Kózi ashylǵan bulaq – kóptiń yrysy

Aldymen keshegi keńes zamanyn­da Býrabaı baýraıyndaǵy sansyz bulaqtyń, sarqyrap aqqan sý kóz­deriniń bitelgeni týraly ózekti ór­teıtin ókinishti aıta keteıik. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýdiń jón-josyqsyz júrgizilýi sebepti, ajary aıdaı ólkeniń dıdaryna kireýke túskendigi ashy shyndyq. Soqa tisi quıqaly jerdiń qyrtysyn aqtarýmen qatar, sansyz bulaqtyń kózine qum quıdy. Búginde qaıta tiriltý, arshyp alý ońaıǵa túspeı jatyr. Quddy keńestiń kertartpa saıa­satymen ýlanǵan adamnyń kókiregi sııaqty. Eske tússe, jan sara­ıyń ýdaı ashıtyny bar.

Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, zamanynda osy bir shaǵyn aýyldyń alǵashqy qazyǵy qaǵylǵan kezde tórt qubyla tegis bulaq sýyna meldektep turypty. Aınala taý jıekteı ósken ıt tum­syǵy ótpeıtin qalyń orman. Ji­liktiń maıyndaı aýa she? Jutqan saıyn qumaryń arta túsedi. Tabıǵat ansambliniń ajaryn bir-birimen jarysa aqqan aq bulaqtar ajarlandyryp turǵan. Bulaq sýy adamnyń da, maldyń da meıirin qandyrǵan. Keıin tamasha tabıǵatqa jany ashy­maǵan bezbúırektiktiń saldarynan birjola, endi qaıtip ashylmastaı bolyp bitelgen. Bulaq qana emes, Býrabaı baýraıyndaǵy kólder de kóresini kóp kórgen. Aıtalyq 1956 jylǵy jan-jaqty zertteý barysynda Áýlıekóldegi sý kólemi 36,2 mln, Aınakóldiń sý kólemi 250 mln tekshe metr bolsa, 2000 jyl­ǵy derek boıynsha Áýlıekóldiń sý kólemi 33,2 mln, Aınakóldiń sý kólemi 122 mln tekshe metr ǵana bol­ǵan. Shabaqty kóli de osy kepti kıip otyr.

Kólderdiń sýalýyna bulaq­tar­dyń bitelýi de áser etedi. Jeras­ty­­men jalǵasatyn kólderge bu­laq arqyly quıylatyn mol sý jet­peı qaldy. Batys betkeıdegi Ima­naı sar­qyramasy da jany ashy­mas­tar­dyń peıilinen pushaıman kúı kesh­ti. Ońtústik-shyǵys jaqtaǵy Áýlıe­kól men Qatarkóldiń arasyn qo­syp jatqan Sarybulaq ózeni de sherlenip, jylap aǵatyn boldy.

Sýly, nýly jerde otyryp, tir­shilik nárine qoly jetpegen qıyn eken. Reseıde týyp-ósken kásipker Arman Tabyldın 2010 jyly Býra­baı baýraıyna demalýǵa kelgen. Tó­ńirekti zerek kóńilmen zerdelegen. Sóıtse kól jaǵasyndaǵy bir qa­ýym el taza aýyz sýǵa jarymaı otyr. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, jaǵa­syn ustardaı bolǵan. Alǵashqy oıy tirshiligi qyj-qyj qaınap jat­qan Nur-Sultan qalasyna ta­ban ti­reý eken. Úıdegi oıdy bazar­da­ǵy na­ryq buzyp, taza sýdyń zaryn tartyp otyrǵan Býrabaı baý­ra­ıyn ózinshe zerttegen. Sóıtse, taza, móldir sýǵa qaryq qylatyn jaǵ­daı ábden bar eken. Bul úshin tabı­ǵat syıy – bulaq kózin arshyp, il­kim­di paıdalansa, jetip jatyr. Kásip­ker dúnıege paıdanyń kózimen qa­raı­­tyny belgili. Biraq sol paıdasy ta­bıǵatty tiriltip, sharapaty adam­darǵa tıip jatsa, ǵanıbet emes pe?! Sol jyly tabıǵı mıneraldy aýyz sý óndiretin jańa teh­nologııa­men jabdyqtalǵan seh ashý­dy qolǵa aldy. Shaǵyn aýyldaǵy úlken umtylys.

Alǵashqy tórt jyl izdenýmen ótti. Tirshilik tamyry solǵyn soǵyp jatqan Klıýchevoe aýylyna kósh basyn tiregennen keıin kónekóz qa­rııalardy jaǵalap, bulaq kózin izdegen. Bireýin emes, birnesheýin tapty. Jergilikti jurt kóz jasyn­daı tap-taza, móp-móldir sýdy paı­dalanýdy baıaǵyda qoıǵan. Bul net­ken berekesizdik deseńizshi, aýyldyń irgesinde sarqyrap bulaq aǵyp jatsa, malǵa da, janǵa da yryzdyq emes pe? Bulaq sýynyń burynǵy ańǵary menmundalap saırap ja­tyr. Qýraǵan qaý shóp basqan, turmys­tyq qaldyqtar úıilgen. Áıteýir, soraby bar. Bulaq kózin tazalaý úshin mamandardy shaqyrǵan, aýyl adamdaryn jumyldyrdy. Áıtse de kút­kenindeı-aq bulaqtyń arnasy sýǵa tola qoımady. Birneshe jylǵa sozylǵan, jolyna kese-kól­deneń jatyp alǵan qıyndyq ataý­ly al­ǵa umtylǵan betin qaıtara alma­dy. Únemi izdenistiń ústinde bol­dy. So­ńynda mamandar bar bulaq­tyń kózi birjola bitelip qal­ǵan, endi qaı­tip ashylatyn emes degen qorytyndy jasady. Tipti Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty Sý resýrs­tary komıteti ma­mandarynyń qo­ry­tyndysy da úmi­tin úzgen joq. О́k­tem­dik jasa­ǵandarǵa ókpelegendeı bulaq sýy jerastyndaǵy tamyrynan ajyrap, basqa taraptan baǵyt tapsa kerek. Tamyrshydaı tap basyp ta­bý tipti de múmkin emes. Tórt jyl ótkennen keıin ózgeshe óris tap­­qan sý jylǵasy kezikti. Son­da­ǵy qýanǵany-aı. Irgedegi Re­seı­de, or­mandaı orys ishinde ós­se de, óz ana tilinde «talpynǵan je­ter mu­ratqa!» dep alaqaılap Bý­ra­baı­dyń baýraıyn jańǵyrtyp aıǵaı sal­ǵan. Tabıǵattyń tartýyn tap­qa­nyna qýanǵan. Endi qaıtsin, tórt jyl­ǵy eńbeginiń nátıjesi emes pe?! Táýel­sizdik shýaǵy tógilgen Býrabaı baýraıy móldir sýǵa qaryq bolardaı.

Áldeneshe metr tereńdikte bý­lyqqan bulaq sýy jer betine shyǵýy úshin ıneniń jasýyndaı sańlaý taba almaı qystyǵyp tur eken. Atoılap atqylaǵan bulaq sýynyń bıiktigi tup-týra on metrge jetken, bálkim odan da bıik. Kózin keńeıtip, tereńdetip 26 metrge deıin qaıta qazǵanda zámzám sý derlik, móp-móldir, táp-tátti sý shyqqan. Sý ma­­man­darynyń barlyq usynysyn bul­jytpaı oryndaǵan. 2010 jyly óz qarjysyna tabıǵı taza sý ón­diretin seh qurylysyn salyp, eki jyldyń ishinde aıaqtap shyqty. Odan keıingi úsh jyl ýaqyty jańa tehnologııalardy batyl engize alatyn arnaıy qurylǵyny alyp ornatý, bulaq kózi mańynda sanıtarlyq aımaqty abattandyrýǵa jumsaldy. Tabıǵatty paıdalanýǵa ruqsat be­re­tin zańnamaǵa sáıkes mindetti is­terin múltiksiz atqaryp shyqty.

– El Táýelsizdiginiń arqasynda ata-babamyzdyń aq besigine qonys aýdarǵannan keıin bir paıdamyz tııýi kerek qoı, – deıdi kásipker. – Qu­rylys salasynda jumys istep jı­­naǵan qarajatym bar edi. El nazarynan tys qalyp jatqan osy bir iske jumsap, bulaq kózderin ashyp, tabıǵattyń tartýyn eldiń ıgiligine aı­naldyrsaq, nátıjeli is bolmaı ma?

2019 jyldan bastap jer qoı­na­ýy­nan shymyrlap aǵyp, ózimen bir­ge adamzatqa shıpasy tıer bar dárý­mendi ala shyǵatyn móldir bu­laq­tyń káýsar sýyn bótelkege quıa bas­tady. Alǵashynda tegin ta­rat­ty. Eldiń nazaryn aýdarý úshin, eńbeginiń nátıjesin dáleldeý úshin. Zeınetkerler men múmkindigi shek­teýli jandarǵa jeńildik jasalǵan. Máselen, tutynýshylarǵa 19 lıtr ydysqa quıylǵan sýdy 600 teńgeden bosatsa, jeńildik jasalǵandarǵa 500 teńgeden beredi. Jalǵyzilikti jandar men balalar úıine tegin.

Osydan bir jyl buryn kásipker Arman Tabyldın jarty, eki, bes lıtr­lik sý syıatyn ydystardy ja­saý úshin reseılik qurylǵyny satyp alypty. Qazir Býrabaı baýraıyna qysy-jazy dúmep kelip jatqan halyq Arman armandaǵan AQUA BURABAY atty bulaq sýyna meıi­rin qandyryp júr. Aldaǵy ýaqyt­ta oblys ortalyǵy men Nur-Sul­tan qalasyn qamtymaq. Talaı jyl boıy jerastyndaǵy bitelgen bu­laq kózin izdep, beınetke batsa da al­ǵan maqsatynan qaıtpaǵan jiger­li azamattyń bul oraıdaǵy oıy ońy­nan oralatynyna bek sendik.

Keshegi Keńes zamanynda el er­te­ńin oılastyrmaǵan ora­lym­syz­dyqtan bitelgen bulaq kózin táýel­sizdik jyldarynyń jigerli ji­giti ashyp, támam jurtty taza sý­men jarylqap otyr. Erkin, azat el­diń erleriniń árqaısysy osyndaı bá­týaly bir isti qolǵa alyp, el ıgi­ligine aınaldyryp jatsa, baǵymyz janbaı ma?!