Mundaı órshil maqsatqa jetý úshin ne qajet? Birinshiden, Eýropalyq odaq pen Afrıkalyq odaq seriktestigine qarapaıymdylyqpen qaraýymyz kerek. Afrıka – jer kólemi jóninen AQSh, Meksıka, Qytaı, Japonııa, Úndistan jáne Eýropanyń kóp bóligin biriktiretindeı úlken qurlyq. Onda 54 el jáne 2000-ǵa jýyq til bar. Sondaı-aq ondaǵy múmkindikter men problemalar ártúrli. Osyǵan baılanysty qurlyqqa birtekti qurylym retinde qaraı almaımyz.
Ekinshiden, máselege shynaıy qaraýǵa tıispiz. Men afro-pessımızm men afro-optımızmge qaraǵanda afro-realızmdi jaqtaımyn. Ekonomıkalyq ósim men saýda qatynastary týraly aıtpas buryn, Eýropa Afrıka elderinde beıbitshilik pen qaýipsizdikke qol jetkizip, memleketti tıimdi basqarýǵa úles qosa alatynyn kórsetýi kerek. Demografııalyq dıvıdend jóninde sóz qozǵamaı turyp, halyqtyń baqylaýsyz ósýi qoǵamda túrli aýqymdy qıyndyq týdyrýy múmkin ekenin moıyndaýymyz qajet. 2030 jylǵa qaraı jyl saıyn 30 mıllıon jas Afrıkanyń eńbek naryǵyna shyǵady. Olardy turaqty jumys ornymen qamtamasyz etý úshin orta bilimge basymdyq berilýi tıis.
Sonymen qatar jasyl energııaǵa jahandyq turǵyda kóshý men turaqty damýdy qoldaı otyryp, halqynyń jartysyna jýyǵy elektr qýaty joq, sý men azyq-túlik úshin kúnde kúresýge májbúrlik bar qurlyqta turǵyndardyń negizgi qyzmetterge qol jetkizýine járdemdeskenimiz abzal. Budan bólek, Afrıka elderine bolashaqta vaksına óndirý áleýetin damytýǵa kómektesip, qazirgi tańda vaksına saldyrý prosesin jedeldetýge kómektesýimiz qajet. Qurlyq halqynyń 90 paıyzdan astamy koronavırýsqa qarsy vaksına almaǵan.
Osy máselelerdi eskere kele, bizder, eýropalyqtar Afrıkadaǵy ózekti túıtkilderdi kún tártibine shyǵara alamyz dep qatelespeýimiz shart. Sondaı-aq afrıkalyqtardyń basym kópshiligi tap kelgen qazirgi qıyndyqtar men qysqa merzimdi toqyraýdy esten shyǵarmaǵan abzal. Bul, ásirese, qazirgideı koronavırýs pandemııasy qurlyqtaǵy ahýaldy álsiretken kezde óte ózekti. Sahelde saıası turaqsyzdyqpen birge qaýip te kúsheıip keledi. Eki jyl buryn bolashaǵynan mol úmit kúttirip, bılik demokratııalyq jolmen aýysqan Somalı túbegindegi ahýal qazir qatty turaqsyzdanǵan. Afrıkanyń birneshe eli qaryzǵa belshesinen bata tústi.
Sonymen qatar pandemııa saldarynan Afrıkadaǵy geosaıası básekelestik ınvestısııa men bıznes múmkindikterge emes, qundylyqtar men basqarý úlgilerine ıek arta bastady. Osy oraıda, ádisteri men maqsaty bizden múlde bólek basqa jahandyq oıynshylarmen betpe-bet kelip otyrmyz. Olardyń kópshiligi Eýropanyń yqpalyn tómendetý úshin jalǵan aqparat taratý naýqanyna kirisip, gıbrıdtik soǵystyń basqa túrlerin qoldanýdan tartynbaıdy.
Osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, bizde áli de Eýropany Afrıkanyń tańdaýly seriktesi etkimiz keledi. Buǵan sebep jeterlik. Birinshiden, Afrıkanyń problemalary – bizdiń problemalarymyz. Terrorızm men qaýipsizdik shekaraǵa qaramaıdy. Sahel Eýropadan sonshalyqty alys emes. Somalı túbegindegi turaqsyzdyq álemdegi eń mańyzdy saýda joldarynyń birine qaýip tóndiredi. Sodan keıin klımattyń ózgerýi jańa kóshi-qon daǵdarysyn týǵyzatyny sózsiz. О́ıtkeni bul apat adamdardyń ómir súrýine kedergi keltirip, olardyń qoǵamyn ómir súrýge jaramsyz etedi.
Bizdiń maqsatymyz qurlyqtaǵy múmkindikterdiń moldyǵyna da baılanysty. Afrıka elderiniń ekonomıkasy men qoǵamy jas jáne serpindi. Eýropanyń qartaıǵan qoǵamy erte me, kesh pe, olarǵa ıek artýǵa májbúr bolady. Sondaı-aq qurlyqta shıkizat kóp. Jańartylatyn energııa tehnologııalaryn engizý jáne óndirýge kómektesýge orasan zor múmkindik bar.
Aqyrynda, biz geosaıası turǵydan oılaýymyz kerek. Afrıka halqy 2050 jylǵa qaraı 2,5 mıllıardqa jetedi dep kútiledi. Sondyqtan qurlyq ósip kele jatqan jahandyq kúsh sanalady. О́zara tyǵyz seriktestik ornatý Eýropa men Afrıkaǵa álemdik arenada anaǵurlym kóbirek yqpal etýge múmkindik berip, ózara qoldaıtyn kópjaqtylyq úlgisine serpin berer edi.
Tabysqa jetý úshin bizge birlesken basymdyqtarǵa negizdelgen kún tártibi qajet. Qıyndyqtardy aınalyp ótpeı, naqty, jyldam nátıjelerge jetýge jumylýymyz kerek. Afrıkaǵa qaıyrymdylyq nemese buqaralyq aqparat quraldarynyń nazary qajet emes. Qurlyq halqy is júzine asatyn yntymaqtastyq pen seriktestikke muqtaj.
Osy maqsatta Eýropalyq odaqqa múshe memleketterdiń, qarjy ınstıtýttarynyń, damý bankteriniń jáne agenttikteriniń múmkindikterin biriktirýge tıispiz. Pandemııa «Eýropalyq komanda» tásiliniń mańyzyn túsindirdi. Mundaı ádis bólshektelgen strategııadan, onymen birge keletin barlyq problemalardan aýlaq bolý úshin ádetke aınalýy kerek.
Basqa elderdegideı Afrıka da quramdas bólikteri birlese jumys istegende ǵana Eýropalyq odaqtyń mańyzy artady. Buǵan Eýropalyq odaq ınstıtýttary men úkimetteri ǵana emes, azamattyq qoǵam men jeke sektor da beıimdelgeni jón.
Eýropanyń bolashaǵyna Afrıkanyń bolashaǵy áser etetini sózsiz. Osy qurlyqta jáne basqa jerlerde de Eýropalyq odaqtyń áleýeti basqa jahandyq derjavalardan asyp túsetinin kórsetý arqyly eýropalyq ustanymdy qorǵaýǵa tıispiz. Osy aıdaǵy sammıt jańa qurlyqaralyq seriktestik qurýdyń bastamasyna aınalýy qajet.
Djozep BORREL,
Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi Joǵarǵy ókili, Eýropalyq komıssııanyń
Álemdegi kúshti Eýropa úshin vıse-prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
