Internet alaıaqtyq: Aýyzdyqtaý men aldyn alýdyń qıyndyǵy

Ras, ınternet pen sıfrly teh­no­lo­gııalardyń keńinen taralýy jahandaný qurylymyn ǵana emes, qylmys áleminiń sıpatyn, sonyń ishinde qylmys túrin túbegeıli ózgertti. Qazir bárimizdiń ómiri­mizde sıfrly tehnologııalar mańyzdy ról atqarady. Olardyń kómegimen vır­týaldy qyzmetter men ónimderge qol jet­ki­zemiz, belgili bir taýarlarǵa suranys ta artty. Búginde áleýmettik jeliler men túrli ınternet platformalar tek aqparat almasýdyń emes, saýda-sattyq­tyń negizgi alańyna aınaldy. Al kompıý­ter­lendirýdiń saldary sońǵy 10 jyldyń ishinde qylmystyq quqyq buzýshylyq túrinde de aıqyn kórine bastady.

Polısııa men bank qyzmetkeri, qar­jy­gerlerdiń san ret aıtqan esker­tý­lerine qaramastan ańqaý halyq adal aqshasynan kún saıyn aıyrylyp qalyp júr.

О́tken jyly elimizde ınternet alaıaq­tyqqa qatysty 21 myńnan astam derek tirkelgen eken. Al bul san 2020 jyly 14 myńnyń aınalasynda bolǵan. IIM málimetterine sensek, 1200-den astam derekte jábirlenýshiler «fıshıngtik» ınternet-resýrstarǵa jeke derekterin erikti túrde ózderi engiz­gen. Al 2 myńǵa jýyq alaıaqtyq túrli joba, onlaın oıyndar, ınvestı­sııa­lar men bás saýdalarda «úlken utys­qa ıe bolasyz» degen jeleýmen jasal­ǵan.

Jyl bastalǵaly eki aıdyń ishinde elimizde ınternet alaıaqtyqtyń 2900 deregi tirkelgen. IIM Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵy basshysynyń min­detin atqarýshy, polısııa polkov­nı­gi Rústem Dúısetaev qarapaıym halyqtyń aqshasyn alaıaqtyq jolmen aldap alý qazirgi tańda eń kóp tirkeletin qy­l­mys túrine aınalǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, statıstıkaǵa sáıkes elimizdegi barlyq qylmystyń onnan bir bóligi alaıaqtyqqa qatysty eken. «Sonyń ishinde, ınternet alaıaq­tyq­qa quryq salý kúnnen-kúnge qıyn­dap barady. Ýaqyt talabyna saı teh­nologııanyń damýymen qatar alaıaq­tyq­tyń ádisteri men sany da ósip ke­le­di. Mundaı qylmystarǵa jol ber­meý, aldyn alý elimizdiń ǵana emes, qa­zir­gi tańda búkil álem elderiniń ózekti má­se­leleriniń birine aınalyp otyr», deıdi ol.

Internet alaıaqtyqtyń tym kóbe­ıip ketýi qoǵamdyq rezonans týdy­ryp otyrǵany da belgili. Qazaq­stan­da bul qylmys túriniń eń kóp ta­ralǵan tásilderiniń biri – ınter­net­­tegi túrli habarlandyrýlar bo­ıyn­sha taýar nemese qyzmet úshin aldyn ala tólem alý. Búginde ınternet alaıaqtyqtardyń jartysy dál osyn­daı jolmen jasalǵan. Ekinshisi – mıkro­kredıttik uıymdardyń saıttary ar­qyly onlaın qaryz rásimdeý. IIM málimetine qaraǵanda, jyl basynan beri osy tásildi qoldaný arqyly alaıaqtar 3 myńǵa jýyq qyl­mys ja­sa­ǵan. Jıi qoldanylatyn úshin­shi tásil – azamattardyń jeke derek­terine qol jetkizgennen keıin bank shottaryndaǵy búkil qarajatty jym­qy­rý. «О́kinishke qaraı, qarapaıym hal­yq ákkilerdiń tuzaǵyna tez iligip qalady. Máselen, sońǵy ýaqytta ózde­rin bank qyzmetkerleri retinde ta­nys­tyryp, aýystyrmaly nómirden qońyraý shalatyn alaıaqtar kóbeıdi. Ádette olar ózderin ekinshi deńgeıli banktiń qaýipsizdik qyzmetinenmin dep tanystyrady. Senimge kirýdiń tyń tásilin jaqsy meńgerip alǵan olar azamattardyń esepshotyn bireýlerdiń buzyp kirmek bolǵanyn aıtyp, qaýipsizdik úshin shottaǵy qarjyny basqa bank shotyna aýdarýǵa keńes be­redi­. Osylaısha, búkil qarjyny úp­tep ketetinder kóp», deıdi polı­sııa polkovnıgi. «Qazirgi tańda IIM ınternet alaıaqtyqtyń aldyn alý, osyndaı qylmystardyń jolyn kesý maqsatynda tıisti uıymdas­tyrý­shylyq-praktıkalyq sharalar qabyldaýdy qolǵa aldy. О́tken jyldan bastap kıberqylmysqa qarsy is-qımyl jónindegi vedomstvolyq baǵ­dar­lama iske asyrylyp keledi. О́ńir­lerde osyndaı qylmys túrlerin ter­geý boıynsha arnaıy jedel-tergeý top­tary da quryldy. Toqsan saıyn kıber­qylmystyń aldyn alý boıynsha jedel aldyn alý is-sharalary udaıy júrgi­zilip otyrady», dep málimdedi IIM ókili.

Jaqynda qaraǵandylyq polıseı­ler elimizdiń birneshe óńiriniń 100-den astam turǵynyn 15 mıllıon teń­ge­ge taqyrǵa otyrǵyzyp ketken qos ke­lin­shek­ti ustady. Júzdegen adam ınternet alaıaqtardyń ádettegi ertegisine senip, aqshalaryn aldyn ala, qoldaryna tımegen kıim-keshek úshin aýdaryp ji­ber­gen. Al osy qylmystarǵa kúdikti re­tinde ustalǵan ákki kelinshekter aram oılaryn Shymkent qalasynda otyryp-aq iske asyryp kelgen. 29 ben 32 jastaǵy eki ákki ınternetke kıim satatyn dúkenniń jabylǵaly jat­qanyn, osyǵan oraı áıelderge ar­nalǵan qymbat kıim-keshekterdiń arzan baǵaǵa satylatyndyǵy jaıly habarlama taratqan. Osylaısha, áıelder onlaın saýdanyń kórigin qyzdyryp, birneshe oblystyń turǵynyn aldap soqqan.

Qaraǵandy oblystyq Polısııa departamenti krımınaldyq polısııa basqarmasynyń bólim basshysy, polısııa maıory Mádı Baǵdattyń aıtýynsha, sotqa deıingi tergeý amaldaryn júrgizý barysynda ustalǵan kúdiktilerdiń ústinen ózge oblystarda osyǵan uqsas bes qylmystyq is qozǵalǵany belgili bolǵan. «Polısııa qyzmetkerleri alaıaqtyq faktiler týraly udaıy eskertý jasap keledi. Alaıda soǵan qaramastan óńirde ınternet alaıaqtyqtyń qurbanyna aınalyp jatqandar kóp. Ásirese ózderin bank qyzmetkerimiz dep tanystyratyndarǵa aldaný sońǵy kezde jıilep ketti», deıdi. «Internet alaıaqtyqtyń bul tásiliniń de ózindik jelisi bar. Aldymen qylmysker jábirlenýshige habarlasyp, ózin banktiń qaýipsizdik qyzmetkeri retinde tanystyrady. Osydan keıin ol jábirlenýshige onyń atyndaǵy esepshotqa shabýyl jasalǵany, bolmasa tólem kartasyndaǵy qarjysyn bireýlerdiń jymqyrmaq bolǵanyn aıtyp, keıin ony ózi aıtqan «qaýipsiz» esepshotqa aýdartyp alady», degen M.Baǵdat urlanǵan qarjynyń osylaısha birneshe shotqa aýdarylatynyn jetkizdi. «Alaıaqtar qurbandaryna habarlasqanda TeamViewer nemese AnyDesk dep atalatyn arnaıy baǵdarlamalardy jazyp alýǵa keńes beredi. Al qylmyskerlerdiń ár sózine senip otyrǵan adam muny bir mınýtqa jetkizbeı telefonyna júktep alady. Baǵdarlamalar júktelgennen keıin «banktiń qaýipsizdik qyzmetkeri» kod jiberedi de sony engizý qajettigin aıtady. Osydan keıin alaıaq avtomatty túrde jábirlenýshiniń qurylǵysyna qashyqtan kire alady. Máselen, uıaly telefondaǵy bank qosymshasyna kirip, búkil qarjyny basqara alady, depozıttegi aqshany tolyǵymen sheship alyp, tipti bankke onlaın ótinish qaldyryp, kez kelgen somada nesıe rásimdeı alady. Aqsha túskennen keıin búkil qarjyny óziniń qaýipsiz shotyna aýdaryp jiberý olar úshin asa qıyn emes», deıdi alaıaqtardyń taǵy bir tásilin táptishtep túsindirip bergen polısııa maıory.

«Bizge jábirlenýshiler ózderine habarlasqan telefon nómirin kór­se­tip, «Qylmyskerlerdi nege osy nómir arqyly-aq tappaısyzdar?» dep renishterin bildirip jatady. Alaı­da ákkilerdiń aýystyrmaly nómir arqyly kez kelgen adamnyń telefon nómirimen qońyraý shala alatynyn bárine birdeı túsindirý qıyn. Jal­py, ınternet alaıaqtyqtyń dál osy tási­lin áshkereleý óte qıyn. Sebebi biz alaıaqtar qarjyny aýdartqan alǵashqy esepshotqa qol jetkizý úshin arnaıy sanksııa alýymyz kerek. Ruqsat alamyz degenshe joq degende 4-5 kún ótip ketedi. Al bul ýaqytta alaıaqtar qarap jatpaıdy, jymqyrǵan qarjylaryn bir shottan ekinshi shotqa aýdaryp, qolma-qol aqshaǵa aınaldyryp ta úlgeredi», deıdi polısııa maıory.

Osy tusta «Alaıaqtar dál sol já­­bir­­­lenýshiniń naqty qaı banktiń klıen­­­ti ekenin, olardyń jeke máli­met­terin, máselen, uıaly telefon nómirin, aty-jónin qaıdan biledi? Mundaı aqparattardy bank qyzmetkerleri ózderi taratýy múmkin be? Jalpy, ınternet alaıaqtyqqa kimderdiń qatysy bolýy múmkin?» degen suraqtar qylań beredi. Biz osy saýalymyzdy Mádı Baǵdatqa da qoıǵan edik. Ol osy ýa­qyt­qa deıin tirkelgen qylmystyq isterde birde-bir bank qyzmetkeriniń kúdikti retinde tanylmaǵanyn aıta kelip: «Degenmen bizde de alaıaqtar bul málimetterdiń barlyǵyn qaıdan alady, kimnen biledi degen kúmán bar. Osyǵan oraı arnaıy taldaý jumystaryn da júrgizgen bolatynbyz. Qazir ózderińiz bilesizder, Kaspi Bank-tiń mobıldik qosymshasyna kez kelgen nómirdi terseńizder, klıenttiń aty-jóni shyǵa ke­ledi. Iаǵnı qylmyskerler úshin qur­ban­daryn Kaspi nómir arqyly ta­ýyp alý túk te qıyn emes. Sebebi alaıaqtar bul ashyq aqparatty da utym­dy paıdalanýy ábden múmkin. Osyǵan oraı biraz ýaqyttan beri mobıldi qosymshalarda klıenttiń tek esimi men teginiń birinshi árpin ǵana jazý qoldanylyp keledi», dep túsindirip ótti. Bir ǵana Qaraǵandy oblysynda jyl basynan beri 346 ınternet alaıaqtyq tirkelgen.

Internet alaıaqtyqtyń kún ótken saıyn kúsheıip bara jatqanyn alǵa tartqan polısııa qyzmetkerleri aza­mat­­tar­ǵa kúdikti qońyraý men habar­lamalar alǵanda birden bankke habar­la­sýǵa keńes berdi. Eger sizge belgisiz bireý­ler habarlasyp, qandaı da bir bank­tiń atyn atap bank kartochkasy jaıly aqparat nemese basqa da jeke máli­metterdi surasa, eń aldymen sol bank­tiń senim telefondary­na qo­ńy­raý shalyp, aqparattyń ras-óti­ri­gin anyqtap alǵan artyqtyq etpeıdi.