Internet alaıaqtyqty qalaı quryqtaımyz?

Quqyq qorǵaý organdarynyń qolynan  keletini – osyndaı qylmystardy tirkeý jáne onyń jyl saıynǵy ósimin boljaý. Soltústik Qazaqstan oblystyq polısııa qyzmetiniń málimetine qaraǵanda, mundaı qylmystyń bıylǵy ósýi shamamen 2 ese bolǵaly otyr. Jalǵan akkaýnttardy, anonımaızer baǵdarla­ma­lardy sheber paıdalanatyn alaıaqtar sany jyl saıyn osylaı ósýde. Bul quraldar arqyly alaıaqtar óz qurbanynyń logınderin, jeke shottarynyń parolderin, bank kartalary men shottarynyń derekterin bilip alady.

Oblysta byltyr 782 ınternet-qylmys tirkelgen, al 2020 jyly ol 543 bolǵan edi. О́tken qańtar aıynda ǵana 54 qylmys tirkeldi. Internet alaıaqtyń eń kóp túrleri: bank qyzmetkerleri retinde jalǵan qońyraý shalý, tanymal jarnama saıttarynda taýarlarǵa tap­syrys alý arqyly jáne aqsha qarajat­ta­ryn jyljytýǵa jalǵan ýáde berý.

Adamdardyń uıaly telefondaryna eń kóp aıtylatyn ótirik – banktiń qaýipsizdik qyzmetinen telefon shalǵan bolyp, klıent­tiń kartasynda kúdikti operasııalar bolyp jatqanyn aıtyp shoshytý. «Sizdiń kartańyzdy buzýǵa áreket jasaldy» nemese «kartańyzdan qarajat alynǵaly jatyr» degen sııaqty sózderdi ótirik janashyrlyqpen jyly sóılep aıtqanda klıent alaıaqtyń arbaýyna qalaı túsip qalǵanyn ózi de sezbeı qalady. Odan ári «janashyr» alaıaqtar: «sizdiń atyńyzǵa nesıe resimdelgeli jatyr, osynyń aldyn alý úshin tezirek onlaın-nesıe alyńyz da ony zapastaǵy shotqa aýdaryńyz» dep aqyl aıtady. Osyǵan sengen keıbir adamdar alaıaqtyń tapsyrmasyn múltiksiz oryndaıdy. Al «zapastaǵy shot» ol alaıaqtyń qaqpany, oǵan aýdarylǵan aqsha birden alaıaqtyń qaltasyna túsedi. Byltyrǵy jeltoqsannyń aıaǵynda Petropavl qalasynda dál osy jolmen bir adam 2 mln teńgege «nesıe resimdep», arandap qaldy.

Oblystyq PD krı­mı­naldyq polısııa basqarmasynyń bastyǵy, pod­polkovnık Marat Jumalıev: «Mundaı jaǵdaıǵa tap bolsańyz, sóılesýdi dereý toq­ta­typ, óz bankińizdiń jedel jelisine qońyraý shalyp, osy jaǵdaı týraly aıtýyńyz kerek. Bank qyzmetkeri klıentterge eshqashan qońyraý shalmaıtynyn jáne qupııa derekterge qyzyǵýshylyq tanytpaıtynyn esten shyǵarmańyz», deıdi. Sonymen qatar podpolkovnık alaıaqtardyń banktik termınderdi sheber qoldanatynyn jáne olardy aıtatyn áńgimesine sheber ushtastyratynyn aıtady. Bul da alaıaqtardyń burynǵy nemese tipti qazirgi bank qyzmetkerleri ekenin aıdan anyq dáleldeıtin faktor.

Keıde mynadaı jaǵdaılar da alaıaqtarǵa «jarqyn jol» salyp beredi. Adamdar bankomattardan aqsha alǵanda nemese termınaldardan tólem jasaǵanda túbirtekter men chekterin sol jerde qaldyrady. Al ondaılarda klıenttiń uıaly telefonynyń nómiri, JSN, sońǵy aýdarym sııaqty málimetter bolady. Osyndaılardy jınap alǵan alaıaq klıent­ týraly kóp­tegen derekke qarq bolady. Sondyqtan ta­zalyq saqtaǵyńyz kelmese de aq­shańyzdan aıyrylyp qalmas úshin túbir­tek­ti ózińiz­ben birge alyp ketkenińiz abzal.

Bizdiń bıýrokratııalyq júıede klıenttiń jeke derekterin kez kelgen anyqtamaǵa tol­ty­rýǵa jol berilgen. Petropavl qalasyn­da­ǵy bir áıelge emdeý mekemesinen berilgen anyq­tamada onyń JSN, pasport nómiri, telefon nómiri sııaqty derekteri jazylǵan. Anyqtamany taýyp alǵan alaıaq dereý álgi áıelge nesıe resimdep, bankke syrtynan qaryzdar etken. Al alaıaq nesıeniń qarajatyn qaqshyp ketken. Bul qylmys áıteýir jedel-izdestirý sharalary barysynda kezdeısoq jaǵdaıda ashylǵan. 34 jastaǵy qylmysker óziniń qylmysyn moıyndaǵan.

Sondyqtan qazirgi ýaqytta emdeý jáne basqa da jeke kýálikti talap etip, onyń kó­shir­­mesin túsirip alatyn mekemelerge tyıym salý kerek sııaqty. Kerekti derekterdi adam ózi de aıtyp berýine bolady. Internet alaıaq­tyqtyń jolyn kesýdiń kóp amalynyń biri osy.

 Soltústik Qazaqstan oblysy