Asyǵys sheshim

Keıingi 2 jyl ishinde Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń bastamasymen de­mo­kra­tııa­lyq, saıası re­formalardyń 4 birdeı toptamasyn qabyldady. Nátıjesinde, qazaq qoǵa­mynda uzaq jyldar boıy qordalanǵan kóptegen problema oń sheshimin tapty. Otandyq zań júıesine beıbit sherýlerdi burynǵysynsha arnaıy ruqsatpen emes, tek aldyn ala maǵlumdaý arqyly ótkizý, saıa­sı partııalardy tirkeýge qajetti shekteýlikti 40 myń adamnan 20 myńǵa deıin tómendetý, áıelder men jas­tar­ǵa arnalǵan mindetti 30 pa­ıyz­dyq kvota engizý, parlamenttik op­po­zısııa ınstıtýtyn qalyptastyrý sııaqty normatıvti quqyqtyq ózge­ris­ter engizildi. Budan basqa aýyl ákim­de­rin tikeleı saılaý qolǵa alynyp, ol ótken jyly oıdaǵydaı júzege asy­ryldy.

Májilis depýtattaryn saılaý úshin uzaq jyldar kedergi bolyp kelgen 7 paıyzdyq talap 5 p­a­ıyz­ǵa deıin tómendetilip, saılaý bıýl­le­tenderine «bárine qarsymyn» degen baǵan qosyldy. О́tken jyldyń sońynda bir top Parlament depý­tat­ynyń avtorlyǵymen «Adam qu­qy­ǵy jónindegi ýákil týraly» Zań qabyldanyp, qoldanysqa engizildi. Osynyń bári nebári 2 jyl ishinde júzege asyryldy. Bul atalǵan qysqa merzim úshin az jetistik emes.

Dál qazirgi kezde otandyq zań­na­manyń demokratııalyq talapqa saı ekendigi jóninen Qazaqstan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderiniń al­dynda tur desek, artyq aıtqandyq bol­maıdy.

Demokratııa – óz quqyǵyńdy aıqaı­lap talap etý ǵana emes, ózgeniń de qu­qyǵyn syılaý. «Qańtar oqıǵasy» kezinde osy talap óreskel buzyldy. Beıbit sherýge shyqqan halyqty qalqan etken ishki jáne syrtqy destrýktıvti kúshter quqyq qorǵaý qyz­metkerlerine oq atyp, saldarynan ha­lyqtyń zańdy quqyqtaryn qorǵaý kúzetinde turǵan qanshama azamat qaza tapty. Aýyr jaraqat alyp, múgedek bolǵan jandar, asyraýshysynan aıy­rylyp, qara jamylǵan otbasylar qanshama?!

Mine, osyndaı búkil Qazaqstan hal­qynyń qaýipsizdigi men bos­tan­dy­ǵy­na, el táýelsizdigine qaýip tóngen jaǵdaıda Konstıtýsııa kepili sanalatyn Prezıdent birden-bir durys sheshim qabyldap, elge ujymdyq qaýipsizdik kúshterin ýaqytsha engizdi. Nátıjesinde, zor qaýiptiń aldy alynyp, arada nebári bir apta ýaqyt ót­kende bul kúshter túgelimen keri qaı­taryldy.

Qazir Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdary «Qańtar oqıǵasy» boıynsha tergeý amaldaryn júrgizip, bul qandy oqıǵany uıymdastyrýshylar men jazyqtylardy anyqtaýda. Mine, osyndaı zańdyq sharalar bastalmaı jatyp, Eýropa Parlamenti asyǵys sheshimge jol berip otyr. О́z basym Eýroparlamenttiń bul qararymen múldem kelispeımin.

Qazaqstan 2015 jyly ǵana Eýropa Parlamentimen keńeıtilgen áriptestik týraly kelisimge qol qoıyp, ol tek elimizde demokratııalyq reformalarǵa keń jol ashylǵan 2020 jyldyń 1 naý­ry­zynda bekitilgen bolatyn. Son­da­ǵy Eýropa Parlamentinen bizdiń kút­keni­miz osy ma edi?

Dál bul joly olar Qazaqstanǵa qany qas keıbir saıası kúshterdiń jeteginde ketip, solardyń yqpa­lyn­da­ǵy depýtat­tar­dyń usynystarymen atústi, tipti ushqary sheshimge baryp otyr. Eý­ro­pa Parlamenti sııaqty bedeldi ujym mundaı sheshim qabyldaý úshin Qazaqstanǵa kelip, oqıǵadan zardap shekken, quqyǵy aıaqqa taptalǵan, bireýdiń ákesi, bireýdiń uly qaza tapqan otbasylarmen kezdesip, oı­ran­dalǵan qalalardy óz kózimen kórýi­ kerek edi. Olar osyndaı eń qara­paıym adamgershilik, moraldyq qa­ǵı­dattardy aıaqqa basyp, birjaqty sheshim qabyldaǵan.

Sheshimdi qabyldaý kezinde sóıle­gen depýtattar Qazaqstannyń pozı­sııa­syn qoldap, ádil pikir bildirdi. Fransııalyq depýtat Terrı Marıanı Qazaqstannyń únemi beıbitshil saıasat ustanatynyn, ondaǵy ultaralyq, din­aralyq kelisimge baǵyttalǵan saıa­­sat­tyń oń nátıje berip kele jat­qa­­nyn tilge tıek etip, resmı bılik or­gan­darynyń naqty aqparatyn kútý kerektigin oryndy alǵa tartty.

Tipti germanııalyq depýtat Mak­sı­mılıan Kranyń beıbit sherýshi dep júrgenderdiń muzdaı qarýlanǵan top ekendigin, al qarýly topqa qarsy qarý qoldanýǵa bolatyndyǵyn aıt­qan ýájderin syrtqy kúshterdiń yq­palynda ketken keıbir ásireqyzyl de­pýtattar qaperine alǵysy kelmedi.

Latvııalyq depýtat Tatıana Jda­noka Eýropa Parlamenti depýtat­ta­rynyń sýdıa emes ekendigi, son­dyq­tan Qazaqstan bıligimen ózara senim men syılastyqqa negizdelgen dıalog ornatý kerektigi jónindegi pikirin, ánsheıinde saıası dıalog mádenıetin ustaný kerektigin alǵa tartatyn eýrodepýtattar baıqaǵysy kelmegen syńaı tanytty.

Jalpy, qarardy talqylaý barysynda Qazaqstandy, onda bolǵan qasiretti oqıǵalardy toqtatý jó­nin­degi resmı bılik qabyldaǵan she­shimderdiń durystyǵyn qoldap sóı­le­gender az bolǵan joq.

Bolgarııalyq depýtat Ivo Hrıs­tovtyń bul oqıǵaǵa qatysýshylar arasynda dinı ekstremıster bolýy múmkindigi men odan tóngen qaýip týraly pikiri Ortalyq Azııada qalyptasqan kúrdeli jaǵdaıdan mol habar berse de, syńarjaq oılar je­te­ginde ketken depýtattar qarardy  qa­by­ldap jiberdi.

Eýropa Parlamentiniń birde-bir depýtaty nemese depýtattyq tobynan Qazaqstan tarapyna dál búgingi kúnge deıin «Qańtar oqıǵasyna» baılanysty maǵlumat suraǵan eshqandaı ótinish kelip túsken joq. Aqparattyq telekommýnıkasııa damyǵan zamanda buǵan senýdiń ózi qıyn.

Áriptestik úshin ekijaqty qımyl, ózara is-áreket, pikir almasý bolýy kerek. Bul memleketter men olardyń múddelerin jaqyndastyrady. Qa­zaq­stan Eýropa Parlamentimen ke­ńeı­tilgen áriptestikke qol qoıǵanda osyny kózdegen. О́kinishke qaraı, olardyń asyǵys, atústi qabyldaǵan sheshimderi buǵan múlde kereǵar bolyp shyqty. Bul saıasatyn qashanda ózara senim men qurmetke negizdelgen yntymaqtastyqqa jáne adal árip­tes­tik­ke quratyn Qazaqstannyń Eýropa Parlamentine degen senimin azaıta tústi. Eýropalyq áriptester óz qatelikterinen tıisti qorytyndy shy­ǵa­rady dep úmittenemiz.

Eýroparlamenttiń birjaqty jáne asyǵys qabyldaǵan qararyna qaramastan, keshe Memleket basshysy Q.K.Toqaev atap kórsetkendeı: «Qazaqstan halyqaralyq mindet­te­melerine jáne adam quqyqtary men zań ústemdigi salasyndaǵy ámbebap qaǵıdattarǵa beıildigin saq­taıdy. Biz saıası jańǵyrýǵa negiz­del­gen ba­ǵy­tymyzdy eshqashan ózgert­peı­miz. Haos jaǵdaıynda damý, turaq­ty­lyqty saqtaý jáne reformalar jasaý múmkin emes. Zań men tártip – turaqtylyǵymyzdyń negizi bolyp qala beredi», dedi.

Muhtar QUL-MUHAMMED,

Qazaqstan Respýblıkasy

Parlamenti Senaty

Halyqaralyq qatynastar,

qorǵanys jáne qaýipsizdik

komıtetiniń tóraǵasy