HALYQARALYQ QARÝSYZDANÝ ÚDERISTERINIŃ KО́ShBASShYSY
24-25 naýryz kúnderi Gollandııanyń Gaaga qalasynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Memleket basshylarynyń ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi úshinshi sammıti ótedi
KSRO-nyń ydyraýymen ıadrolyq teketires kelmeske ketip, «qyrǵı-qabaq soǵys» sııaqty uǵymdar kónergen sózderge aınaldy. Iri ıadrolyq derjava KSRO-nyń ornynda jappaı qyryp-joıatyn qarýlary bar 4 táýelsiz memleket – Reseı, Qazaqstan, Ýkraına jáne Belarýs paıda boldy. Reseıdi qospaǵanda, olar 1991 jylǵy jeltoqsanda qabyldanǵan Almaty deklarasııasyna sáıkes, KSRO-nyń quqyqtyq murageri bolyp qaldy. Jańa táýelsiz memleketter aldynda joǵaryda atalǵan qaýipti murany qaıtpek kerek degen kúrdeli másele turdy.
Búginde barshaǵa belgili jaıt, elimiz aýmaǵynda iri ıadrolyq qarý arsenaly shoǵyrlandyrylǵan bolatyn. Onyń ústine, hımııalyq jáne bıologııalyq qarý óndirisine qatysty eleýli áleýet jınaqtalǵan edi. Mundaı jaǵdaı el basshylyǵynan qysqa merzimde ıadrolyq saladaǵy memlekettik saıasatty túbegeıli qaıta qarastyrýdy talap etti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aldynda qıyn tańdaý turdy. Iаdrolyq qarýdy saqtaý jańa táýelsiz memlekettiń halyqaralyq ustanymy úshin aıryqsha qıyn saldarymen qaýipti edi.
Iаdrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldaǵan Qazaqstan halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine belsendi túrde qosyldy jáne óziniń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly ustanymyn ashyq túrde jarııa etti. Bizdiń memleketimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly bolashaqtaǵy saıasatynyń negizi bolǵan alǵashqy qadam Elbasynyń Jarlyǵymen 1990 jyly, Keńes Odaǵy áli kúshinde turǵan kezde Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy boldy. Qazaqstan basshysynyń batyl da sheshimdi ári taǵdyrsheshti bastamasyn búkil Otanymyz jurtshylyǵy qoldady.
1991 jyly Belarýstiń, Qazaqstannyń, Reseıdiń, Ýkraınanyń basshylary Almatyda strategııalyq ıadrolyq kúshter týraly deklarasııa qabyldap, onda ıadrolyq qaýipsizdikti tıisti deńgeıde ustaýda qandaı da bir bolmashy kemshilikke jol bermeý maqsatynda burynǵy KSRO-nyń ıadrolyq arsenalyna birlesip baqylaý jasaýdyń tetigin belgiledi, sol arqyly olar strategııalyq shabýyl jasaý qarýyn qysqartý salasynda KSRO-nyń halyqaralyq mindettemelerine adaldyqtaryn pash etti.
Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine adaldyǵy 1995 jyldyń 21 sáýirinde el aýmaǵynan ıadrolyq qarýdyń tolyqtaı shyǵarylýymen qýattala tústi. Al sol jyldyń 30 mamyrynda Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy sońǵy ıadrolyq oqtumsyq joıyldy. Osy sátten bastap Qazaqstan jeri ıadrolyq qarýdan múldem tazartyldy. Elimiz basshylyǵy bul qadamdarǵa bas-kózge qaramaı jaıdan-jaı bara salǵan joq. Álemdik qoǵamdastyqtaǵy ıadrolyq qarýy bar bedeldi memleketterdiń óziniń qaýipsizdigine degen tolyqtaı kepildigin alyp baryp bardy.
Halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı, áskerı áleýetti eseleı túsý memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kepil bola almaıdy, qaıta, kerisinshe, turaqsyzdandyrýshy faktorǵa aınalýy ábden múmkin. Sondyqtan osyndaı jolmen Qazaqstan halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine belsendi túrde qosylyp, óziniń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly ustanymy durys ekendigine esh kúmándanbaıtynyn ashyq bildirdi.
Qazaqstan Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalaý týraly jobaǵa da qosyldy. Iаdrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan azat aımaq qurý jónindegi Ortalyq Azııa memleketteriniń bastamasy 1997 jylǵy 28 aqpandaǵy Almaty deklarasııasynda jarııa etildi. Jalpy, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy jahandyq úderisterge qatysýy ulttyq zańnamany jetildirýden de kórinis tapty. Máselen, 1996 jyly «Eksporttyq baqylaý» týraly zań qabyldandy. Bul qadamdy halyqaralyq sarapshylar jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratýdy boldyrmaý jónindegi ortaq kúsh-jigerge bizdiń elimiz qosqan eleýli úles retinde joǵary baǵalady.
2001 jylǵy 29-30 tamyzda Almatyda «HHI ǵasyr – ıadrolyq qarýdan azat álem jolynda» atty halyqaralyq konferensııa boldy. Forým Semeı ıadrolyq polıgony jabylýynyń 10 jyldyǵyna jáne Qazaqstan táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnaldy. Alqaly jıynǵa álemniń 9 elinen 300-den astam kórnekti saıası jáne qoǵam qaıratkerleri keldi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń sózinde osy konferensııanyń ótkizilýi 10 jyl buryn halyqtyń erki boıynsha iri ıadrolyq polıgondardyń birin japqan, álemge ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tartýdyń buryn-sońdy bolmaǵan úlgisin kórsetken bizdiń elimizdiń kúsh-jigerin halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan taný ári senim bildirý faktisi ekenin atap ótti.
Atalǵan halyqaralyq konferensııa qazirgi zamanǵy halyqaralyq saıasattyń iri oqıǵasy bolyp tabyldy jáne ıadrolyq qarýsyz ári anaǵurlym qaýipsiz álem qurýdy dáıekti túrde jaqtaıtyn, osy ıgilikti maqsatqa qol jetkizý úshin naqty is-qımyl júrgizip júrgen memleket retinde Qazaqstannyń bedelin odan ári nyǵaıtýǵa járdemdesti.
Qazaqstannyń ıadrolyq taratpaý jáne qarýsyzdaný salasyndaǵy bastamalarynyń moıyndalýy Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylǵan kún – 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly elimiz usynysynyń BUU tarapynan qoldaý tabýymen de sıpattalady. Máselen, Semeı polıgony jabylýynyń jıyrma jyldyǵyna baılanysty Qazaqstanǵa BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń arnaıy saparmen kelip, atalǵan halyqaralyq deńgeıdegi úlken oqıǵaǵa oraı uıymdastyrylǵan is-sharalarǵa qatysýy da Bas uıym basshysynyń Otanymyzdyń osy baǵyttaǵy bastamalary men qosqan úlesine degen izeti men iltıpaty ekeni sózsiz.
Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jıyrma jyldyǵyna baılanysty uıymdastyrylǵan sharalarǵa Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) bas dırektory Iýkııa Amono, AQSh energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary Denıel Ponemon, Fransııa senaty parlamentiniń múshesi Amerı de Monteskıý t.b. mártebeli meımandar kelip qatysty. Ataq-dárejelerinen at úrketin osyndaı tanymal adamdardyń Qazaqstanǵa arnaıy atbasyn tireýi de elimizdiń ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý jáne jappaı qyryp-joıatyn qarý túrlerin taratpaý úderisterindegi kóshbasshylyq rólin taǵy bir márte tanyǵandyq dep qabyldaý kerek.
Endi, mine, 24-25 naýryz kúnderi Gollandııanyń Gaaga qalasynda Memleket basshylarynyń ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi úshinshi sammıti ótedi. Bul halyqaralyq asa aýqymdy sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev uıymdastyrýshy taraptyń arnaıy shaqyrtýymen qatysqaly otyr. Bul da atalǵan baǵyttaǵy Qazaqstannyń kóshbasshylyq rólin aıqyndaı túsetin fakt bolyp tabylady.
Sáýlebek BIRJAN.
KSRO-nyń ydyraýymen ıadrolyq teketires kelmeske ketip, «qyrǵı-qabaq soǵys» sııaqty uǵymdar kónergen sózderge aınaldy. Iri ıadrolyq derjava KSRO-nyń ornynda jappaı qyryp-joıatyn qarýlary bar 4 táýelsiz memleket – Reseı, Qazaqstan, Ýkraına jáne Belarýs paıda boldy. Reseıdi qospaǵanda, olar 1991 jylǵy jeltoqsanda qabyldanǵan Almaty deklarasııasyna sáıkes, KSRO-nyń quqyqtyq murageri bolyp qaldy. Jańa táýelsiz memleketter aldynda joǵaryda atalǵan qaýipti murany qaıtpek kerek degen kúrdeli másele turdy.
Búginde barshaǵa belgili jaıt, elimiz aýmaǵynda iri ıadrolyq qarý arsenaly shoǵyrlandyrylǵan bolatyn. Onyń ústine, hımııalyq jáne bıologııalyq qarý óndirisine qatysty eleýli áleýet jınaqtalǵan edi. Mundaı jaǵdaı el basshylyǵynan qysqa merzimde ıadrolyq saladaǵy memlekettik saıasatty túbegeıli qaıta qarastyrýdy talap etti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aldynda qıyn tańdaý turdy. Iаdrolyq qarýdy saqtaý jańa táýelsiz memlekettiń halyqaralyq ustanymy úshin aıryqsha qıyn saldarymen qaýipti edi.
Iаdrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldaǵan Qazaqstan halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine belsendi túrde qosyldy jáne óziniń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly ustanymyn ashyq túrde jarııa etti. Bizdiń memleketimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly bolashaqtaǵy saıasatynyń negizi bolǵan alǵashqy qadam Elbasynyń Jarlyǵymen 1990 jyly, Keńes Odaǵy áli kúshinde turǵan kezde Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy boldy. Qazaqstan basshysynyń batyl da sheshimdi ári taǵdyrsheshti bastamasyn búkil Otanymyz jurtshylyǵy qoldady.
1991 jyly Belarýstiń, Qazaqstannyń, Reseıdiń, Ýkraınanyń basshylary Almatyda strategııalyq ıadrolyq kúshter týraly deklarasııa qabyldap, onda ıadrolyq qaýipsizdikti tıisti deńgeıde ustaýda qandaı da bir bolmashy kemshilikke jol bermeý maqsatynda burynǵy KSRO-nyń ıadrolyq arsenalyna birlesip baqylaý jasaýdyń tetigin belgiledi, sol arqyly olar strategııalyq shabýyl jasaý qarýyn qysqartý salasynda KSRO-nyń halyqaralyq mindettemelerine adaldyqtaryn pash etti.
Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine adaldyǵy 1995 jyldyń 21 sáýirinde el aýmaǵynan ıadrolyq qarýdyń tolyqtaı shyǵarylýymen qýattala tústi. Al sol jyldyń 30 mamyrynda Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy sońǵy ıadrolyq oqtumsyq joıyldy. Osy sátten bastap Qazaqstan jeri ıadrolyq qarýdan múldem tazartyldy. Elimiz basshylyǵy bul qadamdarǵa bas-kózge qaramaı jaıdan-jaı bara salǵan joq. Álemdik qoǵamdastyqtaǵy ıadrolyq qarýy bar bedeldi memleketterdiń óziniń qaýipsizdigine degen tolyqtaı kepildigin alyp baryp bardy.
Halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı, áskerı áleýetti eseleı túsý memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kepil bola almaıdy, qaıta, kerisinshe, turaqsyzdandyrýshy faktorǵa aınalýy ábden múmkin. Sondyqtan osyndaı jolmen Qazaqstan halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine belsendi túrde qosylyp, óziniń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly ustanymy durys ekendigine esh kúmándanbaıtynyn ashyq bildirdi.
Qazaqstan Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalaý týraly jobaǵa da qosyldy. Iаdrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan azat aımaq qurý jónindegi Ortalyq Azııa memleketteriniń bastamasy 1997 jylǵy 28 aqpandaǵy Almaty deklarasııasynda jarııa etildi. Jalpy, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy jahandyq úderisterge qatysýy ulttyq zańnamany jetildirýden de kórinis tapty. Máselen, 1996 jyly «Eksporttyq baqylaý» týraly zań qabyldandy. Bul qadamdy halyqaralyq sarapshylar jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratýdy boldyrmaý jónindegi ortaq kúsh-jigerge bizdiń elimiz qosqan eleýli úles retinde joǵary baǵalady.
2001 jylǵy 29-30 tamyzda Almatyda «HHI ǵasyr – ıadrolyq qarýdan azat álem jolynda» atty halyqaralyq konferensııa boldy. Forým Semeı ıadrolyq polıgony jabylýynyń 10 jyldyǵyna jáne Qazaqstan táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnaldy. Alqaly jıynǵa álemniń 9 elinen 300-den astam kórnekti saıası jáne qoǵam qaıratkerleri keldi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń sózinde osy konferensııanyń ótkizilýi 10 jyl buryn halyqtyń erki boıynsha iri ıadrolyq polıgondardyń birin japqan, álemge ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tartýdyń buryn-sońdy bolmaǵan úlgisin kórsetken bizdiń elimizdiń kúsh-jigerin halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan taný ári senim bildirý faktisi ekenin atap ótti.
Atalǵan halyqaralyq konferensııa qazirgi zamanǵy halyqaralyq saıasattyń iri oqıǵasy bolyp tabyldy jáne ıadrolyq qarýsyz ári anaǵurlym qaýipsiz álem qurýdy dáıekti túrde jaqtaıtyn, osy ıgilikti maqsatqa qol jetkizý úshin naqty is-qımyl júrgizip júrgen memleket retinde Qazaqstannyń bedelin odan ári nyǵaıtýǵa járdemdesti.
Qazaqstannyń ıadrolyq taratpaý jáne qarýsyzdaný salasyndaǵy bastamalarynyń moıyndalýy Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylǵan kún – 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly elimiz usynysynyń BUU tarapynan qoldaý tabýymen de sıpattalady. Máselen, Semeı polıgony jabylýynyń jıyrma jyldyǵyna baılanysty Qazaqstanǵa BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń arnaıy saparmen kelip, atalǵan halyqaralyq deńgeıdegi úlken oqıǵaǵa oraı uıymdastyrylǵan is-sharalarǵa qatysýy da Bas uıym basshysynyń Otanymyzdyń osy baǵyttaǵy bastamalary men qosqan úlesine degen izeti men iltıpaty ekeni sózsiz.
Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jıyrma jyldyǵyna baılanysty uıymdastyrylǵan sharalarǵa Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) bas dırektory Iýkııa Amono, AQSh energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary Denıel Ponemon, Fransııa senaty parlamentiniń múshesi Amerı de Monteskıý t.b. mártebeli meımandar kelip qatysty. Ataq-dárejelerinen at úrketin osyndaı tanymal adamdardyń Qazaqstanǵa arnaıy atbasyn tireýi de elimizdiń ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý jáne jappaı qyryp-joıatyn qarý túrlerin taratpaý úderisterindegi kóshbasshylyq rólin taǵy bir márte tanyǵandyq dep qabyldaý kerek.
Endi, mine, 24-25 naýryz kúnderi Gollandııanyń Gaaga qalasynda Memleket basshylarynyń ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi úshinshi sammıti ótedi. Bul halyqaralyq asa aýqymdy sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev uıymdastyrýshy taraptyń arnaıy shaqyrtýymen qatysqaly otyr. Bul da atalǵan baǵyttaǵy Qazaqstannyń kóshbasshylyq rólin aıqyndaı túsetin fakt bolyp tabylady.
Sáýlebek BIRJAN.
