Medısına • 12 Qarasha, 2021

Jas dárigerlerdi alalamaıyq

116 ret kórsetildi

Ata Zańymyzda «Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik menshik pen jekemenshik tany-lady jáne birdeı qorǵalady», dep taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Alaıda osy mańyzdy qaǵıdaǵa keıde tipti memlekettik organdar da jete mán bermeı, jańsaq qadamdarǵa baryp ja-tatyny jasyryn emes.

Məselen, 2007 jylǵy 27 shildede qabyldanǵan «Bilim týraly» Zańnyń 47-shi babynyń 17-shi tarmaǵynda: «Memlekettik bilim berý tapsyrysy negizinde pedagogıkalyq jəne medısınalyq mamandyqtarǵa oqýǵa túsken Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary joǵary jəne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymyn nemese densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ǵylymı uıymdardy bitirgennen keıin keminde úsh jyl memlekettik bilim berý uıymdarynda jəne memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdarynda jumyspen óteýge mindetti», delingen bolatyn.

Munyń ózi jeke menshik bilim berý jəne densaýlyq saqtaý uıym-daryn joǵary bilimdi kadrlarmen qamtamasyz etýdi qıyndatyp jiberip, qoǵamda túsinbeýshilik týdyrǵan edi. Aqyry jekemenshik bilim berý jəne densaýlyq saqtaý me kemeleri basshylarynyń osy jónindegi talap-tilekteri eskerilip, byltyr Parlamentte talqylanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bilim berý məseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynda tıisinshe kórinis tapty.

Atap aıtqanda, «Bilim týraly» zań nyń 47-babynyń 17-tarmaǵyndaǵy «memlekettik bilim berý uıymdarynda jəne memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdarynda» degen sóılemdegi «memlekettik» degen sózder alynyp tastaldy. Bul zań Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy 8 qań tarda qol qoıǵannan keıin kúshine endi. Sóıtip osy jyldan bastap jo-ǵa ry oqý oryndarynyń memlekettik grant arqyly bilim alǵan túlekterine jekemenshik bilim berý jəne densaýlyq saq taý uıymdaryna da jumysqa ornalasyp, úsh jyl jumyspen óteý múmkindigi berildi.

Shyntýaıtynda, «memleket - nashar menedjer» degendeı, búginde kóptegen memlekettik bilim berý jəne densaýlyq saqtaý uıymdaryndaǵy qyzmet sapasy beıindes jekemenshik meke melermen salystyrǵanda əldeqaıda tómen ekendigi jurtqa məlim. Əsirese, densaýlyq saqtaý salasynda. Qarjylyq jaǵdaıy jaqsy naýqastar tegin medısınalyq kómektiń kepil dendirilgen kólemi aıasynda memlekettik aýrýhanalar da emdelgen nen góri jekemenshik klını kalardyń jərdemine júgingendi qup kóredi. О́ıtkeni olar memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdaryndaǵy dərigerlerdiń biliktilik deńgeıine kúmənmen qaraıdy. Memlekettik aýrýhanalar men emhanalarǵa jumysqa qabyldaýda əli de tyıylmaı kele jatqan tamyr-tanystyq, emdeý kezinde, juqalap aıtqanda, «syı-syıapat» dəmetýshilik sekildi bylyqshylyq pasıentterdi keýdelerinen keri ıtergendeı bolyp tur. Al astanadaǵy əjeptəýir bedeldi memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdary shyn məninde, jekemenshik mekemelerge uqsap barady. Sebebi olar tegin medısınalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi aıasynda kvota boıynsha naýqastardy tegin emdeýden góri aqysyn qolma-qol tóleıtin pasıentterge búırekteri buryp turatyn tərizdi. Mysaly, jaqynda ǵana Batys Qazaqstan oblysynda turatyn bir tanysymyz kvota kezegin uzaq kútýge shydamy jetpeı, astanadaǵy bir iri memlekettik medısına or ta lyǵyna óz qarajaty esebinen kelip, emdeý aqysyn tólep, jedel qaralyp shyqty.

Demek, qazirgi naryqtyq qatynastar zamanynda densaýlyq saqtaý uıymdaryn «memlekettik» jəne «jekemenshik» dep bólip-jarýdyń qısyny shamaly. Onyń ústine, kóptegen jekemenshik densaýlyq saqtaý mekemeleri tegin medısınalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi aıasynda naýqastarǵa tegin qyzmet kór setetindigin de eskerý kerek. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda atap kórsetilgenindeı, olar memleket tarapynan birdeı qorǵalýǵa tıis.

Bul rette əli de nazar aýdarýdy tileıtin túıindi məseleler bar. Solardyń biri – jergilikti bılik organdary medısınalyq ýnıversıtetterdiń túlekterine oblystyq bıýdjet esebinen tóleıtin qomaqty kótermeaqy jaıy. Ony əzirge tek memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdaryna jumysqa ornalasqan jas dərigerler ǵana alyp júr. Al jekemenshik densaýlyq saqtaý mekemeleriniń shaqyrýymen dərigerlik qyzmetin bastaǵan ma-mandar mundaı qamqorlyqtan tys qalǵan.

Osyndaı alalaýshylyq sybaılas jemqorlyq təýekelin de týdyryp otyrǵany anyq. Aıtalyq, jýyrda buqaralyq aqparat quraldary Petropavl qalasyndaǵy «Densaýlyq» jeke menshik densaýlyq saqtaý mekemesiniń dırektory Soltústik Qazaqstan oblystyq den saýlyq saqtaý basqarmasy nyń basshysyna para bergeni úshin ekeýiniń ústinen de qylmystyq is qozǵalyp, ile tıisti sot úkimi shyǵarylǵanyn habarlady. Mine, osy sybaılas jemqorlyq qylmysynyń jasalýyna jeke menshik densaýlyq saqtaý meke mesine jumysqa ornalasqan jas dərigerlerge kótermeaqy tóleý məselesi sebep bolǵan eken.

Naqtyraq aıtsaq, Qyzyljar óńirinde qazir 278 dəriger jetispeıdi. Osyǵan oraı, Soltústik Qazaqstan oblystyq məslıhatynyń sheshimimen jergi likti bıýdjet qarjysy esebinen óńirdegi aýyldyq eldi mekenderdegi memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdaryna jumysqa shaqyrylǵan jas dərigerlerdiń ər  qaısysyna – 2,5 mıllıon teńge, al qaladaǵy memlekettik medısına mekemelerine ornalasqandarǵa 1,5 mıllıon teńge kótermeaqy tóleý qaras tyrylǵan. Bul – ózge óńirlermen salystyrǵanda birshama kóp soma. Alaıda oblys ortalyǵyndaǵy 26,5 myń turǵygǵa tegin medısınalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi aıasynda qyzmet kórsetip otyrǵan jalǵyz «Densaýlyq» jeke kommersııalyq emes mekemesine jumysqa shaqyrylǵan 3 jas dəriger mundaı qoldaý sharasynan quralaqan qalǵan. Sol sebepti onyń dırektory densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysynan oblystyq məslıhattyń sheshimin ózgertýge yqpal etý jóninde kómek surap baryp, ol eshqandaı para surap, ýəde bermese de «aldyn ala alǵys» retinde 200 myń teńge salynǵan konvertti tastap ketken. Sonysy úshin ózi de, kútpegen «syılyqtan» bas tarta almaǵan basqarma basshysy da zań aldynda jaýap berip, kinəlaryn tolyq moıyndaǵan. Olarǵa tıisinshe 4 jəne 6 mıllıon teńge mólsherinde aıyppul tóleý jazasy belgilengen.

Eńbek jolyn jańa bastaǵan jas dərigerlerdi alalaýdyń aıaǵy Qyzyljar óńirinde osylaısha ókinishti aıaqtaldy. Bul ózgelerge de sabaq bolsa, ıgi. Sonyń ishinde medısına kadrlarynyń tapshylyǵyna oraı syrttan shaqyrylǵan mamandarǵa kótermeaqy tólep otyrǵan óńirler məslhattarynyń depýtattaryna da.

Sońǵy jańalyqtar

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar