Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sol kezde olardyń shtatynda aı saıyn jalaqy alyp, turaqty jumys isteıtin keminde úsh-tórt qyzmetker bolǵanyn bilemiz. Arada ýaqyt óte kele olardy qarjylandyrýdy zańdastyrý qajettigi týyndaǵan. Sonda óńirlik ákimdikterdiń kún tártibine «Qazaq tili» qoǵamyn qoldaý qajet pe, álde Tilder basqarmasyn qurǵan jón be?» degen saýal shyǵarylǵany anyq. Aqyrynda ákimder bıýdjetten bólinetin az-muz qarjyny «ana tilim, ata salt-dástúrim» dep bilek túrinip shyqqan belsendileri keıde kópshilik aldynda qyzyna sóılep, jergilikti bılik basyndaǵylardyń atyna ótkir syn aıtyp, «bedelderin túsirip» júrgen qoǵamdyq birlestik fılıaldaryna bergennen góri, «Lápbaı, taqsyr» dep ıilip-búgilip turatyn sheneýnikter qyzmet isteıtin Tilderdi damytý basqarmalaryn qurýdy jón kórgen syńaıly.
Sóıtip óńirlerde til máselelerimen aınalysatyn memlekettik organdar qurylyp, iske kiriskennen keıin ákimdikterdiń qarjylaı qoldaýynan jáne kóbinese jergilikti bılik izdep taýyp berip kelgen demeýshilerdiń tıyn-tebeninen qaǵylǵan Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy fılıaldarynyń kópshiliginiń shtattaǵy qyzmetkerleri túgel qysqartylǵan. Sol sebepti olardyń jumystary da birtindep qojyrap, burynǵy belsendilikteri báseńdep qalǵan bolatyn.
Degenmen, keıingi kezde qoǵamymyzda, ásirese, buqaralyq kommýnıkasııa quraldarynda jurtshylyq ókilderiniń memlekettik tilimizdiń búgingi qalyptasqan jaǵdaıyna alańdaýshylyq bildire otyryp, onyń shynaıy mártebesin kóterý qajettigi jaıly talap-tilekteri jıi daýys kótere aıtyla bastaǵandyqtan bolar, bıyl Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń basshylyǵy aýystyrylyp, onyń jumysyn qaıtadan jandandyrý sharalary qolǵa alynyp jatyr. Jón-aq. Alaıda osy rette óńirlik ákimdikterde «Qazaq tili» qoǵamyn qoldaımyz ba, álde Tilder basqarmasyn qarjylandyramyz ba?», degen saýal taǵy da týyndaıtyn sııaqty. Sebebi, qazirgi kezde qaı úkimettik emes uıymnyń bolsyn qarjylandyrý kózderi anyqtalmasa, olardyń atqaratyn qyzmetteri belsendi de nátıjeli bolýy neǵaıbil. Al óńirlerdiń kópshiliginiń ortalyqtan qomaqty sýbvensııa alyp otyrǵan mardymsyz bıýdjetteri tıimsiz shyǵyndardy kóbeıtpeı, «kórpege qaraı kósilýdi» tileıtini málim.
Shyntýaıtynda, óńirlerdiń Tilderdi damytý basqarmalary osyǵan deıin ózderiniń birinshi kezektegi mindetteri – qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtip jarytqany shamaly. Olardyń ákimdikterdiń aýdarma basqarmalaryna uqsap ketkendigi jóninde oryndy syndar kópten beri aıtylyp kelgeni jasyryn emes. Sondyqtan da shyǵar, keıingi jyldary birqatar aımaqta Tilderdi damytý basqarmalary ońtaılandyrýǵa ilikti. Qazir 17 óńirdiń tek segizinde ǵana – Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Batys Qazaqstan, Jambyl, Qaraǵandy, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda ǵana Tilderdi damytý basqarmalary qysqartýǵa ushyramaı saqtalyp qalǵan. Mine, osyndaı burynǵy memlekettik organdar Aqmola, Qyzylorda oblystarynda Ishki saıasat basqarmalaryna, Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Túrkistan oblystarynda jáne Shymkent qalasynda Mádenıet basqarmalaryna qosylǵan. Nur-Sultan qalasynda Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmalary biriktirilgen. Al Almaty qalasy ákiminiń apparaty janynda Tilderdi damytý jáne latyn grafıkasyna kóshý ortalyǵy ǵana qaldyrylǵan. Bul málimetterden óńirlerdegi til saıasatyn júrgizý tolyqtaı jergilikti ákimdikterdiń quzyretine berilgendigi jáne ortalyqtan biryńǵaı tásil usynylmaǵandyǵy ańǵarylady. Áıtpese, Tilderdi damytý basqarmalary qazaǵy qalyń hám memlekettik til máselesi asa ózekti emes deýge bolatyn Almaty, Atyraý jáne Jambyl oblystarynda derbes kúıinde saqtalyp, orystildi azamattardyń úles salmaǵy basym, memlekettik tildiń qoldanylý aıasy tar Soltústik Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynda Mádenıet basqarmalaryna qosylǵany qanshalyqty negizdi?!
Kezinde Tilder jónindegi komıtetti basqarǵan belgili qalamger Erbol Shaımerdenuly bir sózinde: «Shynyn aıtsam, Tilder jónindegi komıtetti Mádenıet mınıstrliginiń quramynan alyp, Bilim mınıstrligine bermeıinshe, qazaq tiliniń kósegesi kógeredi dep aıta almaımyn...», degen bolatyn. Búginde aramyzda joq qaıratker aǵamyzdyń sol amanaty oryndalǵandaı bolyp, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Til saıasaty komıteti byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń quramynan shyǵarylyp, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaramaǵyna berildi. Alaıda Tilderdi damytý basqarmalary ońtaılandyrylǵan óńirlerdegi Tilderdi damytý jáne Onomastıkalyq jumys bólimderi Ishki saıasat jáne Mádenıet basqarmalarynyń quramynda qalyp otyr. Munda qandaı qısyn bar?
Bizdińshe, qazir derbes qalpynda saqtalǵan Tilderdi damytý basqarmalaryn Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Til saıasaty komıtetine baǵyndyryp, ártúrli óńirlik basqarmalardyń quramyndaǵy Tilderdi damytý bólimderin Bilim basqarmalarynyń qaraýyna bergen jón. Sonda memlekettik tilimizdi kópetnosty halqymyzǵa balabaqshadan bastap úıretýge barynsha qoldaý jasaýmen qatar, onyń tıimdiligin baqylaý da kúsheıe túser edi. Sebebi, jekelegen óńirlerde bir kezde qolǵa alynǵan talaı ıgi bastamalar aıaqsyz qalyp, kútkendegideı nátıje bermedi. Máselen, eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi Soltústik Qazaqstan oblysynda 2004-2007 jyldary barlyq balabaqshada qazaq tilin úıretý batyl qolǵa alynyp, qazaq toptary da kóbeıtilgen edi. Qyzyljar óńirindegi mektepterdiń qazaq tili men ádebıeti pánderiniń úzdik muǵalimderine ústemaqy da tólene bastaǵan bolatyn. Buǵan qosa, Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetine qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsýge tilek bildirgen ulty qazaq emes túlekterge oblys ákiminiń granttary tapsyrylyp, memlekettik tilimizdiń mereıin asyratyn basqa da is-sharalar kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp jatatyn. О́kinishke qaraı, oblys basshylyǵy aýystyrylǵannan keıin sol jaqsy ister odan ári jalǵasyn tappaı, tipti búginde umytylýǵa aınaldy. О́ńirlik Tilderdi damytý basqarmalary Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Til saıasaty komıtetiniń basshylyǵymen jumys istese, Tilderdi damytý bólimderi óńirlik Bilim basqarmalarynyń quramynda bolsa, el bolashaǵy – jas urpaqtyń memlekettik tildi meńgerip ósýine yqpaly tıetin tyń bastamalardy qoldap, olardyń órisin el kóleminde keńeıtýge ońtaıly múmkindik týar edi.
Al Táýelsizdiktiń otyz jylynda eldi mekender men kóshelerdiń ataýlaryn tolyq qazaqylandyryp bitire almaǵan Onomastıkalyq jumys bólimderiniń shtat sanyn qysqartyp, olardy ustaýǵa ketetin shyǵyndardyń denin «Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy» RQB fılıaldaryna memlekettik tapsyrys retinde bólgen jón sııaqty. Bul, ásirese, soltústik óńirlerde sońǵy jyldary sylbyrap ketken onomastıkalyq jumysqa sony serpin bereri shúbásiz. Árıne, elimizdegi azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn memlekettik qoldaý kúsheıtilip otyrǵan qazirgi kezde Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn úkimettik emes uıym retinde qarjylandyrýdyń basqa da kózderin qarastyrý qajet. Sonda bul qazir aty bar da, zaty joq bolyp qalǵan uıymnyń burynǵy belsendiligin qalpyna keltirip, til salasynda qordalanyp qalǵan ózekti máselelerdi sheshýge ońtaıly múmkindik týary daýsyz.
