Infografıkany jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Taıaýda ǵana Úkimettiń qaýlysymen О́ndirýshilerdiń (ımporttaýshylardyń) keńeıtilgen mindettemeleri (О́KM) operatorynyń fýnksııalary «Jasyl damý» AQ-ǵa ótip, biryńǵaı operatordyń quqyqtary toqtatylǵan edi.
«Osy qaýlymen «Jasyl damýdyń» halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar ortalyǵyna qosylýyna qatysty Úkimettiń 2021 jylǵy 15 sáýirdegi №241 qaýlysynyń kúshi joıyldy. Osylaısha, «Jasyl damý» aksıonerlik qoǵamy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń (EGTRM) vedomstvolyq baǵynyshty uıymy sanalady jáne memlekettiń qatysý úlesi 100%-dy quraıdy», delingen bolatyn mınıstrlik taratqan aqparatta.
Jaýapty vedomstvonyń málimetine súıensek, О́KM operatory tetigi 2015 jyly iske qosylyp, sodan beri kádege jaratý tólemi túrinde túsken qarajattyń kólemi 691,9 mlrd teńgege jetken. Mınıstrlik bul qarajat zańǵa sáıkes jumsalǵanyn, atap aıtqanda otandyq avtoóndirýshilerge buryn kádege jaratýǵa tólengen 338,9 mlrd teńgesi qaıtarylǵanyn jetkizdi. Ekologııalyq máselelerdi sheshýge 102 mlrd teńge jáne salyq túrinde 49,1 mlrd teńge aýdarylǵan. Búginde ekinshi deńgeıli bankterde jatqan qalǵan qarajattyń kólemi – 220,6 mlrd teńge.
Endi qoldanystaǵy ýtıl alymynyń kórsetkishterine toqtalsaq. Kádege jaratý alymy kólik qozǵaltqyshynyń kólemine qaraı esepteledi. Aıtalyq, qozǵaltqysh kóleminiń koeffısıenti 50 AEK-ke (aılyq eseptik kórsetkish) kóbeıtilip, kólemi 1 lıtrden aspaıtyn kólikterde onyń ólshemi 3-ke, 2 lıtrge deıingi kólik quraldarynda 7-ge, sondaı-aq 3 lıtrden asqan jaǵdaıda 10-ǵa jáne odan da kólemdi qozǵaltqyshtarda 23-ke teń. Bul rette bıyl AEK 3 063 teńgeni quraıtynyn, sáıkesinshe bazalyq mólsherlemeniń somasy 153 150 teńgeniń kóleminde bolatynyn aıta ketken oryndy.
Jeńil avtokólik segmentinde gıbrıdti tehnıkany qospaǵanda, eń tómen ýtıl alymy elektromobılderge ǵana qarastyrylǵan. Basqa kólikterde qozǵaltqyshtyń kólemine qaraı esepteledi. Naqty aıtsaq, 1 myń tekshe santımetrge deıin qozǵaltqyshta koeffısıent 3-ke jetetin eskersek, alymnyń mólsheri – 459 450 teńge. 1 001-den 2 000 tekshe santımetrge deıingi aralyqta koeffısıent – 7, ıaǵnı tólem 1 072 050 teńgeni quraıdy. 2 001-den 3 000 tekshe santımetrge deıingi aralyqta koeffısıent – 10, demek tólenetin aqsha – 1 531 500 teńge. Qozǵaltqyshy 3 001 tekshe santımetrden joǵary kólikterde koeffısıent – 23, alym somasy – 3 522 450 teńge.
«Jasyl damýdy» kimder basqaryp júr?
«Jasyl damý» AQ Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetine qaraıdy. Onyń negizgi mıssııasy – qorshaǵan ortany saqtaý, qalpyna keltirý jáne sapasyn jaqsartýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý. Kompanııanyń bas dırektory – Azamat Álimbaev. Dırektorlar keńesiniń quramynda onymen birge Ekologııa vıse-mınıstri Ahmetjan Pirimqulov ta bar.
Edáýir kólemdegi salyq aýdarymdaryn kompanııa 2016-2021 jyldary jasaǵan. Osy aralyqta «Jasyl damý» AQ 59 mln teńge tólepti. Jyl basynan beri kompanııa 10,3 mln teńge kóleminde salyq aýdarǵan.
Ýtıl alymyna moratorıı engizýdi usyndy
Qoǵam belsendisi Sanjar Boqaevtyń aıtýynsha, ázirge jarty nemese bir jyl ýaqytqa ýtıl alymy júıesin toqtata turý qajet. О́ıtkeni bul saladaǵy sybaılas jemqorlyq faktileri az emes. Áıtse de jeńil kólikterge arnalǵan kádege jaratý tarıfi 100 myń teńgege deıin tómendetilýge tıis degen oıda.
«Halyq áli de ýtıl alymynyń ne úshin qajet ekenin túsinbeı jatyr. Ekologııa kodeksiniń 386-babynda kádege jaratý alymyna baılanysty naqty túsinik berilgen. Bul – qaldyqty jınaý, jetkizý, tasymaldaý jáne joıýǵa tólenetin soma. Osy aqsha arqyly avtoónerkásipti yntalandyrý nege júzege asyrylatyny barlyǵymyzǵa túsiniksiz?! Al avtoónerkásiptiń qandaı kúıde ekeni belgili. Otandyq avtoparktiń jaǵdaıyna baılanysty da biraz suraq týyndap otyr. Derekterge súıensek, elimizdegi jeńil kólikterdiń ortasha jasy 19,2-den 19,7-ge deıin ulǵaıǵan. Bul – oılandyratyn másele. Sebebi ultymyzdyń densaýlyǵyna qatysty bolyp tur. Alymdy jınaýdyń tetigi túsiniksiz. Osy ýaqytqa deıin 692 mlrd teńge jınalǵanymen, onyń tıimdiligi múldem joq. Ýtıl alymynyń esepteý júıesi shıki bolǵandyqtan, jeńil kólikke arnalǵan tólemdi talqylaýdyń máni joq. Meıli, 100 myń teńge bolsyn, 1 mln teńge jınaıyq, esepteý júıesin ózgertpeı kózdelgen maqsatqa qol jetkize almaımyz. Nege deseńiz, osy ýtıl alymyn engizerde birde-bir qoǵamdyq tyńdaý ótkizilgen joq. Tıisti saraptama jasalǵan joq. Salalyq mınıstrlikter ol saraptamany kórsete almaıdy. Biz qazir Parlamenttiń mindetin atqaryp otyrmyz. Bul pikirtalastyń barlyǵy sol jerde oryn alýǵa tıis edi. Qazir qandaı mólsherleme belgilense de tólemdi jınaý júıesi shıki, jetildirilmegenin umytpaǵan jón. Ekinshiden, Memleket basshysynyń tapsyrmasy bar ekenin jaqsy túsinemiz. Bul tapsyrma ázirge ishinara oryndalǵanyn baıqap otyrmyz. Atap aıtqanda, О́KM operatorynyń jumysy toqtatylyp, fýnksııasy memleketke qaıtaryldy. Eger de mınıstrlik asyǵys bolsa, osy qoldanystaǵy jetildirilmegen ýtıl alymyn esepteý júıesimen amalsyz kelisýge týra keledi. Biraq jeńil kólikke arnalǵan tólem mólsheri 100 myń teńgeden aspaýǵa tıis. Al arnaıy jáne júk kólikterine kádege jaratý alymyn qoldanýdyń esh qajeti joq dep esepteımiz. О́ıtkeni onyń qoldanylý merzimi uzaq jáne bólshekteri ármen qaraı paıdalanýǵa jaramdy keledi. Negizi osy alymdy jınaý júıesin jaǵdaıdy retke keltirip alǵanǵa deıin jarty nemese bir jylǵa shegere turǵan durys. Desek te avtokólikke arnalǵan tólem mólsheri 100 myń teńgeden aspaýy kerek ekenin taǵy eske salǵym keledi», dedi S.Boqaev.
Bul pikirdi ózge de qoǵam belsendileri qýattap otyr.
«О́KM operatorynyń barlyq qyzmeti boıynsha tolyqqandy nátıjege qol jetkize almaǵanymyzǵa nazar aýdarǵym keledi. Atalǵan kompanııa qarjylandyrǵan barlyq joba, mysaly, qalalardaǵy qaldyqtardy bólip jınaýǵa arnalǵan jumystar óz jemisin bergen joq. Munyń bárin tekserdik. Iаǵnı aqsha tekke jumsaldy. Nelikten osy kompanııanyń qyzmetin eshkim teksergisi kelmeı, qur qarajatty bir kompanııadan ekinshi kompanııaǵa aýdara salǵysy keledi? Meniń usynysym О́KM operatorynyń qyzmetine tolyq qarjylyq tekserý júrgizilip, odan aqsha alǵandardy qarajatty qaıda jáne qalaı paıdalanǵanyn anyqtaý qajet», dedi ECO Network jobasynyń negizin qalaýshy Evgenıı Muhamedjanov.
Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın О́KM operatorynyń aktıvteri men shyǵyndaryna tolyq tekserý aıaqtalǵanǵa deıin kádege jaratý alymyna moratorıı engizýdi usyndy.
«Sońǵy bes jyl ishinde avtokólik pen aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý kezinde satyp alýshy jeke operatorǵa 400 myńnan 13 mln teńgege deıin berdi. Mundaı alymdardyń joǵary bolýy Qazaqstandaǵy kólik baǵasynyń qymbattaýyna ákeldi. 2015 jyldan 2021 jylǵa deıin jańa kólik baǵasy eki ese ósti. Kórshi eldermen baǵa aıyrmashylyǵy saldarynan sheteldik kólikter elge tirkeýsiz ákeline bastady.
Ashyq derekkózderden alynǵan málimetterge sáıkes avtokólik ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn óndirýshilerdi yntalandyrýǵa 300 mlrd teńge aýdarylyp, eski kólikterdi tapsyrǵan halyqqa 30 mlrd teńge tólendi. 29 mlrd eski tehnıkany satyp alýǵa jáne kádege jaratýǵa baǵyttaldy. Al 181 mlrd qaıda ketkeni belgisiz. Barlyq jınalǵan qarajattyń 10 paıyzy ǵana kádege jaratýǵa baǵyttalady eken», dedi E.Jańbyrshın.
