Latıfýndısterdi azaıtamyz ba, álde kóbeıtemiz be?

Arada eki jarym aıdaı ýaqyt ótkende, Aqmola oblysyna jumys sapary barysynda Prezıdent osy máselege qaıta oralyp: «Men Joldaýda jerdi óńdeýmen aınalyspaıtyn latıfýndısterden ony qaıtaryp alý mindetin qoıdym. Bul óte mańyzdy tapsyrma qyzyl sóz úshin beril­gen joq. Adal da eńbekqor fermer­ler, sharýalar mal baǵatyn jer tappaı­tyn jaǵdaıǵa deıin jettik. Alaıda meniń tapsyrmam óte baıaý oryn­dalyp ja­tyr. Qazirgi jaǵdaıdy ózgert­peýge múd­deli adamdardyń qysymyna ushyra­ǵan­dyqtan, bul jumysty sozbaqqa salý uıǵarylǵan sııaqty», dep málimdegen edi.

Sodan bergi eki jyldan astam ýaqyt­ta ortalyq ýákiletti organ – Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi men Úkimet­tiń bul baǵytta tyndyrǵan isteri shamaly, birneshe qadam ǵana ilgeri jyljý bar. Birinshiden, Memleket basshysy qur­ǵan Jer reformasy jónindegi komıs­sııa ázirlegen usynymdardy iske asyrý maqsatynda byltyrǵy 30 maýsym­da «Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine jer qaty­nas­taryn damytý máseleleri boıyn­sha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldanǵanyn aıtqan jón. Soǵan sáıkes 2022 jylǵy 1 qań­tar­dan bastap jergilikti atqarýshy organ­dardaǵy jerlerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn memlekettik baqylaý fýnk­sııalary Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligine qaıtaryldy. Osyǵan oraı, bıylǵy 19 qańtardaǵy Úkimet qaýlysymen óńirlerde AShM Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń Jer resýrstaryn basqarý jónindegi aýmaqtyq departamentteri quryldy. Sebebi qoldanystaǵy jer zańnamasyn buzýshylyqtar jergilikti ákimdikter tarapynan jasalatyndyǵy anyqtalyp otyr. AShM Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń tóraǵasy – Jerdi paıdalaný men qorǵaý jónindegi bas memlekettik ınspektory Murat Temirjanovtyń málimetine qaraǵanda, ortalyq ýákiletti organǵa tek jer máseleleri boıynsha jergilikti atqarýshy organdardyń ústinen 2020 jyly – 2 614, 2021 jyly 1 613 aryz túsken. Olardyń deni saýda-sattyqsyz (aýksıon, konkýrs) jer ýchaskelerin berý, olardy berýden negizsiz bas tartý, jeke jáne zańdy tulǵalardyń jer ýchaskesin berý týraly ótinishterin qaraý merzimderin saq­ta­maý bolyp otyr. Árıne, mundaı buzý­shylyqtarǵa sybaılas jemqorlyq sıpaty tán. Alaıda endi mundaı keleń­siz­dikterge jańadan qurylyp jat­qan Jer resýrstaryn basqarý jónin­degi aýmaqtyq departamentterdiń qyz­met­kerleri jol bermeıdi degenge de sený qıyn. «Qosylǵyshtardyń ornyn aýystyr­ǵanmen, qosyndy ózgermeı­diniń» kebi bolyp shyqpaǵaı, áıteýir.

Ekinshiden, jýyrda Memlekettik jer kadastrynyń avtomattandyryl­ǵan aqparattyq júıesi iske qosyldy. Alaıda odan aýyl sharýashylyǵy qury­lym­darynyń ataýy men sharýa qoja­lyqtarynyń basshylarynyń tegin ǵana bilýge bolady. Al myńdaǵan gektar jerge ıelik etip otyrǵan iri seriktestikterdiń ıeleri, hám latıfýndıster kimder ekeni jaıly málimet joq. Muny ázirge Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligindegi sheneýnikterdiń ózderi ǵana bilip, qupııa ustap otyr. Jurtshylyq bolsa, jer máselesinde tolyq ashyqtyq pen ádildik bolýyn talap etýden tanar emes. Buǵan áleýmettik jelilerde jarııalanyp jat­qan kóptegen pikir aıǵaq.

Memleket basshysy osy kópshilik kókeıindegi máselege bıylǵy 8 aqpanda bolǵan Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda taǵy da erekshe nazar aýdaryp: «Men bos jatqan jaıylymdyq jer­lerdi tezirek qaıtaryp alyp, ony aýyl turǵyndaryna berýdi tapsyr­ǵan bolatynmyn. Qazir halyq úshin aı­ryq­sha mańyzy bar jumys júrgizilip ja­tyr. Biraq bul jerde de Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi men ákimdik­ter kózboıaýshylyqqa jol bergen. Mınıstr­lik jaıylymdyq jerdiń tap­shylyǵy 6,8 mln gektarǵa nemese 32 paıyzǵa azaı­dy dep málimet berip otyr. Bul sharýa qojalyqtarymen memorandýmǵa qol qoıýdyń jáne eldi mekenderdiń aýma­ǵyn keńeıtýdiń nátıjesinde múm­kin bol­dy. Alaıda Bas prokýratýranyń tekse­risi kórsetkendeı, birqatar óńirde jaıy­lymdyq jerdiń tapshylyǵy áli de azaı­maǵan. Aqmola, Atyraý jáne Qosta­naı oblystarynda aýyl turǵyn­daryn­a malyn fermerlerdiń jerine jaıýǵa ruqsat beriledi degen jalǵan mem­o­­randým jasalǵan. Shyn máninde, ja­ıy­lymdyq jerdiń tapshylyǵy qaǵaz betin­de ǵana azaıǵan. Budan bólek, aı­maq­­tar halyqtyń jaıylymǵa degen sura­ny­syn tómendetip kórsete bastaǵan. Úki­met nege buǵan kóz juma qarap otyr? Mundaı áreketter aýyl halqynyń nara­zy­lyǵyn órshitpese, kemitpeıdi. Úkimet­ke jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, osy máseleni túbegeıli sheshýdi tapsyramyn.

Budan ári. Jerdi utymdy paıdalaný­daǵy mańyzdy mindetterdiń biri – onyń bir qolǵa shoǵyrlanýyna jol ber­­meý. Men bul týraly aıtqanmyn. Búgin naq jerdi kóbirek alyp, ınvestı­sııa salmaı, ónimsiz shoǵyrlandyrý jaıly aıtpaqpyn. Birqatar óńirde más­lı­hattardyń sheshimderimen jer telim­deriniń mólsherleri ǵylymı-negizdeý tásilinsiz bekitilgen: Atyraý obly­synda – 98 myń gektar, Almaty obly­syn­da – 96 myń gektar, Shyǵys Qazaq­stan oblysynda – 69 myń gektar. Sol-aq eken, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligi bir qolǵa 98 myń gektar aýylsharýashylyq jerin berýge ruqsat etetin qaýly jobasyn ázirleı qoıdy. Bul shamadan tys jerge ıe adamdardyń qazirgi ıeligin bekitý, ıaǵnı normatıvtik baza retinde aıqyndaý áreketi sııaqty kórinedi. Túsinik bere keteıin: memleket úlken jer ýchaskelerine qarsy emes. Bul jaqsy da – ekonomıkalyq aına­lymǵa jer kóbirek engiziledi, aýqym­dylyq áseri jumys isteıdi, básekege qabi­let­tilik artady. Alaıda qatań qarsy mindettemeler, jerdi naqty paıdalaný úshin jaýapkershilik bolýǵa tıis. Sondyqtan Úkimetke jer telimderiniń shekti mólsherlerin anyqtap, bıylǵy 1 mamyrǵa deıin bekitý úshin sarapshylar men ǵylymı ınstıtýttardyń qatysýymen jumys tobyn qurýdy tapsyramyn», dedi.

Rasynda da, osyǵan deıin enshilep alǵan jerlerin óńdeýmen aınalyspaı­tyn latıfýndısterden ony qaı­taryp alý jumy­syn sozbaqqa salyp kelgen Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligindegi sheneý­nikterdiń shyn nıet­teri ańǵarylyp qalǵan sekildi. Latıfýndısterdiń qataryn azaıtýdy emes, kóbeıtýdi kózdeıtin qujat jobasyn daıyndaǵandyqtary – sonyń dáleli emes pe?! Olardyń qatarynda, beıre­smı derekterge qaraǵanda, atalǵan mınıstr­liktiń burynǵy jáne búgingi keıbir basshy qyzmetkerleriniń bolýy da ábden múmkin. Sondyqtan olardyń ózderi otyr­ǵan butaqty kesip neleri bar?..

Shyntýaıtynda, ondaǵan-júzdegen myń gektar aýylsharýashylyq jerlerin latıfýndıster qalaı alǵandyǵyna Bas prokýratýra nazar aýdarsa, talaı by­lyq-shylyqtyń beti ashylyp qalar degen oıdamyz. Eń bastysy, kún kórip otyrǵan malyn baǵýǵa jaıylym taba almaı, qınalyp júrgen jáne ózderine tıesili jer úlesterin jalǵa bergen kompanııalardan ýáde etilgen paılaryn ala almaı, aldanyp, jer úlesterin de qaıtaryp ala almaı qorlanyp júrgen aýyl adamdarynyń janaıqaılary Úkimettiń qulaǵyna jetse eken deımiz.