Byltyr tıisti oryndar óńirdegi bos jatqan jerdi esepke alyp, teksere kele, 10 mln gektarǵa jýyq jerdiń bosqa jatqanyn anyqtady. Soqanyń tisi, shalǵynyń júzi tımegen, týsyrap jatqan túzde qanshama qoı ósirýge bolar edi. Ata kásiptiń aldynda kese-kóldeneń jatqan tosqaýyl qaısy? Osy saýalǵa jaýap izdep kórelik. Sýly, nýly Qorǵaljyn óńiri men mal sharýashylyǵyna asa qolaıly, jaıylymdyq jeri mol Ereımentaý aýdanynyń birqatar qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn malsaq qaýymymen sóılestik. Máseleniń mánin indetsek, qoı sharýashylyǵyna qoń bitirmeı turǵan keseldiń biri ári biregeıi – el ishinde qoıshynyń tabylmaýy. Qaısybir seriktestik basshylary aıyna 150 myń teńge turaqty jalaqy tólep, óz malyna qajetti jemshópti tegin úıip tastasaq ta, mal baǵatyn adam taba almaısyz dep zar ıleıdi. Onyń ústine óz malyn qojalyqtyń malyna qosyp baǵýǵa da ruqsat etken.
Áıtpese, bul sharýa beınetin aqtaıtyn kásip. Qazir qoı eti qymbat. Jalpaq álemdi jaman tumaý jaılaǵan kezde qoıdyń eti men sorpasy dertke daýa bolady degen uǵym qalyptasty. Onsyz da qymbat et baǵasy sharyqtap ketti. Qazir oblys ortalyǵyndaǵy bazarlarda qoı etiniń kılosy 2 500-2 800 teńge aralyǵynda. 15-20 kılo taza et beretin toqtylardyń tirideı quny 40-45 myń teńge tóńireginde. Al 25-30 kılo taza et beretin isekter 60-70 myń teńgeden satylýda.
– Qoı tuqymyn asyldandyrý aqsap tur, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mal sharýashylyǵy bóliminiń jetekshisi Qaırat Kóshenov, – memleket tarapynan qoldaý kórsetilip jatqanymen, malsaq qaýymnyń yntasy tómen. Máselen, shetelden ákelingen asyl tuqymdy ár bas úshin 30 myń teńge sýbsıdııa tólenedi. El ishindegi asyl tuqymdy sharýashylyqtardan alynǵan ár basqa 15 myń teńge kóleminde ótemaqy jasalady. Onyń ústine qoldan uryqtandyrý máselesin de jetildirý qajet bolyp tur. Bul taraptaǵy is jan-jaqty oılastyrýdy qajet etedi.
Mal tuqymyn asyldandyrý máselesi qojyrap turǵannan soń qolda bardy qanaǵat tutyp, óz tóli esebinen basyn kóbeıtýdiń de aýyrtpalyǵy az emes eken. Máselen, nesıege qoı alyp, sharýashylyǵyn uıymdastyryp otyrǵandardyń aıtýlaryna qaraǵanda, banktiń aldyndaǵy qaryzyn óteý úshin tóli ósip-jetilmegendikten, saýlyq qoılardyń etke ótkizilýi jıi.
Ereımentaý aýdanyndaǵy Novomarkovka aýylyndaǵy sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Qýandyq Sábıtov 1 700 qoı baǵyp otyr. Jartylaı asyl tuqymdy.
– 3,5 myń gektar jaıylymdyq jerimiz bar. Bul tarapta kemshilik joq, sý máselesi ǵana qınap tur, – deıdi sharýa qojalyǵynyń ıesi, – nesıeniń jeńildigin qaıta qarasa jaqsy bolar edi. Áıtpese mal basyn kóbeıtý múmkin emes. Endi-endi ósip kele jatqanda bank aldyndaǵy qaryzymyzdy qaıtaramyz dep shetinen etke ótkizip jatyrmyz. Bálkim, malsaq qaýymnyń tilegine oraı qoı basyn kóbeıtemin dep umtylǵandarǵa jeńildetilgen nesıe túrleri qarastyrylsa, oń bolar edi. Bizde de shyǵyn az emes, 600 bas qoı sııatyn mal qorasyn saldyq, óz qarajatymyzǵa qudyq qazdyrdyq. Sý 65 metrden shyqty. Ár metrine 25 myń teńgeden tóledik.
Keshegi keńes zamanynda oblys ortalyǵyndaǵy «Kıiz» kásiporynynda qoı júni óńdeletin edi. Negizinen pıma men kıiz basylǵan. Soltústiktiń saqyldaǵan sary aıazynda kádimgi pıma da úlken suranysqa ıe. Qazir kópshilikke asa qajetti pıma basý umyt bolyp, Kókshetaý bazarlarynda qyrǵyzdyń pımasy ǵana satylady. Aýyldaǵy aǵaıyn satyp alyp, kıip júr. Bul tóńirektegi tabys qyrǵyz aǵaıynnyń qaltasyna túsýde. Al elimizdegi qoı júni kóshede shashylyp jatyr. Saraptap qarasańyz, qoı júni eshbir qaldyqsyz kádege asatyn ónim. Tipti shaıyry da iske jaratylady. Kosmetıkamen aınalysatyn kásiporyndarǵa asa qajetti shıkizat.
Qoı júni ekige bólinedi. Bııazy jáne qylshyqty jún. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qadirlisi – bııazy jún. Bııazy júndi qoıdy ósirý ońaı-ospaq sharýa emes. Bizdiń dalada negizinen aqseleý men qaýdan ósedi. Bul shópterdiń basyndaǵy ıne qoı terisine qadalyp, aýrýdyń týyndaýyna sebep bolmaq. Sol sebepti qylshyq júndi qoıdy ósirýdiń ońaı ekendigi belgili. Qybyn tapsa, qylshyq jún de kádege asady. Aıtalyq, irgedegi Reseı qylshyq júndi iske jaratý arqyly Qarýly kúshterin junttaı qylyp kıindirip otyr.
– Mońǵolııada bir japyraq teri, bir shókim jún dalada qalmaıtyn edi, – deıdi Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Nurly kósh aýylynyń turǵyny Myrzabek Báıithan, – ondaǵy jurt búginge deıin maldyń terisi men júnin paıdalanyp keldi. Turmystyq buıymdar da teri men júnnen jasaldy. Teriden jasalǵan kıim kıip, kem bolǵan biri joq.
Qoı sharýashylyǵyn damytýǵa qajetti alǵysharttyń biri – jaıylym. Eldi mekenderdiń irgesindegi mal jaıylymy tuıaqtesti bolyp bitken. Bálkim, Kókseńgirdiń keń kósilgen, búginde bos jatqan jaılaýlary tárizdi oty mol jerdi ıgerýdi uıymdastyrý qajet shyǵar. Mal azyǵyn jetkilikti etip daıyndaýǵa malsaq qaýymnyń ózi de umtylýda.
– Byltyr 200 gektar jerge ekpe shóp ektik, – deıdi Qýandyq Sábıtov, – táp-táýir shyqty. Aldaǵy ýaqytta bul kólemdi kóbeıtemiz dep yntalanyp otyrmyz. Qoıǵa jaıylymnyń keń bolǵany kerek. Keıde bos jatqan jerge qarap, ımanyń qasym bolady. Tabıǵattyń syıyn túpkilikti paıdalana almaı otyrmyz.
Qoı sharýashylyǵyn tabysty salaǵa aınaldyrý úshin eń aldymen júni men terisin kádege asyrýymyz kerek. Sonda ǵana malsaq qaýymnyń jyl boıǵy beıneti aqtalady.
– Zamanynda qoı sharýashylyǵy elimizdegi mal sharýashylyǵynyń basty salalarynyń biri edi, – deıdi eńbek ardageri Aqylbaı Ahetov, – astanany azyq-túlikpen qamtý beldeýindegi oblys bolǵandyqtan bul salany da damytý asa qajet. Túpkilikti mán berse, túbegeıli nátıje bolatynyna daý joq. О́ıtkeni qoı óte ósimtal túlik. Keshegi keńes zamanynda 100 saýlyqtan 140-150-ge deıin tól alyndy. Tóli de tez jetiledi. Nebári 1,5 jasynda-aq iri qoıdyń esebine kiredi.
Eńbekpen kózin ashqan aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, óńirdiń tabıǵı jaǵdaıy qoı sharýashylyǵyn damytýǵa óte qolaıly. Sebebi qoı taýly-tasty Ereımenniń eteginde de, qulazyǵan Jaqsynyń jalpaq dalasynda da óse beredi. El ekonomıkasynyń áleýetiniń artýy munaı men shıkizattan keıin mal sharýashylyǵyna tikeleı baılanysty ekenin eskersek, óńirdegi qoı sharýashylyǵyn damytý qajet ekendigi eshbir daý týdyrmaıdy.
Aqmola oblysy
