Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
El Prezıdenti osy baǵytty berik ustanyp, saıası reformalardy birtindep júzege asyryp keledi. Sonyń ishinde Parlamenttiń yqpalyn arttyrý maqsatynda partııalardyń Májiliske ótý mejesin tómendetý, áıelderdiń, jastardyń jáne múgedektigi bar adamdardyń ókildik etýin 30 paıyzǵa deıin keńeıtý, Parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn zańdastyrý, saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen baǵan engizý syndy ıgi sharalarǵa bastamashy boldy. Degenmen qoǵamda qos Palataly Parlamentimizdiń atyna aıtylyp jatqan syn áli de az emes. Memleket basshysy alǵa qoıǵan jańa Qazaqstandy qurý mindetin oıdaǵydaı sheshý úshin elimizdiń zań shyǵarý bıligin júzege asyratyn eń joǵary ókildi organyn da jańǵyrtý qajettigi anyq.
Jurt Sher-aǵany jıi eske alady...
«Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy» degendeı, Parlamenttiń qaı Palatasynda bolsyn teledıdardan kórsetiletin jalpy otyrystarda qalǵyp-múlgip otyratyn, qolyndaǵy aldyn ala jazylǵan mátindi ejiktep, áreń oqıtyn, jýrnalısterdiń qoıǵan suraqtaryna jaýap berýden jaltaryp, jylystap júretin depýtattar áli de kezdesip qalady. Sondaı «aýzynan – sózi, qoınynan bózi túsip qalǵan» «halyq qalaýlylaryn» kórgende jurt ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda Parlament múshesi bolǵan Sher-aǵany – Sherhan Murtazany jıi eske alyp jatady. El men jer taǵdyry, halyqtyń muń-muqtajy jaıly shyndyqty bıik minberlerden bılik basyndaǵylardyń bet-júzine qaramaı, tilip aıtatyn qaıratker jazýshy naǵyz depýtattyqtyń óshpes ónegesine aınalǵandaı.
Shyntýaıtynda, Sher-aǵanyń zamany basqa edi. Birinshiden, kelmeske ketken keshegi Keńes Odaǵynyń kúıreýine alyp kelgen qaıta qurý, jarııalylyq saıasaty Qazaqstandy da keńinen qamtyp, aýyzǵa kelgendi aıtýǵa múmkindik berilgen aqkóbik demokratııa ornaǵan kezeń bolatyn. Sol ýaqyttaǵy gazet betterin ashyp qarasańyz, tipti kez kelgen adamnyń ar-namysyn aıaýsyz taptap, qorlaýǵa deıin baratyn jarııalanymdardy kórip, jaǵańyzdy ustar edińiz. Búgingi qoldanystaǵy zańnama boıynsha ondaı soraqylyqtar úshin avtorlar sot aldynda jaýap berip, myńdaǵan-mıllıondaǵan teńge aıyppul arqalar edi... Ekinshiden, ol kezde Parlament saılaýy majorıtarlyq júıe boıynsha ótkiziletin. Balamaly saılaýǵa túsip, básekelesterimen depýtattyq mandat úshin bitispes kúreske túsý kimge bolsyn ońaı emes-ti. Qarsylastyń «tyrnaǵynyń astynan kir izdep», «kompromat» jınap, olardy buqaralyq aqparat quraldary arqyly jurtshylyqqa jarııalap, bedelin túsirý, abyroıyn aırandaı tógý – majorıtarlyq saılaý júıesiniń ajyraǵysyz elementi ispetti-tuǵyn. Sondaı aqparattyq maıdannan aman da abyroımen ótip, jeńiske jetken saıasatkerlerdiń kelesi mindeti – saılaýshylarǵa bergen ýádelerin oryndaý jáne óziniń jeke saılaýaldy baǵdarlamasyn júzege asyrý bolatyn. Olar, shyn máninde, halyq qalaýlylary edi. О́ıtkeni olardyń syrtynda júzdegen myń saılaýshy turdy. Osyny jan-júregimen sezingen depýtattar Parlamenttegi qyzmetinde eshkimnen yǵa qoımaıtyn. Olar úshin Parlament Tóraǵasy men onyń orynbasarlary, komıtetterdiń basshylary – buıyra sóıleıtin bastyqtar emes, ortaq qyzmetti uıymdastyrýshy áriptester ǵana bolyp sanalatyn. Eshqaısysy kez kelgen depýtattyń aýzynan qaǵa almaıtyn. Majorıtarlyq saılaý júıesiniń artyqshylyǵy osynda edi. Sondyqtan sol kezdegi Parlamentte ot aýyzdy, oraq tildi depýtattar az bolǵan joq. Al Sher-aǵa solardyń ishindegi eń bedeldileriniń biri, hám halyq súıiktisi bolǵany daýsyz.
Majorıtarlyq saılaý júıesiniń eń basty artyqshylyǵy – el ishindegi belsendi de bedeldi, kópshilik jaqtaǵan laıyqty tulǵalardyń jasy men jynysyna qaramaı Parlament depýtaty bolyp saılanýyna jol ashatyndyǵy.
Árıne, halqynyń quramynyń ózindik erekshelikteri bar Qazaqstannyń jaǵdaıynda majorıtarlyq saılaý júıesiniń keıbir kemshiligi bilinbeı qalmady. Qazaǵy qalyń ońtústik óńirlerde Parlament pen máslıhattar saılaýy kezinde rýshyldyq kórinis berse, basqa etnostar ókilderi kóbirek qonystanǵan soltústik óńirlerde ultqa bólinýshilik baıqalǵany jasyryn emes. El bıliginiń keıin majorıtarlyq saılaý júıesinen birtindep bas tartýynyń bir sebebi osynda bolsa kerek. Taǵy bir sebep – atalǵan júıe boıynsha saılaýǵa kóbinese qarjysy mol kásipkerler, nemese olardyń jaqyn-juraǵattary túsip, bıznesi joq zııaly qaýym ókilderiniń múmkindigi shekteletindiginde sııaqty.
«Men – halyqtyń emes, partııanyń qalaýlysymyn...»
Osydan on bes jyl buryn engizilgen proporsııaly, ıaǵnı partııalyq saılaý júıesiniń de óz artyqshylyqtary men kemshil tustary baryna kózimiz jetti. Artyqshylyǵy – depýtattyqqa kandıdattar ár salanyń tájirıbeli mamandarynan irikteletindigi, sondaı-aq urpaqtar sabaqtastyǵyn, ártúrli etnostardyń, áıelder men jastardyń jáne múgedektigi bar adamdardyń ókildigin saqtaýǵa múmkindik beretindigi. Sonymen qatar Májiliske birneshe partııanyń ókilderi ótip, parlamenttik oppozısııany quraıtyndyqtan, qoldanystaǵy zańnamaǵa bertinde engizilgen ózgeristerge sáıkes komıtetterdiń basshylyǵyna bıleýshi partııaǵa synı kózqarastaǵy birneshe depýtat saılana alady.
Al proporsııaly saılaý júıesiniń kemshiligi – Májilistegi partııalyq fraksııalardyń jumysynda. Olardyń qaısybiri qatań partııalyq tártipti ustanyp, depýtattardyń sóz erkindigin shekteıdi. Májilistiń jalpy otyrystary men «Úkimet saǵattarynda» qoıylatyn suraqtar, sóılenetin sózder jáne memlekettik organdarǵa joldanatyn depýtattyq saýaldar fraksııalar jetekshileriniń kózqarasyna oraı iriktelip, «túzetiletindikten», al keıbiri múldem qabyldanbaı tastalatyndyqtan, keıde olarǵa ótkirlik, shyndyqty shyryldaı aıtý jaǵy jetispeı jatady. «Myna depýtat máımóńkólep, bylqyldatyp-sylqyldatpaı, aıtatyn sózin Sher-aǵasha nege týra, kesip aıtpaıdy?!», degen saılaýshy pikiri osyndaıda týyndaıdy.
Partııalyq saılaý júıesiniń taǵy bir kemshiligi – bizge beımálim sebeppen Májilis depýtattary ár óńirden teń ókildikte saılanbaıtyny. Bir-aq mysal: altynshy shaqyrylymdaǵy Májiliske Soltústik Qazaqstan oblysynan 4 depýtat saılanǵan bolsa, jetinshi shaqyrylymda 1-aq depýtat saılandy. Bul rette partııalardyń basshylary óńirlerdegi halyq sanyn emes, eldi mekender sanyn eskergeni durys sııaqty. Aıtalyq, SQO-dan saılanǵan jalǵyz depýtattyń Qyzyljar óńirindegi 600-den astam eldi mekendi aralap shyǵýy úshin oǵan qanshama ýaqyt kerek?!
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Parlament Májilisinde 11 qańtarda sóılegen sózinde: «Barlyq sheneýnikti birden jastarmen aýystyra salýǵa bolmaıdy. Bul jerde meılinshe qısyndy qadam qajet. Eger 60 jastaǵy sheneýnik óz qyzmetin oıdaǵydaı atqarsa, ınstıtýttyq jadqa ıe bolsa, memlekettik qyzmet úshin óte paıdaly bolsa, ony jumystan shyǵarýǵa bolmaıdy», dep Úkimet pen Memlekettik qyzmet isteri agenttigine tıisti tapsyrma bergeni belgili. Prezıdenttiń bul ustanymy Parlament úshin de mańyzdy dep sanaımyn. Jetinshi shaqyrylymdaǵy Májilis quramyna altynshy shaqyrylymda tabysty qyzmet istegen 60 jastan asqan depýtattardyń birde-bireýi partııalyq tizim boıynsha engizilmegendigi kóńilge qonbaıdy. Máselen, qazir onda belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri – tájirıbeli ekonomıst Omarhan О́ksikbaev, bilim men ǵylym salasynyń bilikti mamany Beıbit Mamraev, medısına salasynyń maıtalmany Záýresh Amanjolova syndy ǵylym doktorlarynyń oryndary oısyrap turǵandyǵyna esh shúbám joq. «Qosaq arasynda bosqa ketti» deıdi qazekem mundaıda. Olarǵa qosa, birneshe shaqyrylymda depýtat bolyp, halyqqa belsendiligimen, týrashyldyǵymen jáne qaıyrymdylyǵymen keńinen tanylǵan Nurtaı Sabılıanovtyń da alpys jasqa tolmasa da, Májilisten shettetilgendigi durys boldy deý qıyn. Parlament osyndaı tulǵalarmen ǵana yqpaldy bolmaq.
Túıindeı aıtqanda, óz basym Qazaqstandaǵy parlamentarızmdi odan ári damytý maqsatynda aldaǵy ýaqytta majorıtarlyq jáne proporsııaly saılaý júıeleriniń ekeýin de teń dárejede engizgen jón dep oılaımyn. Eki júıe biriniń olqylyǵyn biri toltyryp, elimizde yqpaldy Parlament qurýǵa berik negiz bolar edi.
...Birde astanadaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatryna birneshe Májilis depýtaty ózara oryssha sóılesip kirdi. Sony jaqtyrmaǵan qarapaıym teatr qyzmetkerleriniń biri olarǵa: «Sizder – halyq qalaýlysyzdar ǵoı, óz ana tilderińizde sóılesip, basqalarǵa nege ónege kórsetpeısizder?», dedi. Oǵan lám-mım demegen depýtattardyń bireýi oryndyqqa otyryp jatyp: «Men – halyq qalaýlysy emespin, partııanyń qalaýlysymyn...», dep kúńkildegenin qulaǵym shalyp qaldy. Oıynda júrgen óz shyndyǵyn aıtqany da...
