syrǵa toly qyzyqty esteliktermen bólisti.

...Eki kúnnen keıin men «Qaraǵandy – Almaty» poıyzynda kele jattym. Otarbanyń bir saryndy júrisi... Mundaı sátte adamdy qym-qıǵash oı qaýmalaıdy. Kóńil túkpirindegi ár jaı kıno lentasyndaı kóz aldyńnan óte beredi. Eles bári... Men Tileýkenniń úıinde shertilgen áńgimeniń bárin eske túsirdim. Temirtaýdyń maqpal túnin elestettim. Kúlkisi, ánderi shalqyǵan jastar... Osy kórinister ishteı tamyljytty. Men poıyzdan túskende júregime jibekteı esilgen bir syrly áýezdiń tolǵanyn sezdim...

– Jastyq shaǵynan syr shertetin jańa ándi Elbasy qalaı qabyldady? О́zińiz oryndap berdińiz be?

– Atyraýda Tóken Jumaǵulov degen bir tekti azamat bar. Ony jurttyń bári «Tóken Tanauly» deıdi. Uzaq jyl jaqsy syılas, syrlas boldyq. Sol kisi 2003 jyly tańerteń úıge telefon shaldy. О́ziniń Prezıdent bastaǵan kásipkerler delegasııasymen Shveısarııaǵa bara jatqanyn aıtty. О́zimen birge meniń «Temirtaý túni» ánin ala ketip, sol saparda Elbasyna tabys etpek nıeti baryn jetkizdi. Sodan ne kerek, syrqattanyp jatqanyma qaramastan bárimiz jabylyp júrip ándi jazdyryp, taspaǵa túsirip saparǵa daıyndap qoıdyq. Elden barǵan delegasııa áýeli Jenevada, odan keıin Sıýrıh qalasynda ótken konferensııaǵa qatysady. Sıýrıhtaǵy bedeldi jıyndy Elbasy Nursultan Ábishuly kirispe sózben ashyp, Qazaqstannyń búgingi jáne bolashaqtaǵy múmkindigi jóninde jarqyn mysaldar keltiredi. Memleketimizdi jan-jaqty qyrynan tanystyrǵan sol jıyn­nan keıin Tóken Tanauly Atyraýdan barǵan sálemdemeni Elbasynyń qolyna tabystaıdy. Ony Tóken Tanaulynyń ózi bylaı baıandap berdi: – Nursultan Ábishuly, sizge Atyraýda turatyn kompozıtor Ilıa Jaqanov sálem hat berip edi. Myna qorjynnyń ishinde ózińizge arnalǵan «Temirtaý túni» áni jáne Siz súıip tyńdaıtyn «Edil-Jaıyq» ániniń tarıhy jazylǵan kitapsha men kompozıtordyń Sizge degen lebizi de bar. Qabyl alyńyz, – dedim. Elbasy júzi jadyrap: – Jaqsy, Tóken Tanaevıch, siz ben biz dos-kóńildes jandarmyz. Jas kezimizde Ilekeńniń ánderin aıtyp óstik, ol kisini erekshe syılaımyn. Myna joldaǵan ánin tyńdaımyn, árıne, kitapshasyn da oqımyn, ózine rızashylyq sezimimdi keıin hat arqyly bildiremin, – depti Elbasy.

Sodan arada biraz ýaqyt ótti. 2004 jyly Táýelsizdik kúni qarsańynda Memleket basshysynyń buıryǵymen bir top zııaly qaýym ókilimen birge meni de «Parasat» ordenine laıyq dep tanypty. Osy qýanysh ústinde Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev dúıim jurttyń aldynda maǵan osy ordenmen qosa bir konvert usyndy. Jurt buǵan eleń ete qaldy. Sálden soń júregim tolqyp, konvertti ashyp qarasam, Prezıdenttiń óz qolymen jazylǵan haty eken. Hatta bylaı depti: «Qurmetti kompozıtorymyz Ilıa Jaqanovqa! Leke, ózińizdi jáne ánderińizdi asa qurmetteıtinimdi Siz bilesiz. Qýanyshy da, aýyrlyǵy da mol osy Táýelsizdik jyldarynda ár ýaqytta qoldaý kórsetip, janymda boldyńyz. Zor rahmet! Bul Sizdiń elge, Otanymyzǵa istegen eńbegińiz dep bilemin. Ánderińiz basylǵan tabaqshany aldym. «Temirtaý túni» ánin bizge (otbasymyzǵa) arnapsyz. Rahmet! Aman-saý bolyńyz. Áli de talaı tamasha ánderdi kútýshi N.Nazarbaev. 15.12.2004 j. Astana». Osy hatta qanshama jan jylylyǵy bar, izgi júrektiń lúpili... Árkez kózime ottaı basylady.

– Mine, odan beri de arada 20 jylǵa jýyq ýaqyt zymyrap óte shyǵypty. Bıyl sol qasıetti de qasterli Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵy. Ulyq meıram qarsańynda kóńilińizdi qandaı kúı kerneıdi?

Táýelsizdik – ulyq meıram, Táýel­sizdik – baqyt. Qazaq halqy osy kúndi ǵa­syrlar boıy ańsady. Sol úshin kúresti. Talaı taýqymetti basynan ótkerdi. Biraq osynaý uly kúnge degen úmiti men senimi bir sát te muqalǵan joq. Ata-babalarymyzdyń ańsaǵan sol armanyna myna biz osydan týra 30 jyl buryn qol jetkizip, táýelsiz el boldyq. Bile bilgenge bul – eshqandaı baılyqqa balanbaıtyn uly baqyt. Iá, biz – baqytty urpaqpyz! Táýelsizdik alý bir baqyt, al ony baıandy etý árqaısymyzǵa odan da zor jaýapkershilik júkteıdi. Egemendik alǵannan keıin ult aldyndaǵy sol jaýapkershilikti tereń sezinip, táýelsizdiktiń búkil iri maqsatty isteriniń barlyǵyn álem aldynda tolyq júzege asyrǵan tulǵa – Nursultan Nazarbaev, bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz boldy. О́ziniń qarapaıym, qarapaıym bolsa da bilikti, bilimdi tirligimen halyqtyń úlken alǵysyna bólendi. Qazaqstan damýdyń barlyq salasynda ilgerilep, nurly kúnderge, jaqsy kúnderge ketip bara jatyrmyz. Soǵan táýbe deıik! Qaı salada bolsyn qazaq halqynyń, Qazaqstannyń bedeli artyp, abyroıy asqaqtap keledi. Soǵan shúkir deıik. Ultymyz aman, elimizdi bastaıtyn marǵasqa azamattar aman bolsyn deımin. Laıym Táýelsizdigimiz tuǵyrly, eldigimiz baıandy bolǵaı. Sol uly murattardy júzege asyrý jolynda Alla Elbasymyzǵa amandyq, Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevqa abyroı men qaıyspas qajyr bersin. Bastysy, Táýelsizdigimiz máńgilik bolǵaı! Meniń bar tilegim – osy!

– Áýmın, aǵa! Ámanda solaı bolǵaı. Osy oraıda taǵy bir saýal týyndap otyr. Aǵa, búginde ózińiz sonaý Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Baqytjan Baıqadamov, Qapan Mýsın, Sydyq Muhamedjanov, Mákálim Qoıshybaı, Shámshi Qaldaıaqov, Áset Beıseýov syndy uly tulǵalardyń kózin kórgen, án álemindegi sara jolyn jalǵap qana qoımaı, sol zamannyń búkil rýhanı azyǵyn arqalap ákelip búgingi Táýelsizdik rýhanııatyna tabys etken kózi tiri ańyz adamnyń birisiz. Jańa ǵasyrdyń án ónerin qalaı baǵalaısyz? Kóńilińiz tola ma?

– Áýeli myna bir jaıtty aıtqym keledi. Sender, jastar, qazaqtyń dástúrli án korıfeıleriniń kimnen bastalatynyn bilmeısińder. Qazaqtyń klassıkalyq ánderiniń uly atasy kim degende, Birjan saldan bastaý kerek. Birjan saldan soń Aqan seri, odan keıin Aqan serige shákirt bolǵan Úkili Ybyraılar ketedi. Endi naqty suraqqa keleıik, qazaq halqynyń basyna túsken neshe túrli qaıǵy-qasiret, qıly-qıly kezeń, aýyr syndar boldy. Qalmaqtarmen kúres 200 jylǵa sozylypty. Sonyń eń apogeıi – «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» tragedııasyn týdyrǵan «Elim-aı» áni. Mine, «Elim-aı» áni qazir qazaqtyń ulttyq gımnine aınaldy.

Bul án – bolashaq urpaqtyń kıeli bir tiregi ispetti. El bolýdyń, tutas­ty­ǵymyzdy saqtaýdyń, ult bolyp ómir súrýdiń jarqyn úlgisi osy – Álkeı Marǵulan tapqan «Elim-aı» nusqasynda keremet saqtalǵan. Qaıda qyrylmadyq, qaıda josylmadyq biz. Ol jaı ǵana án emes, muqym halyqtyń diti men dili, júregi, búkil qaıǵy-qasireti, búgingi ómiri, keleshegi qamtylǵan úlken tolǵaý jyr. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, qandaı bir aýyr kezeńdi ótpeıik, eshýaqytta qazaq áni dál ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynan bastap buzylǵanyndaı, buzylǵan joq edi. Estrada – qazaqtyń bolmysyna, ditine, búkil tabıǵatyna jat qubylys. Estradalyq án eshýaqytta qazaqta bolǵan emes. Bul – Batystyń mýzykalyq ekspansııasy. Ár halyq bolmysyn, óziniń ulttyq mýzykalyq diti men dilin saqtasa, mundaı sumdyq bolmaıdy. Biraq biz aýyr jyldardy bastan keshirdik. Batystan aǵylyp jetken jaǵymsyz áserler jastarymyzdyń sanasyn ýlady, áli de ýlap keledi. Televıdenıe, ǵalamtor, kompıýter arqyly berilip jatqan sumdyqtardyń barlyǵy qazaqylyqtyń qaınaryn laılap bitti. Jastardyń qııalyn urlap jatyr. Keleshekte qandaı án bolady dep surap jatyrsyń, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastalǵan búliný endi eshýaqytta túzelmeıdi. Endi eshýaqytta qazaqtyń ulttyq kompozıtory bolmaıdy. Osy esterińde bolsyn.

Keshegi keńestik kezeńdegi keremet mýzyka týdyrǵan Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, ulty basqa bolsa da Latıf Hamıdı, Evgenıı Grıgorevıch Brýsılovskııler, Baqytjan Baıqadamov, Qapan Mýsınder, olardyń bergi jaǵynda romanstan bastap, operaǵa deıin tolǵaǵan Sydyq Muhamedjanov, solardan keıingi Mákálim Qoıshybaı, Naǵym Meńdiǵalıev, Kenjebek Kúmisbekov, Temirjan Bazar­baev, Myńjasar Mańǵytaev, Mansur Saǵatovtar ulttyq ónerge úlken olja salǵan bolatyn. Sonaý yqylym zamannan kele jatqan dástúrdi Ahmet Jubanov rýhymen jalǵaǵan kompozıtorlar qaı janrda jazsa da ulttyq kolorıtpen, ulttyq naqyshpen jazdy. Biraq sol tamasha dástúr 70-jyldarǵa kelgende nildeı buzyldy. Biz – Shámshi Qaldaıaqov, Ilıa Jaqanov, Áset Beıseýov, «Mahabbat valsimen» shyqqan Beken Jamaqaev bul dúrbeleńnen buryn sál erterek shyǵyp, 60-jyldardyń kompozıtory bolyp, ózimizdiń aldymyzdaǵy attaryn atap ótken Ahmet Jubanov, Evgenıı Brýsılovskııler jasaǵan, Latıf Hamıdıler týdyrǵan valsterden aýytqyǵanymyz joq. Sol úlgide án jazdyq, áli de jazyp kele jatyrmyz.

Al endi sizder armandap otyrǵan, ulttyq kompozıtor degenińiz endi myna zamanda bolmaıdy. Bul – bizdiń zamannyń, búgingi kúnniń, erteńgi kúnniń qasireti. Qazir ózderiń qandaı án tyńdaısyńdar? Jarq-jurq etken mán-maǵynasyz ánderdiń jeteginen shyǵa almaı kelesińder. Halyqqa usynylar, sahnada oryndalar ánder eshqandaı da talǵam talqysyna salynbaıdy, keńestik ıdeologııanyń tusyndaǵy júıe, kórkemdik keńes degen joq. Kim bolsa, ne bolsa sol ketip jatyr. Artyq ketsem keshirersiz, efırdeginiń deni qoqys. Al keıbireýler, tipti mýzykadaǵy «bomj» sııaqty júr. Bul degen sumdyq qoı. Qazaq óz bolmysyn, jaratylysyn, tarıhyn ánde qaldyrǵan. Al búgingi ánderdegi qazaqtyń kelbetin elestetýge bola ma? Árıne, joq! Osyny bol­dyr­maý kerek. Táýelsizdiktiń tól perzen­ti – jastarymyzdyń boıyna naǵyz ult­jan­dylyq dánin seýip, sol rýhta tárbıelesek, ult retinde kóp nársede utamyz. Osyny umytpaıyq. Endigi úmit – Táýelsizdiktiń ulandarynda! Uly Maǵjan aıtpaqshy, men jastarǵa senemin!

Áńgimeńizge rahmet.

 

Sońǵy jańalyqtar

Jem-shóp daqyldarynyń alqaby uǵaıtyldy

Qazaqstan • Búgin, 12:30

Brent markaly munaı baǵasy ósti

Ekonomıka • Búgin, 09:19

Almatydaǵy alyp mýral

Aımaqtar • Búgin, 09:15

Seısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:09

Týrnırdiń shırek fınalyna shyqty

Tennıs • Búgin, 09:07

Fransııadan da jeńildi

Hokkeı • Búgin, 09:05

«Astana opera» – álem nazarynda

Teatr • Búgin, 09:00

Álkeıdi áli zertteý qajet

Aımaqtar • Búgin, 08:55

Ulttyq ulanda boldy

Qazaqstan • Búgin, 08:52

Kıprdan kelgen kúmis pen qola

Bilim • Búgin, 08:50

Uqsas jańalyqtar