Ýkraına-Reseı: Daǵdarystyń sheshimi tabylar emes

Ýkraına men Reseı arasyndaǵy kelissózderdiń ekinshi raýndynyń nátıjesi boıynsha gýmanıtarlyq dáliz qurý týraly kelisim jasalǵany málim boldy. Kelissózden keıin Reseı prezıdentiniń kómekshisi – Reseı delegasııasynyń basshysy Vladımır Medınskıı taraptar kelis­sózder barysynda 3 túrli má­seleni – áskerı, halyqaralyq-gý­manıtarlyq jáne bolashaqta shıe­lenisti saıası retteý máselesin tal­qy­ǵa salǵanyn aıtty. Alaıda kelesi kúngi oqıǵalar gýmanıtarlyq dáliz týraly kelisimniń oryndal­ma­ǵa­nyna kóz jetkizdi.

Ýkraına aýmaǵynda soǵys órti tutan­ǵanyna on kúnnen asty. Sha­býyl toqtamady. Ýkraınanyń bir­qa­tar qalalaryndaǵy atys týraly habarlamalar bar. Reseı armııasy Kıevtiń soltústik-batys shetindegi Irpen qalasyn atqylaǵany týraly aıtyldy. Eldiń ońtústigindegi ahýal tipti kúrdeli. Marıýpol qa­la­synda atys jalǵasyp jatyr. Beıbit halyqty qaladan shyǵarý úshin atysty toqtata turý týraly ke­lisim júzege aspaǵanǵa uqsaıdy, Reseı áskeri birden qaıta atqylaýǵa kóshken. Ýkraınanyń shyǵysynda ornalasqan Harkov pen Sýma da oq astynda qalǵan. Harkov qalasy urystan keıin qatty zardap shekkeni baıqalady. Ýkraına astanasynan soltústik-batysqa qaraı Gostomel áýejaıynyń aınalasynda da aýyr shaıqastar jalǵasqan. Reseı áskeri Kıevti qorshaýǵa alý úshin soqqylaýdy jalǵastyryp jatyr. Degenmen, Kıev pen Harkovty úzdiksiz bombalaǵanmen, eki qala da Ýkraınanyń baqylaýynda ekeni habarlandy.

Reseı jalǵa alynǵan ushaqtar­da oryndalatyn kóptegen halyq­ara­lyq reısterdi toqtatýǵa tyrysyp jatyr. Bul qadam sanksııalar qol­danylatyn elge kelgen kezde ushaq­tar­dy alyp qoıýdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Reseıdiń memlekettik avıasııa basqarmasy shetelde jalǵa alynǵan áýe kemeleri bar reseı­lik avıakompanııalarǵa 6 naý­ryz­dan bastap jáne shetelder­den Re­seıge 8 naýryzdan bastap jolaýshy­lar men júkterdiń reıs­te­rin toq­ta­ta turýdy usyndy. Re­seı­diń «Aero­flot» ulttyq avıakom­pa­nııa­sy 8 naý­­ryzdan bas­tap Be­la­rýs-Reseı ba­ǵy­tynan basqa bar­lyq ha­lyq­ara­lyq reıster­di toq­ta­tý­dy uı­ǵardy. Bul she­shim jumys­qa ke­der­gi keltiretin «qo­­­symsha jaǵ­daı­lar» sebebinen qa­byl­­dandy dep túsindirildi.

Sondaı-aq AQSh memlekettik hatshysy Entonı Blınken Polsha-Ýkraına shekarasynda Ýkraınanyń Syrtqy ister mınıstri Dmıtrıı Kýlebamen kezdesý úshin arnaıy keldi. D.Kýleba AQSh-qa kórsetken kó­megi úshin alǵysyn bildirip, sony­men birge odan ári áskerı qoldaýǵa, atap aıtqanda, Ýkraına áýe keńis­ti­gin ushýǵa tyıym salynǵan aımaq retinde moıyndaýdy surady. Alaı­da bul máselede NATO-nyń qoly baılaýly ekeni aıtylǵan. О́ıtkeni bul áreket arqyly Ýkraına men Reseı arasyndaǵy daǵdarysqa NATO músheleri de aralasqanyn bil­di­redi delindi. Osylaısha AQSh Ýkraınanyń barlyq tilegin oryndaı almaıtynyn bildirdi. Ýkraına prezıdenti V.Zelenskıı osy úshin de Batys elderin synǵa alǵan edi. Reseı prezıdenti V.Pýtın de Batys el­derin Ýkraına áýe keńistiginde ushý­ǵa tyıym salynǵan aımaq qu­rý­ǵa kómektesken elder soǵysqa ara­­lasty dep sanalatynyn eskertti.

Izraıl premer-mınıstri Naf­talı Bennettiń Kremlge Vla­dımır Pýtınmen kezdesýge bar­ǵany bel­gi­li boldy. Kelissózder sha­ma­men eki jarym saǵatqa so­zyl­ǵan. N.Bennet keńsesi bul týraly Kremldegi kezdesýden bu­ryn AQSh-qa habarlaǵany aıtyl­dy. Izraıl úkimeti bul daǵda­rys­ta shynymen deldal bola ala ma, joq pa degen pikirtalastar bol­­ǵa­ny belgili. Kelissóz týraly usy­­nys bildirgen ózge de elder bar. De­genmen, búkil álem Más­keý­den teris aınalyp jatqan tusta Iz­raıl premer-mınıstriniń jeke ushyp barǵany N.Bennet usy­ny­syn jeńil qabyldamaý kerek eke­nin kór­set­kendeı.

Máskeý Ýkraınaǵa qoldaý bil­dir­­gen elderge shúılige bastaǵan se­kildi. Reseıdiń Syrtqy ister mı­nıstr­liginiń ókili Marııa Zaha­ro­va Reseı Ulybrıtanııanyń Kıev­pen nemese ózi aıtqandaı, «Ýkraı­nanyń ultshyl kúshterimen» ynty­maq­tastyǵyn umytpaıtynyn málim­de­di.

«Roskomnadzor» Reseı aýmaǵynda Meta kompanııasyna tıesili Facebook pen Twitter áleýmettik jeli­lerin blokqa qoıǵanyn aıta ket­ken jón. Odan bólek keıbir bu­qaralyq aqparat quraldarynyń ju­mysy toqtatylyp, Ýkraınadaǵy «arnaıy operasııa» jaıly jalǵan aq­parat taratqandarǵa qylmystyq jaza qoldanylatyn boldy. «Arna­ıy operasııany» soǵys degen qol­danýshylar, basylymdar nemese qaza bolǵan sarbazdar týraly resmı aqparatpen sáıkes kel­meıtin má­li­met taratqandar jaýap­ker­shi­lik­­ke tartylady.

Vladımır Pýtın Ýkraınadaǵy soǵys týraly «jalǵan aqparat» tarat­qany úshin aıyptalǵan adam­dar úshin 15 jylǵa deıin bas bos­tan­dyǵynan aıyrýdy qaras­ty­ra­tyn zańǵa qol qoıǵan soń Reseıden CBS News, BBC-diń AQSh-taǵy habar taratý seriktesi jáne ABC News sheteldik buqaralyq aqparat qu­ral­dary jumysyn toqtatatynyn málimdedi.

Ýkraınamen qatar Eýroodaqqa kirýge Moldova men Grýzııa da ótinish bildirdi. Bolashaǵyn Eýropalyq odaqpen baılanystyrǵysy kele­tin elder bul memleketterdiń baǵyt-baǵdary demokratııa jolyna saı keletinin jáne halqynyń qalaýy osy ekenin aıtty.

Eýroodaq elderi úshin sońǵy kún­der kúrdeli bolǵany anyq. Uıym shekarasynda, Eýropa aýma­ǵyn­da bolyp jatqan soǵys jyldam áreketterdi qajet etti. Sanksııamen qatar, Ýkraınadan qashqan azamattardy qabyldaý kerek boldy. BUU-nyń Bosqyndar jónindegi agenttigi jaqynda ýkraın bosqyndarynyń sany 1,5 mıllıon adamnan asýy múmkin ekenin habarlady. Eýroodaq shekarasyna kelgen bosqyndarǵa bir jyl qalýǵa múmkindik beretini belgili boldy. Sondaı-aq álemniń iri qalalarynda myńdaǵan adam Reseıdiń Ýkraına aýmaǵyna basyp kirýin aıyptap, kóshege shyǵyp, qoldaý bildirýdi jalǵastyryp jatyr. Tbılısı, Praga, Frankfýrt, Vılnıýs, Lıon, Bratıslava Lıs­sabon, Lıýsern, London, Seýl, Djakarta, La Pas jáne basqa da qala turǵyndary sherýge shyǵyp jatyr.

Kelissózderdiń úshinshi raýndy dúısenbide ótedi degen aqparat bar. Osyǵan deıingi eki kezdesýdiń aıtylǵan ýaqytta ótpegenine qa­rap, bul kelissózdiń de naqty qashan ótetinin aıtý qıyn. Jáne osy­ǵan deıingi kelissózderdiń asa sátti ótpe­­genin, sońǵy kezdesýde kelisil­gen­­deı beıbit turǵandardyń ketýine jol berilmegenin eskersek, aldaǵy kelissózdiń qalaı ótetinin boljaý múm­kin emes. Eki taraptyń da us­ta­ny­my belgili.

Reseıdiń áreketin toqtatyp, tu­saý­ǵa tyrysqan sanksııalar áli de jalǵasyp jatyr. Kıim, jıhaz, avto­kólik, tehnologııa, jeńil ónerkásip salalaryndaǵy belgili kompanııalar birinen soń biri jaby­lyp, endi biri ýaqytsha jumysyn toqtatyp jatyr. Reseı úkimeti Batysty «eko­nomıkalyq qaraqshylyqqa» qatys­ty dep aıyptap, Máskeýdiń jaýa­by kóp kúttirmeıtinin málimdedi.

Ýkraınadaǵy jaǵdaıǵa álemniń iri derjavalarynyń barlyǵy alań­da­ǵanda odan Qytaı eli de tys qal­mady. Bastapqyda Reseıdiń áre­ke­tine beıtarap qaraǵan Qytaı eki elge kelisimge kelý kerek degen de pikir bildirdi. Degenmen Batys el­deri sekildi qarsylyq bil­dir­me­geni úshin synǵa qalyp jatyr. Qytaı bıligi 2022 jyly ulttyq qorǵanys shyǵyndaryn 7,1 paıyzǵa, ıaǵnı 1,451 trıllıon ıýanǵa (229 mıllıard dollar) deıin arttyrýdy josparlap otyrǵany belgili boldy. Alaıda Qytaıdyń Reseımen jaqyn qarym-qatynasy Batys elderin alańdatyp otyrǵany anyq.

Reseıdiń mundaı basqynshylyq áreketke barýy múmkin ekenin es­kert­­­ken AQSh-tyń barlaý qyz­me­­tiniń málimetine kópshilik senim­siz­dikpen qarady. О́kinishke qaraı, Reseı Ýkraınaǵa soǵys ashty. Ke­lis­sózder ázirge naqty nátıje be­rip jatpaǵanyn kórip otyrmyz. Kerisinshe, sońǵy kezdesýdegi gý­ma­­nıtarlyq dáliz týraly kelisim oryn­dalmady. Ázirge Eýrazııa ke­ńis­­tigindegi eń iri daǵdarysty syrt­­taı baqylap, ekonomıkalyq shy­ǵy­nyn boljaýdan basqa qoldan keler shara joq sekildi.