Qasym-Jomart Toqaevtyń Parlament Májilisiniń otyrysynda sóılegen sózi

Qurmetti Tóraǵa!
Qurmetti Májilis depýtattary!

Táýelsizdik tarıhynda biz alǵash ret asa kúrdeli jáne qaterli kezeńge tap bol­dyq. El basyna túsken osyndaı sy­naqty qaıyspaı birtutas el bolyp eńsere bildik. Endi biz mundaı jaǵ­daıǵa eshqashan jol bermeýimiz qajet. Son­dyqtan elimiz dýshar bolǵan aýyr qasi­rettiń sebepterin saralap, onyń saldaryna naqty baǵa berý – aldymyzda turǵan óte mańyzdy mindet.

О́kinishke qaraı, búginde halyq ara­synda osy oqıǵaǵa baılanysty túrli qarama-qaıshy, shyndyqqa janaspaı­tyn jalǵan aqparattar tarap ketkenin kórip otyrmyz. Munyń, árıne, birneshe sebep­teri bar: keıbir azamattarymyz ahýaldy egjeı-tegjeı bilmeı turyp, qate pikirde bolsa, keıbiri ádeıi aqparatty burmalap, jaǵdaıdy odan beter ýshyqtyrady.

Biraq bizge keregi – tek aqıqat qana. Sol sebepti oqıǵalardy muqııat zertteı otyryp, aıtarym: jyl basynan beri oryn alǵan barlyq jaǵdaılar – bir tizbektiń tarmaqtary deýge tolyq negiz bar. Ashyǵyn aıtsaq, bul birneshe jyl boıy aldyn ala oılastyrylǵan zulymdyqtyń kórinisi. Olardyń kózdegeni – ózderiniń qatygez pıǵyldaryn iske asyrý bolǵany aıdan anyq.

Munyń qatarynda Jambyl oblysynda bolǵan tártipsizdikter, etnosaralyq sıpattaǵy arandatýshylyqtar men basqa da shıelenister bar. Qoǵamymyzdyń tu­tas­tyǵyn júıeli túrde, sonyń ishinde na­ra­zylyqtar men kásibı túrde ázirlengen sse­narıılerdi qoldaný arqyly shaı­qaltyp kelgen.

Radıkaldy sharalardyń naqty oryndaýshylaryn daıyndaý jasyryn túrde júrgizilgen. Ulttyq qaýpisizdik komıteti ýákiletti organ retinde osy búldirgi ju­mys­tarǵa naqty baǵa bere almady jáne ber­gisi de kelmedi. Ulttyq qaýipsizdikke tón­­gen asa úlken qaýipti kórmedi. Shabýyl uıym­­dastyrýshylaryna tek sebep izdeý ǵana qaldy, al ol sebep báribir tabylar edi.

Halyqtyń gaz baǵasynyń ósýine baı­lanysty narazylyǵy qural retinde paı­dalanyldy. Sodan keıin oqıǵa spı­ral túrinde damydy. Birinshi kezeń­de birneshe óńirde, atap aıtqanda, Jańaózende mıtıngter ótti. Ekinshisinde qaraqshylar men basbuzarlar qosyldy. Budan ári «otty» kezeńge jetip, qarýly lańkester, sonyń ishinde sheteldik sodyrlar iske aralasty. Osydan keıin olardyń negizgi maqsaty belgili boldy – memlekettik basqarý ınstıtýttaryn taratý, konstıtýsııalyq qurylymdy buzý jáne túpki nátıjede bılikti basyp alý.

Ár nárseni óz atymen atar bolsaq, buǵan deıin UQShU sammıtinde aıtqa­nymdaı, bizdiń elge qarsy terrorıstik soǵys ashyldy. Jaý asqan qatygezdik pen kez kelgen qadamǵa barýǵa daıyn ekenin kórsetti. Olar tipti halyq arasynda qorqynysh uıalatyp, qarsy shyǵý týraly oıdy basýǵa talpyndy.

Qazaqstanǵa shabýyl jospary ártúrli aspektilerdi qamtydy: áskerı, saıası, ıdeo­­logııalyq, jalǵan aqparattandyrý já­ne taǵy basqalar. Bılikti basyp alýǵa da­ıyn­dyq jumystaryn kásipqoılar júrgizdi.

Bul halyqaralyq lańkestik tarapynan elimizge qarsy jasalǵan qarýly agressııa bolǵandyqtan, Qazaqstan zańdy túrde Ujymdyq qaýipsizdik sharty bo­ıynsha áriptesterine bitimgershilik kontıngent jiberý týraly ótinish jasady.

Mynany túsiný kerek: osyndaı she­shim qabyldap jatqan kezde Alma­tyny baqylaýdy tolyqtaı ýystan shyǵaryp alýymyz múmkin edi. Ondaı jaǵ­daıda qalada lańkester oıran salatyn edi. Almatydan aıyrylsaq, astanany da joǵaltyp, keıin elimizden aıy­rylatyn edik. Qańtardyń qaraly kúnderindegi oqıǵalardyń máni de osynda. Elordada bitimgershilik kontıngent paıda bolǵannan keıin Almatyǵa arnaıy jasaqtyń qosymsha bólimshelerin jiberip, qalany saqtap qala aldyq.

Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyna jeke toqtalǵym keledi. Buǵan qatysty túrli qaýesettiń, ásirese, shetelde tarap jatqan jańsaq pikirdiń aldyn alý qajet. Bul uıym ujymdyq qaýipsizdik máselelerimen aınalysady.

Qazaqstan – onyń tolyqqandy quryl­taıshysynyń biri. Osy uıymnyń barlyq múshelerinen jasaqtalǵan bitimgershilik kontıngenti Qazaqstanǵa ýaqytsha mer­zimge ǵana keldi. Oǵan júktelgen mindetter naqty aıqyndalǵan. Bul – strategııalyq nysandardy kúzetý jáne aqyl-keńes berip, qoldaý kórsetý.

Lańkesterge qarsy operasııany to­lyǵymen Qazaqstannyń kúshtik qury­lymdary júzege asyrýda. Shyn máninde, solar­dyń jankeshti is-áreketiniń ar­qasynda tóńkeriske jol berilgen joq.

Memlekettik tóńkeris, eldiń tu­raq­ty­lyǵyna qol suǵý talpynystary sátsizdikke ushyrady. Biz birtutas ult retinde Almaty men ózge oblys ortalyqtaryn birge qorǵap qaldyq. Qysqa merzimde olar qalpyna keltiriledi jáne burynǵydan da kórkeıe túsedi. Endi bul meniń tikeleı mindetim jáne árıne, Úkimettiń jaýapkershiligi.

Osy sátti paıdalana otyryp, terro­rıs­tik agressııanyń nysanyna aınalǵan qalalardyń turǵyndaryna kóńil aıtqym keledi.

* * *

Búgin, sol qaraly kúnder artta qalǵan kezde, Ishki ister mınıstrliginiń arnaıy jasaqtarynyń terrorıstik agressııanyń betin qaıtarýdaǵy erligin atap ótkim keledi. Mysaly, Almaty qalasynda polısııanyń shaǵyn toby polısııa departamentin basyp almaq bolǵan bandıtterdiń shabýylyn eki tún qatarynan toıtaryp otyrdy.

Qıyn-qystaý kezeńde Qorǵanys mınıstrligi men Memlekettik kúzet qyzmetiniń áskerı qyzmetshileri de abyroımen kózge tústi. Biraq bári birdeı óziniń boryshyna adaldyq tanytqan joq.

Birqatar qalada Ulttyq qaýipsizdik komıteti departamentiniń basshylary jetkilikti áskerı arsenal bolǵanyna qaramastan, qyzmettik ǵımarattardy ondaǵy qarý men qupııa qujattarmen birge soǵyssyz tastap ketti.

Endi alǵashqyda atqaratyn jumystyń baǵytyn aıqyndap bergim keledi. Birinshi. Antıterrorlyq qımyldardy tabys­ty aıaqtaý qajet. Azamattarymyzdyń qalalarda, eldi mekenderde jáne aýyldarda jaqyndary men balalaryn ýaıymdamaı jumys istep, erkin júrip-turyp, oqı alýy úshin quqyqtyq tártipti tolyqtaı qalpyna keltirý kerek.

Jalpy, kontrterrorıstik operasııanyń negizgi fazasy aıaqtaldy. Elimizdiń barlyq óńirinde ahýal turaqty. Osyǵan baılanys­ty UQShU-nyń bitimgershilik kúshteriniń negizgi mıssııasy sátti aıaqtaldy dep má­limdeımin. Eki kúnnen keıin UQShU-nyń birlesken bitimgershilik kontıngentin ke­zeń-kezeńmen shyǵarý bastalady. Kon­tın­gentti shyǵarý prosesi 10 kúnnen aspaıdy.

Ekinshi. Sodyrlar men olardyń beıbit turǵyndarǵa qarsy qylmystarǵa qatysy bar sybaılastaryn túgel taýyp, jazalaý kerek. Lańkestik shabýyldardyń artynda kim turǵanyn tyńǵylyqty anyqtaý óte mańyzdy.

Taǵy bir ózekti másele – sodyrlardyń jasyryn «uıashyqtary» men olardyń komandalyq pýnktiniń qyzmeti ne sebepti memlekettiń nazarynan tys qaldy? Nelikten elimizdiń aýmaǵynda osynshama zańsyz qarý men arnaıy quraldar bar bolyp shyqty? Terrorızm nysandaryn anyqtaý men beıtaraptandyrý boıynsha agentýra jumysy nelikten júrgizilmedi? Arnaýly jedel tergeý toby óz jumysyn sa­paly ári tolyq kólemde atqaryp, tra­ged­ııanyń barlyq sebebi men mán-jaıyn ashýy kerek.

Úshinshi. Qaza bolǵan tártip saq­shy­larynyń, áskerı qyzmetshiler men qarapaıym azamattardyń otbasyna kómek kórsetý – bizdiń qasıetti boryshymyz. Bul másele meniń jiti baqylaýymda bolady. Turǵyn úımen, oqýmen jáne basqa da qajetti nársemen qamtamasyz etemiz.

Tórtinshi. Qysqa merzim ishinde qıraǵan dúnıe-múlikti qalpyna keltirý kerek. Tolyǵymen qalypty ómirge oralamyz. Qarjy júıesi men kólik salasynyń, azyq-túlik jetkizý isiniń esh kedergisiz jumys isteýin qamtamasyz etý qajet. Taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń tapshylyǵyn, baǵanyń negizsiz kóterilýin boldyrmaý mańyzdy. Úkimet komıssııasy óz jumysyn bastap ketti. Ol azamattar men bızneske qoldaý kórsetedi. Memleket qarjylaı kómekpen qatar, kásipkerlerge basqa da qoldaý túrlerin usynady. Atap aıtqanda, nesıeler boıynsha paıyzdyq tólemder, aıyppul men ósimpul belgileý toqtatyla turady.

Besinshi. Elimizdiń qaýipsizdigin nyǵaıtý jáne qaýip-qaterdiń aldyn alý úshin shuǵyl sharalardy júzege asyrý qajet. Biz sarbazdardy, áskerı tehnıka men qarý-jaraqty qajetti jerge jedel jetkizý úshin áskerı-kólik avıasııasy parkin tolyqtyrý isin qolǵa alamyz.

Memlekettik shekarany nyǵaıtýymyz kerek. Kóshi-qon, sonyń ishinde ishki kóshi-qon salasyn tártipke keltiretin kez keldi. Qarý-jaraq aınalymyn muqııat tekserip, ony zań turǵysynan retteý qajet. Shuǵyl túrde qıraǵan ǵımarattar men arnaýly tehnıkany jóndep, beınebaqylaý júıesin iske qosyp, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin qalpyna keltirý kerek.    

Ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń barlyq júıesin túbegeıli qaıta qurý syndy strategııalyq mindetke erekshe toqtalǵym keledi. Qarýly kúshterimizdiń, quqyq qorǵaý qurylymdarymyzdyń, Ulttyq qaýipsizdik organdarymyzdyń, syrtqy barlaý qyzmetterimizdiń jumysyn qaıta qurý qajet. Olardyń barlyǵy bir maqsatqa – kez kelgen sıpattaǵy jáne aýqymdaǵy qater kezinde azamattarymyzdy, konstıtýsııalyq qurylymdy, egemendikti barynsha tıimdi qorǵaýǵa jumyla jumys isteýge tıis. Muny memleketimizdiń negizgi múddeleri talap etedi. Bul mindetti sheshý úshin kelesi basymdyqtarǵa nazar aýdarý qajet.

Birinshiden, quqyq qorǵaý júıesin reformalaýǵa shuǵyl túzetýler engizý qajet. Biz polısııanyń servıstik modelin qurý jáne qylmystyq prosesti jańǵyrtý isinde birshama ilgeriledik. Biraq jappaı terrorıstik shabýyldarǵa qarsy turýǵa daıyn bolýymyz kerek. Kúshtik qurylymdardyń qolbasshylary jańa jaýyngerlik daǵdylardy shyńdaýǵa, qorǵanys pen shabýyldaýdyń tıimdi qural-jabdyqtarymen jabdyqtaýǵa shuǵyl kirisýi qajet.

Ekinshi. Ulttyq ulandy san men sapa turǵysynan nyǵaıtý. О́ńirlerde onyń jańa bólimshelerin jasaqtap, bar bólimshelerdi kúsheıtý, kóliktik jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máselelerin sheshý qajet.

Ishki ister mınıstrliginiń arnaýly maqsattaǵy qurylymdarynyń jáne Ulttyq ulannyń sanyn ulǵaıtyp, áskerı daıyndyǵyn kúsheıtý kerek. Qajetti materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen qosymsha jaraqtandyrý qajet. Búkil kúsh­tik qurylymdardaǵy arnaýly bólim­sheler qyzmetkerleriniń jalaqysy kóterilsin.

Úshinshi. Polıseılerdiń quqyqtyq qorǵalýyn arttyrý. Bılik ókilderine shabýyl jasaý men zańǵa baǵynbaıtyndar úshin jaýapkershilikti kúsheıtý qajet.

Tórtinshi. Áskerdiń jaýyngerlik qabiletin arttyrý. Qysqa merzimde Ar­naýly operasııa kúshteri qol­bas­shylyǵyn qurý.

Besinshi. Shekara qyzmetiniń uıym­dastyrý jáne basqarý prınsıpterin qaıta qaraý kerek. Memlekettik shekarany áskerı qorǵaýdan jedel jumys ádisterine basa nazar aýdartqan reformalarǵa revızııa júrgizý.

Altynshy. Syrtqy, áskerı, qyl­mys­tyq jáne qarjylyq barlaýdy qosa al­ǵan­da, barlaý qyzmetin tolyqtaı qurý qajet.

Jetinshi. Túrli kúsh qurylymdary arasyn­daǵy tıimdi úılestirýdi qamta­masyz etý kerek. Daǵdarys jaǵdaıyn­daǵy memlekettik organdardyń is-qımyl­darynyń algorıtmderi ózektendirilip, vedomstvoaralyq úılestirý kúsheıtilýi qajet. Barlyq kúsh qurylymdarynyń jedel jáne áskerı-tehnıkalyq sáıkestiligin jolǵa qoıý kerek.

Segizinshi. Qarýly Kúshterdiń ózdiginen sheshim qabyldaı alýyn qamtamasyz etý, basshylarynyń jaýapkershiligin kúsheıtý qajet.

Toǵyzynshy. Dinı ekstremızmge qarsy kúreste júıeli is-sharalar keshenin iske asyrý. Olardyń krımınalmen, ásirese qylmystyq-atqarý mekemelerinde sybaılasyp ketýine múldem jol bermeý kerek. Taıaýda Qaýipsizdik keńesiniń otyrysyn ótkizemiz. Ol jerde joǵaryda aıtylǵan jaıttar ortaǵa salynyp, sheshý joldary qaralady.

Qaıǵyly jaǵdaı negizinen kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler men keıbir memlekettik organdar jumysynyń tıimsizdigi, naqty aıtqanda, olqylyǵy saldarynan bolǵanyn moıyndaý kerek. Jeke atqarýshy organdardyń kúrdeli jaǵdaı men azamattardyń qajettilikterinen aı­tar­lyqtaı alshaqtaýy baıqaldy. Bılik qury­lymdarynyń ókilderi halyqtyń ómi­rine, olardyń umtylystary men qajet­ti­l­ikterine qatysty qate kózqaras qalyp­tasty.

Teńsizdik máselesi de ýshyǵa tústi. Ol jyldan-jylǵa qıyndaı berdi, al halyq tabysy qaǵaz júzinde bolsa da jyl sanap ósip jatqandaı kórindi. Alaıda eleýli ortasha tabystyń artynda qoǵamdaǵy múliktik kúshti jiktelý jasyrynyp jatyr. Azamattardyń kóptegen kúrdeli problemasy sheshilgen joq.

Halyqty sapaly ómirmen qamtý men ál-aýqatyn jaqsartý – memlekettiń basty mindeti. Bul sózderdi shynaıy iske aınaldyrý qajet. Halyqtyń tabysy ekonomıkamen qatar ósýi kerek. Bul ózgermeıtin aksıoma bizdiń jaǵdaıymyzda jumys istemeı tur.

Elde qurylǵan áleýmettik-ekonomı­kalyq júıe jalpy ulttyq tabysty arttyrýda óziniń tıimdiligin kórsetti. Biraq ony bólisýde tıimsiz ekeni ańǵaryldy. Muny bárińiz jaqsy túsinip otyrsyzdar.

Ekonomıkalyq ósýden negizinen qar­jylyq jáne olıgarhııalyq toptar paıda taýyp otyrdy. Qalyptasqan olıgopolııalar erkin naryqtyń damýyn aıtarlyqtaı shektep, eldiń básekege qabilettiligin tómendetti.

Eń aldymen, elimizdiń jańa ekono­mıkalyq tuǵyryn qalyptastyrýdy myq­tap qolǵa alý qajet. Ekonomıkalyq saıasa­tymyzdyń maqsaty – aıqyn. Bul – zaman talabyna saı áleýmettik baǵdary bar naryqtyq ekonomıka qurý jáne damytý.

Bul júıeniń ózeginde qoǵam aldyn­daǵy jaýapkershiligin sezine biletin kásip­kerlerimizdiń aýqymdy toby turatyny anyq. Iаǵnı bul – óziniń jáne balalarynyń taǵdyryn Qazaqstanmen ǵana baılanystyratyn kásipkerler.

Dál osyndaı kásipkerler el bolashaǵy úshin ózine jaýapkershilik alýǵa daıyn. Sol sebepti, kásipkerlikti damytý úshin júıeli jumys atqarý óte mańyzdy. Men bızneske túsken bıýrokratııalyq salmaqty aıtarlyqtaı azaıtyp, onyń ósip-órkendeýine jol ashatyn zańǵa qol qoıdym. Úkimet osy zańnyń áleýetin naqty is júzinde paıdalanýy qajet.

Memlekettik qoldaý sharalarynyń tıimdiligi men qoljetimdiligi týraly kóptegen ádil suraqtar týyndap jatyr. Qa­lyptasqan júıe negizinen iri qurylymdarǵa «dostarǵa – bári, qalǵandaryna – zań bo­ıynsha» qaǵıdatymen qyzmet kórsetýge baǵdarlanǵan. Shyn máninde qazirgi júıe ekonomıkadaǵy olıgopolııany odan ári kúsheıtedi. Iri kásiporyndar básekelestikti tunshyqtyryp, reformany toqtatatyn erekshe artyqshylyqtarǵa ıe.

Mysaly, Qazaqstan damý banki qarjy-ónerkásiptik jáne qurylys toptarynan ókildik etetin tańdaýly tulǵalardyń jeke bankine aınaldy. Báriniń aty-jónin bilemiz. Joǵary kabınetterge kire alatynyn paıdalanyp, olar óz jobalaryn iske asyrýda artyqshylyq alyp otyr. Bul jobalarǵa ketken memlekettiń qarajatyn shaǵyn jáne orta bızneske jumsaýǵa bolatyn edi.

Úkimetke Qazaqstan damý bankiniń qyzmetin qaıta qurýdy tapsyramyn. Memlekettik qoldaý sharalaryn usyný úderisteri ashyq emes ári tıimsiz bolyp otyr. Bul tásilderdi túbegeıli qaıta qaraý kerek. Bul túsinikti ári ashyq tetikter bolýy qajet. О́ńirlerde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa erekshe kóńil bólgen jón.

Ádil básekelestik bizdiń ekonomıka úshin basty talapqa aınalýǵa tıis. Búginde baǵany ymyralasa otyryp belgileý qalypty nársege aınaldy. Memlekettik jáne kvazımemlekettik sektordyń satyp alý salasynda karteldi kelisimder jasasý keńinen tarap ketti. Mysaly, men byltyr farmasevtıka naryǵyndaǵy karteldi retke keltirýdi tapsyrdym. Biraq keıbireýler zańnamadaǵy kemshilikterdi jeleý etip, bul jumysty aıaqsyz qaldyrýǵa tyrysýda. Sondyqtan karteldi kelisimder jasasty degen kúdik bolǵan jaǵdaıda memlekettik satyp alýǵa qatysýshylardy tekserýge tyıym salý týraly moratorııdiń kúshin joıýdy tapsyramyn.

Kelesi másele. Jyldan-jylǵa bizdiń azamattarymyz ben kásipkerlerimiz janar-jaǵarmaı óndirý jáne ony bólip-taratý júıesiniń ashyq bolmaýynan zardap shegip keledi. Tipti janar-jaǵarmaı baǵasyn jarty jyl boıy qoldan retteýge májbúr bolyp otyrmyz.

Osy kezeńde Bas prokýratýra Báse­kelestikti qorǵaý jáne damytý agent­tigimen, sondaı-aq Energetıka mınıstr­ligimen birlesip, osy saladaǵy jumys­tardy retke keltirýge, ony reformalaý úshin keshendi usynystar ázirleýge tıis. Eger bul jumys bir jolǵa qoıylmasa, janar-jaǵarmaı baǵasyn retteý júıesi saqtalady.

Kelesi másele – «Samuryq-Qazyna» qory qyzmetiniń tıimdiligi. Búginde bul qordyń aktıvi elimizdiń ishki jalpy óniminiń 60 paıyzyna jýyqtaıdy. Iаǵnı osy uıymnyń tıimdi qyzmeti búkil ekonomıkamyzdy órkendetýge tike­leı áser etedi. Qordyń KEGOK, Qazaq­gaz jáne Qazaqstan temir joly sııaqty ın­fraqurylymdyq kompanııalary ekono­mıkamyzdyń barlyq derlik sektorynyń tıimdiligin aıqyndaıdy.

Osy tusta, qor óziniń negizgi mindetin oryndap otyr ma, ıaǵnı ulttyq baılyqty eseleı aldy ma degen oryndy suraq týyndaıdy. Qomaqty jalaqy alatyn qyzmetkerleri, dırektorlar keńesi nemen aınalysady? Qyzmeti óte qymbat konsaltıng kompanııalaryn jáne sheteldik mamandardy jumysqa tartqannan paıda bar ma?

«Samuryq-Qazyna» qory elimizdiń strategııalyq aktıvterin basqarý isinde basty ról atqarady. Sondyqtan Úkimetke Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen birlesip, kvazımemlekettik sektordy túbegeıli reformalaý úshin usynystar ázirleýdi tapsyramyn. Eger Qordy reformalaý múldem múmkin bolmasa, ondaı qurylymnyń ekonomıkamyzda bolmaǵany jón.

Qordyń satyp alýlarynyń ashyq­tyǵyna qatysty máseleler bar. Shaǵymdar jıi túsedi. Osy máselelerdiń mindetti túrde jaýabyn tabý kerek. Ásirese, mem­lekettik satyp alýdy bir tarappen ǵana kelisimshart jasaýǵa múmkindik beretin negizderdi azaıtý mańyzdy. «Samuryq-Qazyna» qory men basqa da ulttyq kompanııalardyń satyp alýlar tártibin qaıta qarastyrý mindeti alda tur.

Byltyr retteletin satyp alýlar týraly zań shyqty. Alaıda máselelerdiń kóbi burynǵydaı zańǵa táýeldi aktiler men Qordyń óz sheshimi deńgeıinde sheshilýde. «Samuryq-Qazyna» erejeleri men rásimderin Qarjy mınıstrligi men Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agent­tigimen kelisýdi qamtamasyz etý kerek.

Ekonomıkalyq ósim memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin azaıtýmen tyǵyz baılanysty. Biraq jekeshelendirý júıeli jáne ashyq júrgizilip jatqan joq. Atap aıtqanda, básekelestik ortaǵa berilýge tıis aktıvterdi irikteý tásilderi aıqyndalmaǵan. Ony shuǵyl ázirleý qajet. Úkimetke Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigimen birlesip, tıisti Mem­lekettik komıssııanyń jekeshelendirýge qatysty sheshimderiniń tolyq ashyq ári aıqyn bolýyn qamtamasyz etýdi tapsyramyn.

Ekonomıkany ártaraptandyrý – kúrdeli mindet. Ártaraptandyrý bolmasa, azamattarymyzdyń ál-aýqatyn artty­ryp, turaqty jumys oryndaryn ashý múm­kin emes. Bul jumystyń basty baǵyty – óńdeý ónerkásibin damytý. Degenmen el ekonomıkasyndaǵy óńdeý ónerkási­biniń úlesi aıtarlyqtaı ósti dep aıtýǵa kel­meıdi.

Biz áli kúnge deıin birqatar ónim túrinen ımportqa táýeldimiz. Jyl ótken saıyn elimizdiń tólem balansynda ótkir tapshylyq baıqalýda. Alıýmınııden, mys­tan jasalǵan daıyn buıymdar jáne mashına jasaý salasyna qajetti jabdyqtar áli kúnge deıin shetelden ákelinedi.

2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha tek munaı-gaz jáne taý-ken mashına jasaý salasynyń ımporty 4 mıllıard dollardan asty. Álde elimizdegi keıbir adamdar ahýaldyń dál osyndaı kúıde bolýyna múddeli me? Úkimet búkil ónerkásip salasyna tereń taldaý jumysyn júrgizýge tıis.

Shıkizat qoryn, quzyretteri men eko­nomıkalyq tıimdilikti eskere otyryp, básekege qabiletti sektorlardy anyqtaý kerek. Júrgizilgen taldaýdyń negizinde naq­ty jobalardy ázirlep, ınvestorlardy tartý qajet. Bul – Úkimettiń jańa qura­mynyń aldynda turǵan basty mindet­terdiń biri.

Kelesi. Kásipkerler men jalpy qoǵam tarapynan «Operator ROP» dep atalatyn kompanııanyń qyzmetine qatysty kóptegen suraq týyndap otyr. Tipti osy jeke kompanııaǵa qarsy qoǵamdyq qozǵalys uıymdastyrýǵa deıin jetti. Úkimetke «Operator ROP» JShS-nyń ýtıldik alym jınaý men paıdalanýyn toqtatý boıynsha shara qabyldaýdy tapsyramyn. Munymen shet elderdegideı memlekettik uıym aınalysýy kerek. Alymdardyń ózine kelsek, olardyń stavkasy qaıta qaralǵany jón. Memlekettiń ýtılızasııa­laý, avtomobıldik ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn jasaýǵa qoldaý kórsetýin eshkim toqtatqan joq. Bul máseleni bıznespen jáne qoǵammen kon­strýktıvti túrde talqylaý kerek.

Otandyq avtokólik pen aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasyn satyp alýshylarǵa ýtıl­dik alym esebinen vaýcher berý máse­lesin qarastyrǵan jón. Osy jáne ózge de ýtıldik alym qarajatyn qoǵamǵa paıdamen jaratý tásilderin qarastyryńyzdar.

Bizdiń qoǵamdy, ásirese elorda turǵyn­daryn titirkendiretin demesek, qatty alań­datatyn taǵy bir másele – LRT qury­lysy. Ol kádimgi ınfraqurylymdyq jobadan eldiń abyroı-bedeline nuqsan keltiretin kúrdeli problemaǵa aınaldy. Orasan zor qarajat jumsaldy, qaryz alyndy. Sheteldik áriptester aldynda aýqymdy kelisimsharttyq mindettemeler qa­byldandy. Bul joba áý bastan qatelik edi, ony moıyndaý kerek. Oǵan qosa, bul jobadan kúshti jemqorlyqtyń ıisi shy­ǵady.

Endi ońtaıly sheshim qabyldaý qajet. Sebebi ony jaı ǵana buza salý ýaqyt pen aqshany joǵaltýdy bildiredi. Bizde otandyq jáne sheteldik sáýletshiler men ýrbanısterdi shaqyryp, jobany paı­dalanýdyń yqtımal nusqalaryn anyq­taýdan basqa tańdaý joq.

Aýyl sharýashylyǵyna erekshe nazar aýdarý kerek. Sońǵy jyly elimizde qýańshylyq boldy. Byltyrǵa qaraǵanda jınalǵan astyq kólemi 4 mıllıon tonnaǵa kemidi. Bul shıkizatpen jáne jemshóppen qamtamasyz etý isine áser etti. Boljam boıynsha bıyl da ahýal kúrdeli bolýy múmkin. Úkimet tuqymmen, jem-shóppen, tyńaıtqyshpen qamtamasyz etý máselelerin jáne egin egý naýqanyn qatań baqylaýda ustaýǵa tıis.

Sýbsıdııany turaqty berýge qatysty másele jıi kóteriledi. Men buǵan deıin sýbsıdııalaý tásilderin qaıta qaraý qajettigi týraly tapsyrma bergen bolatynmyn. Bul jumys qysqa merzim ishinde atqarylýǵa tıis. Biz sýbsıdııa alýdy jeńildetýge, onyń qoljetimdi bolýyn jáne ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge tıispiz.

Jýyrda bolǵan zań buzýshylyqtardyń qaıtalanýyna jol bermeý mańyzdy. Aldaǵy úsh jylda azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin túbegeıli sheshý qajet. Bul Úkimet pen ákimderdiń aldynda turǵan negizgi basymdyq ekenine aıryqsha nazar aýdaramyn. Eger naryqta azyq-túlik
taýarlary mol bolmasa, ınflıasııany ustap turýǵa eshqandaı shara kómektespeıdi.

Makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin bıýdjet kiristeriniń qosymsha kózderi qajet. Shıkizat baǵa­synyń joǵary bolýyna baılanysty taý-ken ónerkásibi salasyndaǵy kásip­oryndardyń kirisi ósti. Muny bilemiz.

Úkimetke bıýdjetke qosymsha kirister máselesin pysyqtaýdy tapsyramyn. Esesine jańa ken oryndaryn barlaý men ıgerýge aýqymdy jeńildikter berýge bolady. Men iri taý-ken jáne basqa kompanııalar týraly aıtyp otyrmyn.

Qolaıly naryq jaǵdaıynda benzın óndirýshiler men ártúrli deldaldar qosymsha paıda alady. Osy marjanyń bir bóligin aksızder arqyly bıýdjet paıdasyna alý qajet dep sanaımyn. Úkimet tıisti esepteýler júrgizýi kerek. Bul rette baǵanyń ósýine jol bermeý qajet.

Bıýdjet kiristerin arttyrýdyń aıtarlyqtaı áleýeti kedende tártip ornatýmen baılanysty. Ásirese Qytaımen shekarada.

Onda bolyp jatqan naǵyz bylyqtar bárine málim. Mashınalar tekserilmeıdi, salyqtar men bajdar tólenbeıdi. Qy­taıdyń keden organdarymen salystyr­maly statıstıkadaǵy sáıkessizdik mıl­lıardtaǵan dollarǵa jetedi. Qol suǵyl­maıtyn mártebesi bar «ýákiletti operatorlar» bar. Elimiz salyq túrinde ondaǵan mıllıard teńge joǵaltyp otyr. Bulaı bolmaıdy.

Bas prokýratýraǵa Qarjy mınıstr­ligimen, Qarjy monıtorıngi agenttigimen jáne basqa da múddeli organdarmen ke­shendi tekserý júrgizip, kedendik she­karadaǵy tártipti qamtamasyz etýdi tapsyramyn.

Bıýdjet kiristeri týraly aıtqanda, shy­ǵystardyń jekelegen baptaryna toq­tal­maýǵa bolmaıdy.

Úkimet músheleri men depýtattardyń, ákimderdiń eńbekaqylaryna toqtalaıyn. О́tken jyldyń sońynda bul másele qoǵamda qyzý talqylandy. Negizi atalǵan sa­nattaǵy memlekettik qyzmetshilerdiń jalaqysy tolyǵymen jetkilikti dep sanaımyn. Sondyqtan Úkimet músheleriniń, óńirler ákimderiniń jáne depýtattardyń jalaqysyn kóterýge bes jyldyq moratorıı jarııalaýǵa bolady dep esepteımin.

Bul Májilis depýtattary úshin jaqsy jańalyq emes ekenin túsinemin, biraq siz­der bul jańalyqty túsinistikpen qa­byl­­­­­daısyzdar dep oılaımyn. Ákimshi­lik mem­­­lekettik qyzmetshiler men bıýd­jet­­­te­­­gilerdiń eńbekaqysyn bıýdjet múm­kin­dik­te­riniń ósýine qaraı arttyrýdy jalǵas­tyramyz.

Qarjy júıesiniń turaqtylyǵy ulttyq ekonomıkany odan ári damytýdyń kepili ekeni belgili. Ekonomıka ósip, halyqtyń tabysynda alshaqtyq paıda bolǵandyqtan, tutyný nesıeleri aıtarlyqtaı artty. Onyń mólsheri bıznesti nesıeleý kóle­minen asyp ketti. Halyq qazirgi ýaqytta kóp nesıe alyp jatyr. Osyny eskersek, bul qarjy naryǵyn qubyltyp, áleýmettik turaqsyzdyq qaýpin týdyrýy múmkin.

Úkimet jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań jobasyn ázirleýdi bastady. Biraq bul tyǵyryqtan shyǵatyn jol emes. Eń aldymen, shekten tys qaryzdyń kóbeıýin boldyrmaý qajet. Sondyqtan Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine Ulttyq bankpen birlesip, prýdensıaldy retteý tetikteri arqyly naqty ári jedel sheshim qabyldaýdy tapsyramyn.

Valıýta naryǵyndaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etpeıinshe turaqty ekono­mıkalyq ósim múmkin emes. Oryn alǵan oqı­ǵalar, tótenshe jaǵdaı rejimi saldarynan ulttyq valıýtaǵa aıtarlyqtaı alaıaqtyq qysym táýekeli týyndady. Ult­tyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine naryqtyń syrtqy jáne ishki qatysýshylary tarapynan teńgege senim tolyqtaı qaıta qalpyna kelgenge deıin valıýta naryǵynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdi tapsyramyn.

Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrý maqsatynda jalaqy men zeınetaqyny birneshe ret kóterdik. Biraq árdaıym baǵanyń baqylaýsyz ósýimen betpe-bet kelemiz. Birneshe jyl boıy joǵary ınflıasııa ekonomıkamyzdyń basty problemasy bolyp otyr. Ol ekonomıkalyq jáne áleýmettik saıasattyń tıimdiligin tó­men­detedi. Bul máselege núkte qoıatyn kez keldi. Baǵany jáne halyqtyń ınflıa­sııalyq kútýin turaqtandyrý kerek.

Inflıasııany tómendetý boıynsha jos­parly jumys júrgizilýge tıis. Maqsatty dálizi – 2025 jylǵa qaraı 3-4 paıyz. Úkimet Ulttyq bankpen jáne «Atameken» palatasymen birlesip, ınflıasııany baqylaý jónindegi keshendi is-sharalar ázirleýi qajet. Ol ımportqa táýeldilikti, artyq deldaldyqty tómendetý jáne aqsha-nesıe saıasaty quraldary boıynsha is-sharalardy qamtýy kerek.

Qazaqstanda tikeleı shetel ınvestısııa­syn tartý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Biz qolaıly ınvestısııalyq ahýaldyń saqtalǵanyna múddelimiz. Memleket ishki jáne sheteldik ınvestorlardyń senimin qaıta qalpyna keltirý úshin qajetti barlyq is-sharany qabyldaıtyndyǵyna sendirgim keledi. Investorlar aldyndaǵy memlekettiń barlyq mindettemesi men kepili tolyq kólemde oryndalatyn bolady. Dál osy kezeńde jahandyq ener­ge­tıkalyq jáne tehnologııalyq ótý – ESG talaptarynyń kúsheıýi jaǵdaı­ynda eldiń tartymdylyǵyn arttyrý úshin ınvestısııalyq saıasattyń jańa tujy­rymdamasy qajet.

Kelesi máselege jekeleı nazar aýdar­ǵym keledi. Tótenshe jaǵdaı rejiminiń engizilýine baılanysty jekelegen qar­jylyq-ónerkásiptik toptardyń kapıtaldy shetelge, onyń ishinde jalǵan mámileler jasaý jolymen jylystatý táýekeli artyp tur. Biz qazirdiń ózinde jekelegen tulǵalardyń esepshottaryndaǵy qozǵalysty baıqadyq. Sondyqtan Ulttyq bankke Qarjylyq monıtorıng jáne qar­jy naryǵyn retteý agenttigimen birle­sip, naqty baqylaýdy qamtamasyz etýdi, barlyq tranzaksııalar men elden qara­jatty negizsiz shyǵarǵan tulǵalardy tek­serýdi jáne baqylaýǵa alýdy tapsyramyn.

Sózimniń ekonomıkalyq blogyn túıin­deı kele, búgin biz jańa Premer-Mı­nıstrdi taǵaıyndaǵanymyzdy, oǵan bir­qatar naqty tapsyrma júktelgenin atap ótkim keledi.

Premer-Mınıstrge úsh aptanyń ishinde Úkimettiń 2022 jylǵa arnalǵan is-qımyl josparyn ázirleýdi tapsyramyn. Ony aqpan aıynyń basynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda qaraımyz.

Dúnıe júzinde koronavırýstyń jańa tolqyny bastaldy. Qazaqstanda naýqastardyń kúrt ósýi baıqalady. Kúnine 2 myńnan astam jańa jaǵdaı tirkeledi. Pandemııa bastalǵaly beri vırýs juqtyrǵandar sany 1 mıllıonnan astam adamdy qurady. Sondyqtan bosańsymaı, koronavırýspen kúresti jalǵastyrý mańyzdy. Bul da jańa Úkimettiń basty mindeti bolýy kerek.

Endi óńiraralyq teńgerimsizdikter týraly. Qazaqstannyń óńirleri birdeı deńgeıde damyp jatpaǵany barshaǵa aıan. Teńsizdik áleýmettik jaısyzdyq pen mıgrasııalyq kóńil kúıge jol ashady. Sońǵy oqıǵalar batys jáne ońtústik óńirlerde halyqty eńbekpen qamtýdyń ózekti máselelerin kórsetti. Bul óńirlerde bala týý deńgeıi joǵary, al ekonomıka óńir turǵyndaryn jumyspen qamtyp úlgere almaı jatyr. Sondyqtan júıeli ındýstrııalandyrý, shaǵyn jáne orta bızneske kómek kórsetý, atalǵan oblystarda qyzmet kórsetý salasyn damytý óńirlik emes, ulttyq basymdyq bolmaq.

Damýdyń mádenı-aǵartýshylyq quramdas bóligin de umytpaý kerek. Bilimdi azamattardyń elimizdiń túkpir-túkpirinde básekege qabileti artyp, tabysqa jetýge jáne laıyqty ómir súrýge múmkindikteri molaıady. Úkimetke atalǵan óńirler úshin «Aýyl – el besigi», «Bıznestiń jol kartasy» jáne basqa baǵdarlamalar aıasynda jekelegen baǵyttar ázirleýdi tapsyramyn.

Ári qaraı. Jasyratyny joq, kóbine keı óńirdi qoldaý deńgeıi turǵyndardyń naqty suranysyna emes, naqty bir ákimniń «salmaǵyna» baılanysty. Bul damýdaǵy teńgerimsizdikke jáne azamattardyń nara­zy­lyǵyna ákeledi. Olardyń kóp­shiligi, ási­rese shıkizattyq óńirlerdiń tur­ǵyn­dary bıýdjettik resýrstardy bólýde óz ob­lys­taryna kóbirek nazar aýdaryl­ǵanyn qalaıdy.

Bul óńirler bıýdjettiń donory bola tura, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń kóptegen parametri boıynsha artta qalyp keledi. Sondyqtan tásilderdi birtindep ózgertý kerek. Bıýdjetaralyq qatynastardy túbegeıli reformalaýdyń ýaqyty jetti. Úkimetke zańnamalyq ózgerister paketin ázirleýdi tapsyramyn.

Memlekettik basqarý salasy keshendi reformalaýdy qajet etedi. Kadrlyq áleýettiń tómendigin, formalızmdi, jem­qorlyqty jáne kadr turaqtamaýyn mo­ıyn­daý kerek. Sondyqtan halyqtyń mem­le­kettik bılik ınstıtýttaryna senimi tómen.

Memlekettik qyzmetke alý talabyn je­tildirý, artyq talaptar men kedergilerdi joıý kerek. Jumysqa qabyldaý men joǵarylatýdyń naqty prınsıpi «merıtokratııa» bolýy kerek. Memlekettik qyzmet kez kelgen qazaqstandyq úshin ashyq bolǵany jón.

Sondaı-aq memlekettik qyzmetten ketý prosesin de jeńildetý kerek. Keıbir sheneýnikter kabınetinde jyldar boıy tapjylmaı otyrady. Olar jas ári perspektıvaly mamandardyń ósýine jol bermeıdi, memlekettik apparattyń tıimdiligin tómendetedi. Ondaı sheneýniktermen ońaı qoshtasý kerek. Degenmen memlekettik basqarý apparatyna kelsek, sheneýniktiń ınstıtýsıonaldyq jady da mańyzdy mánge ıe. Barlyq sheneýnikti birden jas­tarmen aýystyra salýǵa bolmaıdy. Bul jerde meılinshe qısyndy qadam qajet.

Eger 60 jastaǵy sheneýnik óz qyzmetin oıdaǵydaı atqarsa, ınstıtýsıonaldyq jadqa ıe bolsa, memlekettik qyzmet úshin óte paıdaly bolsa, ony jumystan shyǵarýǵa bolmaıdy. Iаǵnı aqylǵa qonymdy, saralanǵan kózqaras bolýy kerek. Úkimet pen Memlekettik qyzmet isteri agenttigine tıisti tetikterdi ázirlep, engizýdi tapsyramyn.

Men «Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi» jobasyna bastama jasadym. Bul – keleshegi zor jastar úshin áleýmettik lıft. Sonymen birge jańasha oılaýdy qalyptastyrýdyń, memlekettik apparat jumysyna jańa tásilderdi engizýdiń tetigi. Bul tájirıbe jalǵasyn tabady.

Meniń tapsyrmama sáıkes ótken jyly memlekettik apparattyń kólemi 15 paıyzǵa qysqartyldy. Memlekettik apparat reformalardyń qozǵaltqyshy jáne oryndaýshysy, azamattarǵa mańyzdy memlekettik qyzmetter kórsetedi, «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jyrymdamasyn júzege asyrýdy qamta­masyz etedi. Memlekettik apparatsyz mem­lekettiń ózi tabysty ómir súre almaıdy.

Qazirgi kezeńde memlekettik qyz­met­kerlerdiń sanyn ońtaıly dep sanaǵan jón. Jańa Úkimetti taǵaıyndaýǵa qatysty barlyq uıymdastyrýshylyq sheshim qabyldanǵannan keıin bul sandy orta merzimdi kezeńge bekitý qajet. Sodan keıin baıqaımyz. Memlekettik fýnksııalardan birte-birte arylsaq, olardy básekeles ortaǵa kóshirsek, demek memlekettik apparattyń kólemi de birte-birte azaıady.

Sheneýnikterdiń azamattarmen dıa­logynyń tıimdiligi tómen ekendigin aıtyp ótken jón. Memlekettik organ basshylary halyqpen sóılese almaıdy, tipti keıde qorqatyn sekildi. Úkimet músheleri óńirlerge jıi shyǵýǵa tıis. Al óńir ákimderi árbir eldi meken turǵyndarymen turaqty kezdesýler ótkizýi kerek.

Taǵy bir másele – bıýrokratııanyń etek jaıýy.

Ol azamattardyń sanasynda mem­le­kettik apparat týraly baıaý jumys isteı­tin nemquraıdy mashına degen ádil túsinik qalyptastyrady. Bıýrokratııa – reformalardyń sapasyz oryndalýynyń negizgi sebepteriniń biri. Mundaı aýrýdan bárimizge emdelý kerek.

Reformanyń formasy emes, mazmuny basymdyqqa aınalýy qajet. Esep úshin esep berý, baqylaý úshin baqylaý júrgizý tásilderi ótkenniń enshisinde qalýǵa tıis. Túpki nátıje prosesten mańyzdyraq. О́zin-ózi aqtamaıtyndaı kúrdelendirilgen jáne naqty sheshimdi baıaýlatatyn úderistiń bári joıylýy kerek.

Búginde memlekettik organdar tapsyr­malardyń mazmundy iske asyrylýyna emes, bıýrokratııalyq oryndalýyna baǵ­darlanǵan. Formasy boıynsha úlgili, biraq mazmuny jaǵynan nashar qujattar ázirlenip jatyr. Negizgi ıntegrasııalyq júıelerdiń bar bolǵanyna qaramastan, memorgandar makýlatýrany qaptatyp, mánsiz hat almasýyn qoıar emes.

Memlekettik organdardyń aqparattyq júıeleriniń derekterin resmı jáne qaǵazben dáleldeýdi qajet etpeıdi dep taný kerek. Olaı bolmasa, sıfrlandyrýdy ne úshin engizip jatyrmyz? Sıfrlandyrý sándi oıynshyq emes qoı. Ol memlekettik apparat fýnksııasyn oryndaý turǵysynan paıdaly bolýy qajet. Jıyndardyń kóbin onlaın formatta ótkizý kerek. Memlekettik apparatty bıýrokratsyzdandyrýdyń osy jáne ózge de sharalary jeke Jarlyqta kórinis tabatyn bolady.

Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttiginiń, Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttiktiń fýnksıonaldarynda memlekettik apparattyń tıimdiligin arttyrý jáne bıýrokratsyzdandyrý sharalaryn iske asyrý men monıtorıngteýdiń naqty fýnksııalaryn qarastyrý qajet.

Azamattardyń ál-aýqaty jáne áleý­mettik kóńil kúıi memlekettiń basty nazar­ynda bolýy kerek. Sıfrlarmen oınaýdy qoıyp, naqty isterge kóshetin kez keldi. Memlekettik apparat kóp jaǵdaıda «ózin-ózi tıimdi jumyspen qamtýshylar», «resmı emes jumyspen qamtý» sekildi termın­derdi qoldanyp, jaǵdaıdy jasyrýdy jaqsy kóredi. Sonyń saldarynan kóptegen adam jumyssyzdyqpen betpe-bet kelip, áleýmettik qorǵaýsyz qalyp jatyr.

Bul áleýmettik-eńbek salasyn sa­paly ja­ńartýdy qajet etedi. Osy maq­satpen mynadaı sharalardy qabyldaǵan jón. Ha­lyqtyń tabysyn arttyrý baǵ­dar­la­ma­syn ázirleý qajet. Jumys naqty ári ár­bir azamatqa baǵdarlanǵan bolýy kerek. Bas­qarýdyń ár deńgeıinde kedeılikti tó­men­detýdiń naqty kórsetkishterin bekitý qajet.

Jumysqa ornalastyrýdy qajet etetin azamattardyń naqty sanyn anyqtaý kerek. Úkimetke «Atameken» palatasymen birge eki aıdyń ishinde halyqtyń tabysyn arttyrý jónindegi baǵdarlama ázirleýdi tapsyramyn. Úkimetke Áleýmettik kodekstiń ýaqytynda qabyldanýyn qamtamasyz etý qajet.

Osy qujat aıasynda áleýmettik saıasatty pandemııa táýekelderi men qor­da­lanǵan problemalardy eskere otyryp beıimdeýimiz kerek. Áleýmettik kodeks jańa qoǵamdyq kelisimniń negizgi ele­mentine aınalýǵa tıis.

Jumyssyzdyqty, ásirese jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqty azaıtýǵa erekshe kóńil bólý kerek. Joǵary oqý oryndaryn, kolledjderdi bitirýshiler, ásirese bilimi joq jastardyń turaqty jumysqa ornalasý múmkindigi árqashan bola bermeıdi. Biz muny jaqsy bilemiz. Olar tapqan jumysyn istep ómir súredi. Keıbireýler tabys izdep, zań buzýy múmkin.

Úkimetke «Jastar tájirıbesi» jáne «Alǵashqy jumys orny» jobalaryna qatysýdyń merzimin sozyp, eńbekaqysyn kóterý múmkindigin qarastyrýdy tapsyramyn. Halyqtyń áleýmettik osal tobyndaǵy jastardyń iskerlik bastamalaryn iske asyrýǵa jaǵdaı jasaý mańyzdy. Úkimetke tıisti granttardyń mólsherin 2 esege – 400 aılyq eseptik kórsetkishke deıin kóbeıtý júkteledi.

Kelesi. Sapaly bilimge qoljetimdilikti arttyrý sózsiz basym baǵyt. Bul – búkil qoǵam damýynyń asa mańyzdy faktory. Biz mektepterdi qalaı materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etsek te, bilim sapasyn jaq­sy muǵalimdersiz kóterý múmkin emes. Uly Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, «Mu­ǵalim – mekteptiń júregi».

Sondyqtan men muǵalimder tapshy­lyǵy bar óńirlerge úzdik pedagogterdi tartýdyń arnaıy qoldaý paketteri bar arnaıy baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyramyn.

Joǵary bilimniń qoljetimdiligi de – kókeıkesti másele. Eldiń halyq tyǵyz qonystanǵan óńirlerindegi jastarǵa arnalǵan maqsatty granttar bólýge aıryqsha nazar aýdarý qajet. Jańa ekonomıka qurý úshin JOO-nyń básekege qabiletin arttyrý mańyzdy. Taıaýda Qazaqstanda jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý bastaldy. Jaqyn arada Reseıdiń úzdik tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý josparlanyp otyr.

2025 jylǵa qaraı elimizde bedeldi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń kem degende 5 fılıalyn ashý qajet dep esepteımin. Osy oraıda, eki tehnıkalyq baǵdarlanǵan fılıal elimizdiń batysynda bolǵany jón.

Jalpy, bárimizge bilim týraly kóz­qarasymyzdy ózgertý qajet. Gýmanı­tarlyq mamandyqtarmen áýestený kezeńi kelmeske ketti. Basymdyqty tehnıkalyq mamandyqtarǵa berý kerek. Injenerler men ónerkásipshilerdiń jańa býynyn ósirip shyǵarý qajet.

Kelesi. Áleýmettik ádildik te mańyzdy máseleniń biri bolyp qala beredi. Qazaqstan – Konstıtýsııa boıynsha áleýmettik memleket. Memleket az nárse tyndyryp jatqan joq. Respýblıkalyq bıýdjettiń 50 paıyzdan astamyn áleýmettik shyǵyndar quraıdy. Biraq bul jetkiliksiz.

Bizde Ulttyq qor bar, ol – elimizdiń qarjylyq tiregi. Búgin «Qazaqstan hal­qyna» qoǵamdyq-áleýmettik qoryn qurýdy tapsyramyn. Ol densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qoldaý salalaryndaǵy ózekti máselelerdi sheshýmen aınalysady.

Mysaly, sırek aýrýǵa shaldyqqan balalarǵa kómek kórsetiledi. О́ıtkeni kóptegen otbasy emdeý aqysyn tóleı almaıdy. Qalalarda, aýdandarda, kentter men aýyldarda balalarǵa sporttyq nysandar salynady. Daryndy balalarǵa kómek kórsetemiz. Mádenıetti qoldaımyz. Almatynyń sumdyq qasiretti oqıǵadan ońalýyna kómektesemiz. Osy qor esebinen qaza tapqan polıseıler men áskerı qyzmetshilerdiń otbasylaryna qoldaý kórsetemiz. Bul jekelegen mysaldar ǵana.

Atap óteıin: bul Prezıdenttiń, Úkimet­tiń nemese basqa memlekettik organnyń qory emes. Bul – barsha qazaqstan­dyqtardyń qory, halyqtyq qor. Ol Ákimshiliktiń nemese Úkimettiń janynda jumys istemeıdi. Bedeldi baıqaýshylar keńesi qurylyp, adal da jaýapty basshy taǵaıyndalady. Biz onyń qyzmetiniń tolyq ashyqtyǵyn, qoǵam aldyndaǵy eseptiligi men baqylanýyn qamtamasyz etemiz. Josparlar, bıýdjet, jobalar saıtta jarııalanady. Barlyq aqparat ashyq bolady.

Qor jeke jáne memlekettik kózderden qarjylandyrylady. Halyqaralyq qaıyrymdylyq uıymdarynyń kómegin tartý josparlanyp otyr. Bul qorǵa lotereıa operatorynan, bás tigý ortalyǵynan jáne basqa monopolısterden mindetti jarnalar túsedi.

Álbette, biz Qorǵa iri bıznes tarapynan qomaqty ári turaqty, atap aıtamyn, turaqty aýdarymdar jasalýyn kútemiz.

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń arqasynda elimizde óte tabysty kompanııalar men tipti halyqaralyq ólshemder boıynsha da baı adamdar toby paıda boldy. Endi Qazaqstan halqyna tıesilini beretin jáne oǵan júıeli ári turaqty negizde kómektesetin ýaqyt jetti dep esep­teımin. Sondyqtan Úkimetke kompanııalar qataryn anyqtaý jáne olarmen Qorǵa bólinetin jyl saıynǵy jarna kólemin kelisý qajet bolady. Sonymen qatar is júzinde orasan qarajatqa ıe bola otyryp, kóleńkede qalyp kele jatqan tulǵalardyń da belsendi qatysýyn kútemin.

Qor qoǵamdy uıystyrýdyń taǵy bir quraly bolatynyna, azamattarda áleý­mettik ádildik sezimin nyǵaıtatynyna senimdimin.

О́tken oqıǵalar qoǵamymyzdaǵy ótkir máselelerdiń betin jalańashtady. Qala­larymyzǵa, týǵandarymyz ben jaqyn­darymyzǵa jasalǵan shabýyl mem­leketimizdiń eń basty qundylyqtarynyń – beıbitshilik pen turaqtylyqtyń qanshalyqty názik ekenin kórsetti.

Biz memleket pen azamattar, bul bir­tutas ekenin aıqyn túsinýge tıispiz.

Basa nazar aýdarýdy qajet etetin taǵy bir másele bar.

Kóptegen jas azamatymyz Qarýly kúshter qatarynda áskerı boryshyn óteýden qashady.

Áskerı bıletke ıe bolý jastardyń maqtanyshyn týdyrmaıdy jáne Otanǵa qyzmet etýdiń belgisi sanalmaıtyn boldy.

Armııa qatarynda qyzmet etý, quqyq qorǵaý salasynda jumys isteý – aıryqsha mıssııa.

Bul – Otan úshin janyn salýǵa bel býǵan azamattardyń sanaly tańdaýy.

Jastarymyzdy áskerı boryshyn óteýge qalaı yntalandyrýǵa bolatynyn biz búkil qoǵam bolyp oılastyrýymyz kerek.

Biz – myqty halyqpyz.

Tól tarıhymyzda talaı jaýgershilik zamandy, asharshylyqty jáne basqa da alapat qıyndyqty bastan ótkerdik.

Sońǵy kúnderdegi qaıǵyly oqıǵalar biz úshin taǵy bir synaq boldy. Ony eńserip, burynǵydan da myqty bolamyz.

Jalpy, memleket pen qoǵamnyń ara­syndaǵy ózara qarym-qatynasty transformasııalaý qajettiligi pisip jetildi.

Qoǵamdyq sharttyń jańa formaty kerek.

Qazaqstan saıası jańǵyrý baǵytyn jalǵastyrady. Bul meniń qaǵıdatty ustanymym.

Saıası salada az sharýa istelgen joq. Meniń tarapymnan saıası reformalardyń tórt paketi usynyldy, solardy júzege asyrý aıasynda 10-nan astam zań qabyldandy. Bul oraıda men óte jedel ári sapaly jumystary úshin Senat pen Májilis depýtattaryna asa rızamyn.

Mıtıngter týraly shyn mánisinde jańa zańnama iske qosyldy.

Partııa qurý úshin tirkeý kedergileri men olardyń Parlamentke ótý mejesi tómendetildi.

Áıelder men jastardyń Májilis pen máslıhattarda ókildik etý aıasy keńeıdi.

Parlamenttik oppozısııa ınstıtýty engizildi, saılaý bıýlletenderinde «bárine qarsymyn» degen baǵan paıda boldy.

El tarıhynda tuńǵysh ret aýyl ákim­derin tikeleı saılaý ótti.

Adam quqyǵyn qorǵaý salasynda sal­maqty ilgerileýler boldy. Atap aıt­qanda, Qylmystyq kodekstiń 130 jáne 174-baptary dekrımınaldandyryldy
já­ne izgilendirildi.

Elimiz Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly Halyqaralyq paktiniń Ekinshi Fakýltatıvtik hattamasyna qosyldy.

Quqyq qorǵaý salasyn keshendi jań­ǵyrtýǵa baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń adam quqyqtary salasyn­daǵy ári qaraıǵy sharalary týraly» Jarlyqqa qol qoıyldy.

Adam quqyqtary jónindegi ýákiletti ókil ınstıtýty júıeli nyǵaıtyla bas­tady. О́lim jazasy tolyǵymen alynyp tastaldy.

Qyrkúıektegi kezekti Joldaýymda azamattyq qoǵammen jáne sarapshylarmen keń aýqymdy jáne syndarly dıalog negizinde ázirlenetin saıası reformalardyń jańa paketin usynamyn.

Memleket te óziniń bazalyq fýnk­sııalarynyń tolyqqandy jáne sapaly oryndalýyn qamtamasyz etýge tıis.

Memleket zańdylyqtyń saqtalýyna jáne quqyqtyq tártipke, azamattardyń qaýipsizdigi men menshik quqyqtarynyń qorǵalýyna kepildik berip, áleýmettik ıgilikti jáne sapaly memlekettik qyz­met kórsetýdi qamtamasyz etýge tıis. О́z kezeginde bıznes pen azamattar qo­ǵamdyq minez-qulyq normalary men zańnamalarynyń saqtalýyna, salyqtar­dyń ádil tólenýine jáne eńbek qatynas­taryndaǵy ashyqtyqqa jaýapty. Osyǵan baılanysty kezeń-kezeńdi ózgerister baǵdarlamasyn ázirleý kerek.

Úkimetke jaýapty sarapshylyq qoǵamdastyqpen jáne azamattyq qoǵammen birlese otyryp tıisti usynystar paketin ázirleýdi tapsyramyn.

Ol Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń bir otyrysynda qaralatyn bolady.

Qurmetti otandastar,

qurmetti depýtattar!

Jaqynda bolǵan qaıǵyly oqıǵalar kezinde azamattarymyzdyń basym kópshiligi patrıottyq tanytty, ekstremıstermen kúreste birligin kórsetti. Halyqtyń aýyzbirligi, Qazaqstannyń táýelsizdigi men egemen damý ıdeıasyna degen shynaıy senimi qoǵamdy uıystyrý jáne elimizdi ilgeriletý úshin qýatty irgetas bolyp sanalady.

Biz barlyq qıyndyqty birge eńseremiz.

Jańa Qazaqstandy birge quramyz!

Qadirli otandastar!

Qıyn kúnder artta qaldy.

Osy sátte el taǵdyry úshin uıysa bilgen búkil halqyma shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin!

Bárimiz bul oqıǵadan sabaq alýymyz kerek.

Eń bastysy, bereke-birlikti, ty­nysh­tyq pen turaqtylyqty saqtaýymyz qajet. 

Endi Qazaqstanda damýdyń jańa kezeńi bastalady.

Bul shynaıy jańarý kezeńi bolady.

Egemen elimizdi birge órkendeteıik!

Halqymyz úshin táýelsizdik bárinen qymbat.

Jańa Qazaqstandy birge quraıyq!