Mal urlyǵy tyıylmaı tur

Bu­ǵan qosa, Prezıdent Ishki ister mınıstrligine, óńirlerdiń ákim­dikteri men jergilikti polı­sııaǵa mal urlaýǵa qarsy shuǵyl sharalar qabyldaýdy tapsyrǵan bolatyn.

«Talap bar jerde tártip bar» demekshi, nátıje kóp kút­tir­­gen joq. 2019 jyly eldegi mal urlyǵynyń sany 4 746-ǵa deıin tómendedi. Sol jyldyń aıaǵynda Parlament Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksine jańadan «Mal ur­laý»188-1-babyn engizdi. So­ǵan sáıkes mal urlaǵany úshin qyl­myskerdiń múlki tárkilenip, úsh myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde (bıyl 8 mıllıon 751 myń teńge) aıyppul salýǵa ne sol mólsherde túzeý ju­mystaryna, ne bes jylǵa de­ıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Aldyn ala sóz baılasý arqyly toptasyp jasaǵan jáne iri mólsherde jasalǵan mal urlaý úshin urylardyń mú­likterin tárkileı otyryp, úsh jyldan jeti jylǵa deıingi mer­zimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilendi. Birneshe ret jáne mal qoranyń, qashanyń ne­mese ózge de qoımanyń aýlasy­na kirý arqyly jasalǵan mal ur­laý úshin múlkin tárkilep, 5 jyl­dan 10 jylǵa deıingi mer­zimge bas bostandyǵynan ­aıyrý jazasy qarastyryldy. Al qyl­mystyq top jasaǵan, sondaı-aq asa iri mólsherde jasalǵan mal urlyǵy úshin kinálilerdiń múl­ki tárkilenip, 7 jyldan 12 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Osy bap boıynsha «mal» uǵymyna iri qara mal, jylqy, esek, túıe, usaq mal jáne shoshqa jatqyzylǵan.

Mal urlyǵynyń kóbeıip ke­týine el ishindegi urylarmen aǵa­ıyngershilik jolymen tatý­lasý da teris yqpalyn tıgizip kelgen-di. «Aldyna kelse, ata­synyń qunyn keshetin» qaze­kem talaı «barymtashyny» ur­laǵan malyn qaıtaryp, «at-shapan aıybyn» tólep, keshirim suraǵan soń túrmege qamatpaı, bostandyqta qaldyrǵan. Jurttyń osyndaı aıampazdyǵyna senip, ábden qunyǵyp alǵan urylar «úırenshikti kásipterin» odan ári jalǵastyra bergen. Máse­le­niń osy jaǵy da eskerilip, Qyl­mystyq Kodekstiń 68-shi babyna tıisti túzetý engizildi. Naqty aıtqanda, tatýlasýǵa baılanys­ty qylmystyq jaýaptylyq­­tan bosatý qylmystyq top qura­mynda jasalǵan qylmys ja­saǵan adamdarǵa jáne buryn ja­saǵan qylmysy úshin tatýlasý arqyly jazadan bosatylǵannan keıin belgilengen qylmystyq jaýaptylyqqa tartýdyń es­ki­rý merzimi ishinde qasaqana qylmys jasaǵan adamdarǵa qol­­danylmaıtyn boldy. Bu­ǵan qosa, mal urlaýdyń aldyn alý úshin mal ıeleriniń jaýap­ker­shiligin kúsheıtý qajettigi de es­kerildi. Osy maqsatpen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri 2020 jylǵy 29 sáýirde «Aýyl sha­rýashylyǵy janýarlaryn jaıý­dyń úlgilik qaǵıdalaryn bekitý týraly» №145 buıryqqa qol qoıdy. Bul qujatta mal ıeleri­niń nemese olar ýákilettik bergen adamdardyń qadaǵalaýynsyz aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıýǵa jol berilmeıtindigi jáne qaraýsyz júrgen mal onyń ıesi anyqtalǵanǵa deıin ýaqytsha ustaý úshin qorajaılarǵa qamaý­ǵa jatatyndyǵy kórsetilgen. Son­daı-aq Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodekstiń 408-babyna ózgeris engizilip, aýyl sha­rýashylyǵy janýarlaryn jaıý qaǵıdalaryn buzý eskertý ja­saýǵa nemese úsh aılyq eseptik kór­setkish mólsherinde (bıyl 8 751 teńge) aıyppul salýǵa ákep soǵady dep belgilendi.

Mine, osylaısha, zańnama­­nyń aıtarlyqtaı qataıtylýynyń yq­­paly tıgen bolar, ótken 2020 jyly eldegi mal urlyǵy sany 3 441-ge deıin, ıaǵnı burnaǵy jylmen salystyrǵanda 27,5 paıyzǵa kemigen. Bul oń úrdis bıyl da jalǵasyn taýyp, ótken 10 aıda mal urlaý sany 1 873-ke deıin tó­mendegen, ıaǵnı byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 17,4 pa­ıyzǵa azaıǵan.

Degenmen mal urlyǵymen kú­resti bosańsytýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni elimizde qazir kún saıyn orta eseppen 6-7 mal urlyǵy jasalyp otyr. Onyń ústine, keıbir óńirlerde mal urlaý qylmysynyń sany áli de kóp. Máselen, Almaty oblysynda 2019 jyly –1 065, 2020 jyly – 732, bıylǵy 10 aıda 415 mal urlyǵy tirkelgen. Al Shyǵys Qazaqstanda 2019 jy­ly – 376, 2020 jyly – 371, osy jylǵy 10 aıda 201 mal urlyǵy jasalǵan. Bul Jetisý men kendi Altaı óńirinde búgingi zamannyń «barymtashylary» aıyldaryn asa jııa qoımaǵandyǵyn ańǵartsa kerek.

Mal urlyǵy Túrkistan (2019 jyly – 649, 2020 jyly – 415), Batys Qazaqstan (2019 jyly – 407, 2020 jyly – 352), Qyzylorda (2019 jyly – 405, 2020 jyly – 354), Jambyl (2019 jyly – 253, 2020 jyly – 196) oblystarynda da azaıǵany shamaly.

Malmen kún kórip otyrǵan aýyl adamdaryna aýyr soqqy bolyp tıetin osy qylmys sany edáýir qysqarǵanymen, nege ty­­ıylmaı tur degen saýal oılandyrmaı qoımaıdy. IIM Krı­mınal­dyq polısııa depar­ta­men­tiniń bastyǵy Dýman Taev­tyń aıtýynsha, joǵalǵan mal­dyń 70 paıyzy jaıylymnan ur­lanady eken. «Maldy qaraýsyz jibermeı, baq­tashy jaldaý qa­jet, al asyl tuqymdy maldy baǵýdyń zamanaýı tásilderine júgingen jón. Aıtalyq, GPS-treker qoldaný joǵalǵan maldy tabýǵa da, basqa tabynǵa qosylyp ketse, daý-damaısyz dáleldeýge de yńǵaıly. Mindetti túrde ár mal basyn syrǵalap, en saldyrǵan jón», dedi ol bıyl BAQ ókilderine arnalǵan brıfıngte. Jalpy, polıseıler ótken jyly 1,5 myńnan astam mal urlaýshyny ustaǵan, onyń ishinde 211 uıymdasqan top bar. Qoldy bolǵan 14 myń bas maldyń 6 myńnan astamy ǵana tabylyp, ıelerine qaıtaryl­ǵan. Jurtshylyqtyń ashý-yzasyn tý­ǵyzǵan eń soraqy qyl­mys bıyl Atyraý jáne Batys Qa­zaqstan oblystary aýmaǵynda ja­salǵan. Osy óńirlerde uıym­das­qan qylmystyq top músheleri ja­ıylymda qaraýsyz jaıylyp júr­gen jylqylardy ańsha atyp óltirip, sol jerde soıyp, ishek-qar­nyn, terisin, basyn qal­dy­ryp ketip júrgen. Aqyry olar da ásh­kerelenip, «temir tor­dyń arǵy jaǵyna» attandyry­lypty.

О́kinishke qaraı, mal urlaý­men aınalysatyn uıymdasqan qylmystyq toptardyń qata­ryn­da «tártip saqshylary» da tóbe kórsetip qalyp júr. My­saly, osy jyldyń basynda Túrkistan oblystyq Polısııa de­par­tamentinde qyzmet etip júr­gen 38 jastaǵy polıseı Arys kentinde turatyn, ózinen 10 jas kishi 2 jigitti qasyna ertip alyp, kórshi aýyldan 4 ógizsheni urlaý ústinde qolǵa túsken. Onyń kinási sotta dáleldenip, 4 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan, al sybaılastarynyń árqaısysy 3 jyl­ǵa sottalǵan.

Bul derekter jurttyń mań­daı terin tógip ósirgen malyn ońaı olja qylǵysy keletin ury-qa­ry­larmen kúresti kúsheıte túsý qajettigin kórsetedi. Osy oraıda turǵyndarǵa mal baǵý erejelerin túsindirýmen qatar, mal urlyǵynyń aldyn alýdyń zamanaýı sharalaryn keńinen qoldanýǵa kúsh salynsa, quba-qup. Sonymen qatar qoldanystaǵy zańnamany odan ári qataıtý da qajet sııaqty. О́ıtkeni onyń sol­­qyldaq tustary barlyǵy se­zi­ledi. Máselen, bireýdiń malyn toptaspaı-aq, jalǵyz ózi ári alǵash ret urlaǵan qylmysker úshin jábirlenýshimen tatýlasý múmkindigi saqtalyp otyr. Biraq osyndaı qylmysty «jal­ǵyz ózim jasadym jáne mun­daı qa­damǵa birinshi ret barýym» dep ant-sý iship aldap, aýyl­daǵy keshirimshil aǵaıynmen ta­týlasyp jatatyn urynyń shyn­dyǵynda uıymdasqan toptyń múshesi ári naǵyz baýkespeniń ózi emestigine esh kepildik joq qoı. Zańnamadaǵy osyndaı sol­qyldaqtyqtar keıbir qoly taza emes tergeýshiler men sýdıa­lar­dyń da ádildikten attap ketýine jol ashyp turǵan tárizdi.