«Alystan arbalaǵansha...»

Rasynda da, Qazaqstanǵa Ortalyq Azııa elderinen jyl saıyn júz­­degen myń zańdy jáne zańsyz eń­bek mıg­rant­tary kelip, nápaqa taýyp júr­­geni­men, óz elimizde tólenetin jala­­qy­ny azsynyp, «aqshany kúrep tabý» úshin alys-jaqyn shetelderge attan­­ǵan aza­mattar da myńdap sanalady. Árıne, olardyń deni – «Alystan arba­laǵansha jaqynnan dorbala» degen na­qyl sózdi qulaǵyna ile qoımaıtyn jastar. Mol tabys tapqysy keletin qa­zaqstandyqtar kóbinese Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa sáıkes arnaıy ruqsat almaı-aq kór­shi­les Reseıge jumysqa baryp jat­qa­ny­men, shalǵaıdaǵy Ońtústik Koreıa­da zań­syz eńbek mıg­ranty retinde jumys is­tep júrgen otan­dastarymyz da az emes.

Syrtqy ister mınıstrliginiń málimetine súıensek, Ońtústik Koreıaǵa 2018 jyly – 11 413, 2019 jyly – 10 707,  2020 jyly 8 902 qazaqstandyq zańsyz eńbek mıgrantta­ry retinde barǵan. Olardyń sany koronavı­rýs pandemııasyna baılanysty ótken jyl­dyń ekinshi jartysynda birshama kemigen.

Aıtpaqshy, Tańǵy shyq elindegi zańsyz eńbek mıgranttary – tek Qazaqstan azamattary ǵana emes. Byltyrǵy shilde aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha Ońtústik Koreıada 321 606 shetel azamaty zańsyz júrgendigi anyqtalǵan bolsa, onyń 29 paıyzyn (nemese 138 591 adam) taılandyqtar, 20 paıyzyn (71 070 adam) qytaılyqtar, 11,8 paıyzyn (42 056 adam) vetnamdyqtar, 4,4 paıyzyn (15 919 adam) mońǵolııalyqtar, 3,6 paıyzyn (13 020 adam) fılıppındikter, 3 paıyzyn (10 906 adam) reseılikter, 2,8 paıyzyn (10 228 adam) qazaqstandyqtar, 2,2 paıyzyn (80 58 adam) ındonezııalyqtar, 1,6 paıyzyn (5 890 adam) ózbekstandyqtar jáne osynsha paıyzyn (5 868 adam) kambodjalyqtar quraǵan.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byl­tyrǵy qazan aıynda ótken Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń tórtinshi otyrysynda qazaqstandyqtardyń eńbek kóshi-qony máselesine nazar aýdaryp, olardyń shetelderde tirkelý kezinde jáne kúndelikti turmysta ártúrli qıyndyqqa jıi ushyraıtyndyǵyn da aıta kelip: «Munyń paıdaly qyrlary da bar. Mysaly, bul – biliktilikti arttyrýǵa, jańa iske mashyqtanýǵa, óz kásibin bastaý úshin qa­jetti qor jınaýǵa, jer kórip, el tanýǵa jaqsy múmkindik. Sondyqtan memleket óz azamattarynyń, sonyń ishinde, shetelderde jumys istep júrgen adamdardyń áleýetin paıdalanýǵa bar kúshin salady. Úkimet osy máseleniń bárin muqııat zerttep, usynys engizýi kerek», degen bolatyn.

Ulttyq  banktiń  málimetine qaraǵanda, azamattardyń Ońtústik Koreıadan Qazaqstanǵa jibergen aqsha aýdarymdarynyń jalpy somasy 2012 jylǵy 1,7 mıllıon AQSh dollarynan 2019 jyly 105 mıllıon AQSh dollaryna deıin ulǵaıǵan. Bul sol elde zańsyz jumys istep júrgen qazaqstandyqtardyń árqaısysy óz otbasysynyń bıýdjetine jylyna orta eseppen 10 myń AQSh dollaryndaı qarjy qosady degen sóz.

Qazaqstannan Koreıa Respýblıkasyna qa­raı aǵylǵan zańsyz eńbek mıgranttarynyń kóshi 2014 jyly bastalǵan. Sebebi sol jylǵy 29 qarashada eki el úkimetteri arasyndaǵy vızalyq talaptardy ózara joıý týraly kelisim kúshine engen. Osy kelisimge sáıkes qazaqstandyqtar Tańǵy shyq eline týrıstik, jeke, iskerlik, mádenı jáne medısınalyq maqsattarmen vızasyz baryp, onda 30 kúnge deıin bola alady. Al Ońtústik Koreıada ju­mysqa ornalasýǵa baratyn azamattar arnaıy eńbek vızasyn alýǵa mindetti. Alaıda otandastarymyz eki el arasyndaǵy barys-kelistiń jeńildetilgen tártibin  zańdy ora­ǵytyp ótip, jumysqa ornalasý maqsatynda paıdalanýǵa ákkilenip alǵan. Olar Koreıa Respýblıkasynyń memlekettik shekarasynan ótken kezde kelý maqsatyn týrıst retinde kórsetip, zańsyz eńbek kóshi-qonyn jyldan-jylǵa údetip jibergen. Qazekemnen qýlyq artylǵan ba, Seýl halyqaralyq áýejaıynda Koreıa kóshi-qon qyzmetiniń ókilderi ustap, Qazaqstanǵa qaıtaryp jibermeýi úshin qas­taryna qart ata-analaryn ertip baryp, olar­dy emdetýge ákele jatqandaryn nemese ústerine sport kıimin kıip, bir qalada ótetin jarysqa qatysý úshin kelgendikterin aıtyp aldaıtyn kórinedi. Áıtkenmen, osyndaı óti­rikteri áshkerelenip qalǵan júzdegen otandasymyz Seýl halyqaralyq áýejaıynan keri attandyrylǵan. Bul degenińiz, qarapaıym adamdarǵa ońaıǵa soqpaıtyn qyp-qyzyl shyǵyn. О́ıtkeni Nur-Sultan men Almaty qalalarynan Seýlge ushyp baryp-qaıtý úshin ǵana jan basyna 1 myń AQSh dollaryndaı qarajat qajet. TMD-nyń turmys deńgeıi tómen elderinen Ońtústik Koreıaǵa zańsyz jumys izdep baratyn azamattar sany azdyǵynyń nemese múldem joqtyǵynyń bir syry osynda bolsa kerek.

Koreıa Respýblıkasy jumys berýshileriniń sheteldikterge zańsyz jumys usynýy, árıne, olardyń salyq jáne saqtandyrý tólemderin, zeınetaqy aýdarymdaryn jasamaý arqyly óz shyǵyndaryn únemdeý pıǵylynan týyn­daıdy. Zańsyz eńbek mıgranttarymen eń­bek sharttary jasalmaıtyndyqtan, olar  óz eńbek quqyqtaryn qorǵaı almaıdy. О́ıt­­keni koreıalyq quqyq qorǵaý organ­da­ry­na shaǵymdansa, zańsyz jumys istep júrgendikteri áshkerelenip, deportasııalanady. Ártúrli kásiporyndar men qurylys obektilerindegi eń aýyr jumystardy jasyryn atqaryp júrgen sheteldikterdiń medısınalyq saqtandyrýmen qamtamasyz etilýine, banktik qyzmet alýyna da ruqsat berilmeıdi.   Eń ókinishtisi, kóbirek aqsha tabýdy oılaǵan qazaqstandyq jas jigitterdiń arasynda kúndelikti 8 saǵattyń ornyna, óz erikterimen 12 saǵat boıy tynymsyz qara jumys istep, zoryǵyp ólgender bar.

Bir aıta keterligi, Koreıa Respýblıkasy TMD elderi men Qytaıda turatyn etnostyq koreılerge artyqshylyq berip, olardyń tarıhı otanyna 5 jyl boıy emin-erkin kelip ketýine jáne ónerkásip oryndarynda 3 jylǵa deıin  óz mamandyqtaryna saı jumysqa ornalasýyna jaǵdaı týǵyzyp otyr. Buǵan qosa, TMD elderiniń ishinde Qyrǵyzstan men О́zbekstannyń ulty koreı emes azamattary da ýaqytsha eńbek vızasyn alý arqyly Tańǵy shyq elinde zańdy túrde jumys istep júr. Sebebi bul elder Koreıa Respýblıkasymen ekijaqty kelisimge qol qoıǵan. Al Qazaqstan Úkimeti kezinde osyndaı kelisim jasasý múmkindigin múlt jiberip alǵan bolyp shyqty. Naqty aıtsaq, koreı tarapy óz elinde qolǵa alynǵan sheteldikterdi eńbekke tartýdyń jańa baǵdarlamasy – «Eńbek etýge ruqsat júıesi» boıynsha 2005 jyly qazaqstandyqtardy jumysqa shaqyrý jóninde usynys jasaǵan. Atalǵan baǵdarlamanyń basty talaby – Ko­reıa Respýblıkasymen eńbek kóshi-qony týraly ekijaqty kelisim ornatýǵa múddeli el­der Úkimetteriniń janynda eńbek mıgrant­taryn shetelge jumysqa jiberýmen aınaly­sa­tyn arnaıy vedomstvo bolýy  qajettigi edi. Osy talapty kórshiles eki el birden oryndap, Koreıa Úkimetimen ekijaqty kelisim jasas­qan. Soǵan sáıkes bólingen kvota boıynsha óz azamattaryn zańdy túrde jumysqa ornalastyryp keledi. Bul rette shekteýli kvotaǵa qoly jetpegen О́zbekstan azamattary da Ońtústik Koreıadaǵy zańsyz mıg­ranttar qataryn tolyqtyryp júrgendigin de aıta ketken jón. Al bizdiń eldiń Úkimeti koreı ta­rapynyń talabyn quptamaǵandyq­tan, tıisti kelissóz jalǵasyn tappaǵan. Tek keıin­gi jyldary Koreıa Respýblıkasyna ­ju­mys izdep barǵan qazaqstandyq zańsyz eńbek mıg­ranttarynyń sany kóbeıýine baılanys­ty Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstr­ligi koreı tarapyna «Eńbek etýge ruqsat júıesi» boıynsha úki­met­aralyq eki jaqty kelisim jasasý jóninde birneshe márte usynys jasa­ǵan. Oǵan koreı tarapy qarsylyq bildirmegeni­men, buryn qoıǵan  talabyn qaıtadan alǵa tar­typ, Qazaqstan Úkimetiniń shetelderge eńbek ­mıgranttaryn jiberýmen aınalysatyn arnaıy memlekettik mekemeni qurýyn kútip otyrǵan kórinedi.

Osy oraıda kóshi-qon máselesiniń qyr-sy­ryna jetik mamandar men qoǵam qaıratker­leri Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­liginiń janynan Kóshi-qon komıtetin qurý tý­raly usynysty kópten beri aıtyp júr­geni málim. Ony Syrtqy ister mınıstrligi de qol­dap otyr. Mundaı vedomstvo shetelderde júrgen qazaqstandyq zańsyz eńbek mıg­ranttarynyń quqyqtaryn qorǵaýmen qa­tar, atajurtqa oralatyn qandastarymyzdy qa­byldaý men jumys kúshi artyq óńirlerden ju­mys kúshi tapshy óńirlerge qonys aýdarýshy aǵaıyndarymyzdy ornalastyrý syndy qa­zirgi tańdaǵy asa mańyzdy strategııalyq máse­leler­men oıdaǵydaı aınalysý úshin de qajet dep bilemiz.