Aýyl sharýashylyǵyn damytý – mańyzdy mindet

Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev tyńdaýdy asha kelip, elimizde aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa udaıy nazar aýdarylyp otyratynyn atap ótti. Alaıda Senat Tóraǵasy búginde áli de sheshilýi qajet problemalar bar ekenine toqtaldy. Olardyń qatarynda jaıylym tapshylyǵy máselesin sheshý, jeke qosalqy sharýashylyqtar men aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytý, veterınarııa jáne agrobıotehnologııa salalaryn jaqsartý, azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn retteý sekildi máseleler bar. «Aýyl sharýashylyǵy elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar salalardyń biri. Sondyqtan Memleket basshysy osy baǵytqa únemi basa mán beredi. Táýelsizdik alǵaly beri elimizde agrarlyq sala jan-jaqty damyp keledi. 1995 jyldan bastap aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemi 4,5 ese ósti. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi 2 esege artty. Qazaqstan shetelge 7 mln tonnaǵa deıin bıdaı shyǵaryp, álemdegi eń iri eksporttaýshylardyń qataryna qosyldy. Sońǵy 5 jylda aýyl sharýashylyǵy taýarlarynyń eksporty 50 paıyzǵa ulǵaıdy. Sondaı-aq agroónerkásip keshenin damytýǵa arnalǵan aýqymdy baǵdarlamalar iske asyryldy», dedi Senat Tóraǵasy.

M.Áshimbaev qazirgi tańda aýyl sharýa­shylyǵy ónimin óndirýshilerdi qoldaý úshin aıtarlyqtaı qarajat bólinetinin eske saldy. Memleket basshysynyń byl­tyrǵy jáne bıylǵy Joldaýlarynda aıtylǵan tapsyrmalarǵa sáıkes naq­ty jumystar qolǵa alynǵanyn jet­kizdi. Sonyń aıasynda qazan aıynda Agro­óner­kásip keshenin damytýdyń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq jobasy bekitildi. Ony iske asyrý arqyly eńbek ónimdiligin 2,5 esege arttyrý josparlanǵan. «Qaıta óńdelgen taýarlardyń úlesin 70 paıyzǵa deıin jetkize otyryp, agroónerkásip ónimderiniń eksportyn eki ese ulǵaıtý, 500 myńǵa deıin jańa jumys oryndaryn ashý jáne aýyl sharýashylyǵynda eńbekaqyny eki ese kóbeıtý kózdelip otyr. Bul josparlardy iske asyrý úshin tıisti quqyqtyq baza qajet ekeni tú­si­nikti. Sondyqtan Parlament agrarlyq sa­ladaǵy reformalardy zańnamalyq tur­ǵydan qamtamasyz etý úshin Úkimetpen bir­lesip, nátıjeli jumys istep keledi. Búginde Parlament depýtattarynyń bas­ta­mashyl bolýymen birqatar zań joba­sy daıyndalyp jatyr. Solardyń biri – jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný jó­nindegi zańnamaǵa ózgerister engizý. Soń­ǵy kezderi bul elimiz boıynsha, ásire­se, aýyl turǵyndary úshin óte ózekti má­sele ekeni belgili. Depýtattar bastama­shyl bolǵan taǵy bir zań jobasy organı­kalyq ónimderge qatysty. Jalpy organı­kalyq azyq-túlik óndirýde bizdiń aýyl sha­rýashylyǵynyń áleýeti zor. Sondyq­tan senatorlar osy baǵyttaǵy memle­kettik qoldaýdyń jańa sharalaryn usynyp otyr. Taıaýda depýtattar qabyl­daǵan 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjette úsh jyldyq kezeńde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa 524 mlrd teńge qarastyryldy», dedi Spıker.

Senat Tóraǵasy agrarlyq sektordy odan ári damytý úshin sheshýdi qajet ete­tin birqatar mańyzdy mindet bar eke­nine toqtaldy. Atap aıtar bolsaq, bıyl elimizdiń keıbir óńirlerinde bol­ǵan qýańshylyq jaıylymdyq jerler men jemshóp daıyndaýǵa qatysty biraz máseleniń basyn ashyp bergeni belgi­li. Osy oraıda, M.Áshimbaev jemshóp ón­dirisi aýyl sharýashylyǵynyń mańyz­dy baǵyttarynyń biri ekenin atap ótti. «Bıylǵy tapshylyqqa aýa raıy­men qatar jemshóp daqyldaryna arnal­ǵan alqaptardyń jetkiliksiz bolýy da óz áserin tıgizdi. Bul rette, ma­mandar qurǵaqshylyqqa tózimdi agroda­qyldardy ósirýdi yntalandyrýǵa baǵyt­talǵan keshendi is-sharalardy qolǵa alý kerektigin aıtyp otyr. Usaq sharýa­shy­lyqtardy, onyń ishinde jeke qosalqy sharýashylyq kooperasııalaryn damytý atalǵan máselelerdi sheshýde mańyzdy ról atqarady. Osy rette Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasyna sáıkes jeke qo­salqy sharýashylyq mártebesi men olar­ǵa kórsetiletin memlekettik qoldaý­dy aıqyndaıtyn jáne usaq taýar óndi­rý­shilerdiń kooperasııasyn damytýǵa ar­nalǵan tıisti zań jobasyn ázirleý­diń ma­ńyzy zor. Sonymen qatar veterı­narııa salasyn jetildirý de asa mańyz­dy. Bul máseleni senatorlar dáıek­ti túrde kóterýde. Infeksııalyq aýrýlar­dyń turaqty órshýi bul salada júıeli sıpat­taǵy problemalar bar ekenin kórsetip otyr. Ol máselelerdi sheshý tamaq ónim­deriniń qaýipsizdik dárejesine jáne mal ónimderin eksporttaýǵa da tikeleı áser etetini anyq», dedi M.Áshimbaev.

Senat Spıkeri Úkimet veterınarııa má­selelerine erekshe nazar aýdaryp, olar­dy eńserý úshin tıisti sharalar qabyl­daýy qajet dep basa aıtty. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý júıesin jetildirýdiń ózektiligine toqtaldy. «Qazirgi qoldanystaǵy sýbsıdııalaý júıesinde birqatar máseleler bar. Memleket basshysy qyrkúıek aıyndaǵy Joldaýynda osy taqyrypqa erekshe nazar aýdarǵanyn jaqsy bilesizder. Son­dyqtan tıisti mınıstrlik pen «Báıterek» hol­dıngi salany sýbsıdııalaý jónindegi qoldanystaǵy normatıvtik-quqyqtyq akti­lerge taldaý jasap, oryn alǵan olqy­lyqtar men kemshilikterdi joıý jónin­de naqty usynystar ázirleýi qajet. Bul sala­daǵy taǵy bir ózekti máse­le – azyq-túlik taýarlaryna ádil baǵa bel­gileý bolyp otyr. О́nimniń keıbir sa­nat­tary bo­ıynsha ımporttyń úlesi aıtar­lyqtaı kóp ekeni belgili. Son­daı-aq aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiden tutynýshyǵa deıingi jol­ǵa deldaldar or­nyǵyp alǵan. Osy sebep­ti atalǵan ónim­derdiń baǵasy aıtarlyq­taı ósip otyr. Osy baǵytta Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasy boıynsha kóterme-taratý ortalyqtarynyń jelisin damytý – ózekti maqsattardyń biri», dedi Senat Tóraǵasy.

Budan keıin Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri Erbol Qarashókeev baıandama jasady. Vedomstvo basshysy bıyl­ǵy 10 aıdaǵy ahýalǵa toqtaldy. Onyń aı­týynsha, osy kezeńde aýyl sharýashy­lyǵy jalpy óniminiń kólemi 2,3 pa­ıyzǵa tómendep, 6,4 trln teńgeni qura­dy. Mınıstr munyń basty sebebi retin­de anomaldy qurǵaqshylyqty atap kór­setti. «Sonyń saldarynan ósimdik sharýa­shy­lyǵynyń ónimi 6,1 paıyzǵa azaıdy. Al mal sharýashylyǵynda ónim 3,7 pa­ıyzǵa, tamaq óndirisinde 3,6 paıyzǵa ósti. Salanyń negizgi kapıtalyna quıy­latyn ınvestısııalar turaqty túrde ósip, olardyń jalpy kólemi 41,9 paıyz­ǵa kóbeıdi. Bul kórsetkish tamaq óner­kási­binde 5,9 paıyzǵa artty. Aýyl sharýa­shy­lyǵy salasy áli de tabıǵı-klımat­tyq jaǵdaılarǵa táýeldi. Onyń negizgi sebepteri – tehnıkalyq jáne tehno­lo­gııalyq tapshylyq pen óndiristegi eksten­sıv­tik ádisterdiń basymdylyǵy. Atap aıt­qanda, ósimdik sharýashylyǵy ártaraptan­dyrýdy aıaǵyna jetkizýdi qajet etedi. Onda qoldanysta artta qalǵan agrotehnologııalar áli de basym. Aýyspaly egis qaǵıdalary durys saqtalmaıdy, topy­raq qunarlylyǵy tómen. Osynyń bári jer prosesterin baqylaýdyń jetik te­tikteriniń joqtyǵynan bolyp otyr. So­nymen qatar seleksııanyń eskirgen ádisterine negizdelgen tuqym sharýa­shy­lyǵy júıesi de ýaqyt talaptaryna saı emes. Sonyń saldarynan tuqymdar boıyn­sha ımportqa táýeldi bolý qaýpi bar», dedi E.Qarashókeev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, mal sharýa­shy­lyǵyndaǵy basty kemshilik jemshóp bazasynyń múmkindigine mán beril­meıdi. Máselen, elimizde mal azyǵy zooteh­nıkalyq normadan 2 ese az óndiriledi. Jaıylymdardyń 20 paıyzdan 60 paıyzǵa deıingi bóligi tozǵan. Jaıylymdyq al­qaptardyń 42 paıyzy sý joqtyǵynan paı­dalanylmaıdy. Sonymen qatar veterınarııa salasynda da kemshilikter jeterlik. Bul salada sıfrlandyrý jolǵa qoıylmaǵan, mamandar qaǵazbasty ju­mystan arylmaǵan. Mal dárigerleriniń ja­laqysy óte tómen. «Agrarlyq ǵylym­nyń jáne aýyl sharýashylyǵy úshin kadr­lar daıarlaýdyń jaı-kúıi jetildirýdi qa­jet etedi. Otandyq ǵalymdardyń ǵy­lymı ázirlemelerin óndiriske engizýde já­ne olardy kommersııalandyrýda kem­shilikter az emes. Sondaı-aq bilimdi taratýdyń naqty júıesin qalyptastyrý qajet. Oqý oryndaryndaǵy bilim berý baǵ­darlamalaryn jańartý mańyz­dy. Salany memlekettik qoldaý másele­lerinde de eleýli kemshilikter bar. Eń aldymen, sýbsıdııalaý tetikteriniń kúrde­li­ligi, sýbsıdııa alýdyń sharttary­nyń kóptigi. Sýbsıdııalar negizinen iri bıznes sýbektilerine jáne de tehno­lo­gııalyq prosesterdi qoldaýǵa baǵyt­talǵan. Osyndaı olqylyqtar men naqty ındıkatıvtik kórsetkishterdiń bolmaýy, sýbsıdııa alýshylardyń jaýapker­shilikteriniń joqtyǵy jemqorlyqqa jol ashyp otyrǵany búgingi kúni barshaǵa málim», dedi mınıstr.

Sonymen qatar E.Qarashókeev Mem­leket basshysynyń tapsyrmasy boıyn­sha Agroónerkásip keshenin damytý jó­nindegi ulttyq joba bekitilip, júzege asa bastaǵanyn atap ótti. Joba aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin 2,5 esege arttyrýǵa, qazaqstandyqtardy otandyq óndiristiń negizgi azyq-túligimen qamtamasyz etýge, sondaı-aq agrobıznes ónimderiniń eksportyn eki esege arttyrýǵa múmkindik beredi.

Senat depýtaty Muhtar Jumaǵazıev óz kezeginde veterınarlyq qaýipsizdik sa­lasynda oryn alyp otyrǵan problemalarmen jumys isteý qajettigin atap ótti. Senator derekterdi sıfrlandyrý, jınaý jáne avtomattandyrý prosesterin damytý, sondaı-aq joǵary bilikti mamandardy oqytý strategııasyn ázirleý mańyzdy dep sanaıdy. «Senat depýtattary agroónerkásip keshenin damytý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda sapa týraly zań qabyldaý jáne qoldanystaǵy zańnamany odan ári jetildirý maqsatynda qarqyndy jumys istep keledi. Veterınarııa salasyn saýyqtyrý jóninde zań, sondaı-aq agrobıznestiń iskerlik belsendiligin arttyrýǵa jáne qolaıly ınvestısııalyq ahýal jasaýǵa múmkindik beretin basqa da qujattar qabyldandy. Sonymen qatar bıyl sheteldikter men azamattyǵy joq adamdarǵa aýylsharýashylyǵy jerlerin satýǵa jáne jalǵa berýge tolyqtaı ty­ıym salyndy», dedi senator.

Tyńdaý barysynda «Báıterek» hol­dın­giniń Basqarýshy dırektory Murat Dáribaev AО́K-ti damytýdyń maman­dan­dyrylǵan ınstıtýttary týraly, Ult­tyq bıotehnologııa ortalyǵynyń bas dı­rektory Erlan Ramanqulov aýyl sharýa­shylyǵy salasyndaǵy zamanaýı bıoteh­nologııalyq tásilder jáne basqa da máseleler týraly baıandama jasady.

Senattyń salalyq komıtetiniń tór­aǵasy Álı Bektaev parlamenttik tyń­daý­dyń jumysyn qorytyndylaı kelip, aıtylǵan barlyq usynystar Úkimet pen múddeli mekemelerge usynymdar túrinde joldanatynyn atap ótti.