Taıvan men Ýkraınadaǵy soǵys daýysy

Eki jaǵdaıda da agressordyń stra­te­gııa­lyq nıeti anyq. Beıjiń basshysy Sı Szınpın úkimeti Qytaı­da­ǵy azamattyq soǵystyń aqyrǵy qorytyndysy retinde Qytaıdy «qaıta biriktirýge» umtylady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Qytaı kom­mý­nıs­tik partııasy eldiń ne­gi­zgi bóligine bıligin júrgizdi. Biraq Chan Kaıshı bastaǵan ultshyldardy joıa al­mady. Olar Taıvanǵa (jáne keıbir kishi­gi­rim araldarǵa) qonys aýdardy. Sodan beri olarǵa kom­mý­nıstik partııa bıligin júrgize almaı keledi.

Keıde bılik ókilderi Qytaıdy «qaıta biriktirý» týraly resmı málimdeme ja­sa­ǵanda, oǵan beıbit jolmen qol jet­kizý týraly aıtyp qalatyn. Alaıda bas­­qa jaǵdaıda Qytaı basshylary bu­ǵan qatysty lám-mım degen emes. Onyń ús­ti­ne, Qytaı áskerin keńeıte jáne ja­raq­tandyra otyryp, alda-jalda Taıvan táýel­sizdigin jarııalaýǵa áre­ket­tense, ony baǵyndyrýǵa shamasy ke­le­­tindeı múm­kin­shiligin jasaýǵa erekshe na­zar aýdarady.

Kóptegen memleket, sonyń ishinde AQSh ta bar, uzaq ýaqyt boıy Taıvandy táýelsiz memleket retinde resmı tanýdan bas tartyp, «bir Qytaı» saıasatyn ustanyp keldi. Biraq aralmen resmı dıplomatııalyq baılanys ornatpaǵanyna qaramastan, birqatar el saýda jáne tehnologııa sekildi basqa baǵyttar arqyly qarym-qatynastaryn damytty. Taıvan – zamanaýı mıkrochıpter óndirýde álem­dik kóshbasshy. Sondaı-aq elde de­mo­kra­t­ııanyń jarqyn jetistigine qol jet­ki­zil­di. Taıvandaǵy qytaı qoǵa­my demok­ratııalyq jolǵa túse alsa, sol saıası kóz­qaras kúnderdiń bir kúni Qytaıdyń qal­ǵan bóligine de taralýy múmkin.

Eýrazııanyń ekinshi shetinde ornalas­qan Ýkraınanyń jaǵ­da­ıy Taıvan­nan múldem bó­lek. О́ıt­ke­ni Reseı onyń táýel­siz­di­gin res­mı túrde moıyndady. Reseı pre­zıdenti Vladımır Pýtınniń 2014 jyly Qyrymdy okkýpasııalaýy jáne anneksııalaýy zańsyz dep tanyldy. Birikken Ulttar Uıymy Bas As­sam­bleıa­synyń basym kóp­shi­ligi bul oqıǵany aıyp­tady (ne­bá­ri 11 el qararǵa qarsy daýys berdi).

Soǵan qaramastan, ótken jaz­da V.Pýtın Reseı, Ýkraına jáne Bela­rýs ta­rıh­ta birtutas bol­ǵanyn alǵa tar­typ, kólem­di ma­qala jarııalady. Onyń aıtýyn­­sha, Ýkraınanyń nemese Bela­rýs­tiń óz egemendigine Reseıdiń baqy­laýymen, Kremldiń jo­ǵar­ǵy bıligi arqyly ǵana qol jet­­kizýge bolady-mys. V.Pýtın re­vı­­zıonızminiń aýqymdylyǵy son­­­shalyq, ol tipti Ýkraınanyń táýel­­siz­digin keńestik konstıtýsııa boıynsha synǵa aldy. (Bul eshteńeni bildirmese de).

V.Pýtınniń strategııalyq nıeti túsi­nik­ti. Ol Ýkraınanyń tá­ýelsiz bolýyn barǵan saıyn jan tózgisiz dep esepteıdi. Taıvanǵa qa­tysty jobalary bar Qytaı se­kildi, Reseıdiń de kez kelgen syrtqy kúsh okkýpasııaǵa qarsy shyqpastan bu­ryn basyp kirip, jaýlap alýǵa daıyn ekeni baıqalady. Qyrymdy basyp alǵanymen qoımaı, Kreml bıligi 2014 jyldyń tamyzynda jáne 2015 jyl­dyń aqpanynda Donbasstyń shyǵys bóligine jibergendeı Ýkraınaǵa turaqty áskerı kúshterin orna­las­tyrǵysy keletin syńaıly. 

Qytaıdyń Taıvandy ás­ker­men basyp alýy Shyǵys Azııa­­nyń qaýipsizdik tártibin túbe­geıli ózgertetinine eshkim kú­mán­danbaıdy. Sol sııaqty Re­­seı­diń Ýkraınany basyp alýy Eýropanyń da qaýipsizdik tár­ti­­bin ózgertedi. Biraq myna nár­seni áli eshkim eskergen joq. Eki oqıǵa bir sátte ózara keli­sim ar­qy­ly jasal­ýy múmkin. Mun­­daı jaǵdaıda ondaǵan jyl boıy jahandyq beıbitshilikti qam­ta­masyz etip kele jatqan dıp­­lo­ma­tııalyq jáne qa­ýipsizdik sha­­ra­laryna úlken soqqy jasalady. Sóıtip ja­han­dyq kúshter balansy tú­begeıli ózge­re­di.

Mundaı jaǵdaıdyń qalaı bolatynyn ýaqyt kórsetedi. Qytaı basqa elderdiń ishki isterine ara­las­­paýdy jaqtaıtynyn málim­de­ge­nimen, Ýkraınanyń egemendigi máselesine kelgende únsiz. Eger kózdegen maqsaty bolsa, Reseıdiń atalǵan elge shabýyl jasaýyn qoldamaıtyny kúmándi.

Ras, Qytaıdyń Taıvanǵa, al Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi úlken qatelik bolar edi. Eki eldiń ekonomıkalyq damýy keri ketip, mindetti túrde salyna­tyn aýqymdy sanksııalar salda­ry­nan zardap shegedi. Áskerı qaq­tyǵystyń aýqymy da ulǵaıý qaýpi bar. Japonııa men Ún­dis­tan sekildi elder Qytaıǵa qarsy turý úshin ózderiniń áskerin jaraqtaýǵa kiri­sedi. Eýropalyqtar qazirdiń ózinde qor­ǵa­nysty kúsheıtýge qatysty barynsha ba­tyl qadam jasap otyr.

Oqıǵalardyń qalaı órbıtinine qara­mas­tan, onyń aqyry bárine jaısyz bolatyny anyq. Soǵys barabanynyń dybysy anyq esti­le­di. Dıplomatııanyń mindeti – onyń shynaıy shýǵa aınalmaýyn qam­ta­masyz etý.

Karl BILDT,

Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne burynǵy syrtqy ister mınıstri