Atalmysh maqalada berilgen tapsyrmalardy oryndaýdyń normatıvtik negizi retinde qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2018 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy № 160-ó, 2019 jylǵy 20 mamyrdaǵy № 86-ó jáne 2021 jylǵy 6 qazandaǵy № 167-ó ókimderi, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2021 jylǵy 9 aqpandaǵy № 50 jáne 2021 jylǵy 31 mamyrdaǵy № 354 qaýlylarynda kózdelgen memlekettik deńgeıdegi is-sharalar «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Qazirgi kezde atalmysh baǵdarlamanyń jańa kezeńine jol ashylyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2021 jylǵy 12 qazandaǵy № 724 qaýlysymen bekitilgen «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasy – osy sózimizdiń aıqyn dáleli.
«Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasy eń aldymen qazaqstandyq biregeılik pen zııatkerlik áleýetti damytýǵa arnalǵan birneshe negizgi baǵytty qamtıdy. Mundaı baǵyttardyń biri – «Rýhanı jańǵyrý» qundylyqtaryn ilgerilete otyryp, memlekettik tildi damytý.
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Ulttyq jobany júzege asyrý mindetterin oryndaıtyn birden-bir lıngvıstıkalyq ǵylymı mekeme bolyp tabylady. Osy rette Instıtýt Ulttyq joba aıasyndaǵy sheshýge qatysatyn máselelerdi bylaısha toptap kórsetýge bolady:
Memlekettik tildi latyngrafıkaly qazaq álipbıine kóshirý arqyly reformalaýdyń ǵylymı lıngvıstıkalyq negizin jasaý
Instıtýt 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý boıynsha úshjyldyq zertteý nátıjesinde qazaq jazýyn latyn grafıkaly álipbı negizinde reformalaýdyń ǵylymı-lıngvıstıkalyq bazasyn qamtamasyz etýge arnalǵan sózdikter men anyqtaǵyshtardyń (kırıl jáne latyn álipbıinde) qoljazbalaryn daıyndap, Qazaq tiliniń emle erejelerin ázirledi. Bul eńbekter jurtshylyqtyń qoldanysyna jetildirilgen jańa álipbı bekitilgennen keıin usynalatyn bolady. Búgingi kúni Instıtýt úlken akademııalyq grammatıkanyń, birtomdyq úlken túsindirmeli sózdiktiń qoljazbalaryn ázirleý, jańa álipbıde úlken orfoepııalyq jáne orfografııalyq sózdikter men anyqtaǵyshtardyń qoljazbalaryn jetildirý jumystaryn jalǵastyryp jatyr. Ári qaraı Instıtýt osy akademııalyq eńbekterdiń negizinde memlekettik tildi nasıhattaý men ony qoldaný mádenıetin arttyrýǵa qajetti IT-qosymshalar men sıfrlyq lıngvıstıkalyq ónimder ázirleýdi josparlap otyr. Osylaısha, memleket tili – qazaq tiliniń qoldanys aıasy keńeıip, zaman talaby men suranys artyp, bolashaqta ultaralyq qatynas tiline aınalýyna da jol ashylary sózsiz.
Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn jasaý
Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn ázirleýmen baılanysty mindetterdi oryndaý Instıtýtqa «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasyn iske asyrýda úlken jaýapkershilik júktep otyr. Sonaý 90-jyldardan bastalǵan korpýs jasaý isiniń basynda professor Asqar Jubanov turdy. Bul is sol kezden bastap Instıtýt ǵalymdarynyń óz betinshe erikti ynta-jigeri arqasynda jasalyp keldi. Bul máseleniń qazirgi kezde memlekettik mańyzy orasan zor jobaǵa engizilýi – zııaly qaýymdy qýantarlyq jaǵdaı. О́ıtkeni Memlekettik tildiń tolyqqandy qyzmet etýi ony ınternet-keńistikte tıimdi qoldana otyryp, zertteý men oqytýda aqparattyq tehnologııalardy keńinen paıdalanýǵa tikeleı baılanysty. Otandyq korpýstyq lıngvıstıka salasynyń alǵashqy ári jetekshi ǵalymdarynyń biri E.Súleımenova «ınternet-resýrstardyń damýyna baılanysty elektrondy mátinderdiń kólemi artyp otyrǵanda paıdalanýshyny qyzyqtyratyn tildik málimetterdiń bárin birdeı qarap úlgerý múmkin bolmaıdy» degen bolatyn. О́ıtkeni qazirgi kezdegi tildik derekterdi izdeý júıesi naqty lıngvıstıkalyq ólshemsharttar boıynsha belgilenbegen, sondaı-aq veb-resýrstarda qoldanylatyn mátindik belgilenim quraldary lıngvıstıkalyq erekshelikterdi (aıtylý normalary, grammatıkalyq jáne semantıkalyq toptar, sózderdiń tirkesýi qabileti jáne t.b.) tolyqtaı sıpattap bere almaıdy. Sondyqtan qazirgi zamanǵy paıdalanýshylardyń – tildi úırenýshilerdiń, zertteýshilerdiń, til týraly bilimge qyzyǵýshylyq tanytqan jurtshylyqtyń suranysyn qanaǵattandyra almaı otyr.
Osy rette Ulttyq jobaǵa engizilgen Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy udaıy tolyqtyrylyp, keńeıtilip, tereńdetilip otyrylatyn, ǵylymı jáne tehnıkalyq qoldaýdy talap etetin ashyq ınnovasııalyq aqparattyq-anyqtamalyq júıe bolyp tabylady. Onyń birinshi kezeńdegi kólemi 40 mıllıon sózqoldanystan turady. Korpýs tolyq, tereń annotasııalanǵan jáne qolaıly belgilenim túrlerimen qamtamasyz etilip, memlekettik tildiń qoldanylýyna septigin tıgizedi jáne paıdalanýshylardyń lıngvıstıkalyq bilimderge degen qajettiligin qamtamasyz etedi. Til tutynýshy, qoldanýshy kez kelgen sózdi, sóz tirkesin jáne olardyń túrli tulǵalary men núsqalaryn ulttyq korpýstan izdep taýyp, paıdalana alatyn bolady. Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy – ana tilimizdiń mol baılyǵy men zor áleýetin kórsetetin zamanaýı baǵa jetpes rýhanı qazyna, ultqa tán erekshe beder-beıne.
Korpýs – tildik málimetti izdeý júıesi arqyly birneshe sekýndtyń ishinde til týraly aqparattar jıyntyǵyn usynatyn, statıstıkalyq derekterdi berip, empırıkalyq bazany keńeıtetin, lıngvıstıkalyq zertteýlerge qarqyn berip, zertteýshilerdiń ýaqytyn únemdeıtin biregeı anyqtamalyq.
Korpýstyń qazirge kelbeti ulttyq mádenıetti damytý men ulttyq-memlekettik biregeılikti nyǵaıtýǵa da septegin tıgizedi. Osyǵan baılanysty Instıtýt baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý boıynsha konkýrsqa berilgen barlyq jobalarynyń ótinimderinde Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn jetildirý, jaqsartý, tolyqtyrý mindetin qoıyp otyr. Búgingi kúni Instıtýtta mátindik kólemi 14 mıllıon sózqoldanystan turatyn qazaq tili korpýsynyń qanatqaqty jobasy ázirlengen (qzcorpus.kz).
Sonymen qatar, Instıtýt bolashaq ǵylymı zertteýlerdiń qatarynda Qazaq tiliniń ulttyq korpýsynyń parallel ishkorpýstaryn (ekitildi, úshtildi) jasaýdy da josparlap otyr. Mundaı qatarlas ishkorpýstardyń eki tildegi tildik birlikter týraly aqparat alý nátıjesinde aýdarmashylarǵa, oqytýshylarǵa, sondaı-aq memlekettik tilde isqaǵazdaryn júrgizýshilerge paıdasy ushan-teńiz dep senemiz.
Instıtýt sondaı-aq Ulttyq jobanyń orta bilim berýdiń «Qazaq tili», «Qazaq ádebıeti» jáne «Qazaq tili men ádebıeti» pánderine arnalǵan oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender daıyndaý, Memlekettik tildi oqytý boıynsha IT-ónimderdi ázirleý, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý (TjKB), joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý (JJOKB) uıymdary úshin qazaq tilinde oqýlyqtar daıyndaý, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til saıasaty máseleleri boıynsha áleýmettanýshylyq jáne taldamalyq zertteýler júrgizý is-sharalaryn oryndaýǵa ǵylymı turǵyda qyzmet kórsete alady.
Jas kadrlardy qoldaý máselesi
«Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasynyń «Táýelsizdik urpaqtary» atalatyn úshinshi baǵytynda kózdelgen jastardy turǵyn úı jınaqtaý júıesimen qamtý, turǵyn úı qurylysy baǵdarlamalarynda jas otbasylarǵa arnalǵan kvotalar engizý, jastardy áleýmettendirý jáne jumysqa ornalastyrý, «Táýelsizdik urpaqtary» grantyn iske asyrý, jastar uıymdarynyń jobalaryna granttardy qarjylandyrýdy 1,5 esege ulǵaıtý jáne volonterlik qozǵalystardy damytý jáne t.b. mindetter – búgingi Qazaqstan qoǵamyndaǵy, ásirese ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda kadrlyq áleýetti qalyptastyrýdaǵy ózekti máseleleriniń biri. Sondyqtan ǵylymǵa tartylatyn daryndy da jasampaz jastardyń áleýmettik-materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý Ulttyq joba aıasyndaǵy qolǵa alynatyn ıgi istiń – memlekettik qamqorlyqtyń biri dep bilemiz. Til korıfeıleriniń izin jalǵar, myqty bilimmen qarýlanǵan jasampaz óskeleń urpaq – jas ǵalymdar ult tilin, onyń bilimi men ǵylymyn álemdik jahandaný zamanynda bulaq sýyndaı taza kúıinde bolashaqqa jetkizerine kámil senemiz!
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy
Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
A. Fazyljanova
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy
Til bilimi ınstıtýtynyń
jetekshi ǵylymı qyzmetkeri,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
S. Qulmanov
