NEOMIFOLOGIIаNYŃ “KО́PQABATTY” QUPIIаSY

Qazirgi kezde otandyq gýmanıtarlyq ǵylymda erekshe oqıǵalarǵa, qubylystarǵa, zertteý nysanynan tysqarylaý qalǵan máselelerge den qoıý kózge túsedi. Solardyń ishinde kórkemdik qyrlardyń baıyrǵy úlgilerine, bel­­­gilerine nazar salý, olardyń paıda bolý genezısine jan-jaqty zertteý ja­saý baıqalyp, baıyrǵy janr – poezııaǵa qatysty san salaly eńbekter ja­ryq kórýde. Bul halqymyzdyń sóz óneri ishindegi poezııanyń kóne dástúrdi boıy­na jıǵan, únemi damý, jetilý ústindegi ári qoǵamdaǵy ózgeristerdi birden qabyldap, shapshań ún qosa biletin sergek janr bolýymen túsindirilse kerek. Osy rette ǵalym J.Aımuhambetovanyń “Mıftiń poetıkadaǵy qyzmeti (Qazirgi qazaq poezııasy arqaýynda) Almaty: Jazýshy, 2010) monografııasyn ataýǵa bolady. Kez kelgen naqty arhaıkalyq (kóne) mıf qazirgi kezde estetı­kanyń elementine aınalady. Onyń ornyn sezim, bilim jáne áreket basyp, olar óz kezeginde dúnıe­tanymnyń paradıgmalyq sıpatyn qabyldaıdy: ıaǵnı, qazirgi zamanǵy kóne mıf bir mezgilde ótkendi tanýdyń quraly retinde de, ekinshi jaǵynan qazirgini tanýdyń ádisna­malyq bazasy da bola alady. Kórkem mátin – sýretkerdiń shy­ǵarmashylyq aktisi, ol óziniń dúnıetanymynan belgiler bilimin, konsepti men qorshaǵan ortanyń beı­nesin ótkizip, oıdaǵy dúnıe­ler­diń bári basqasha sıpat alatyn óz­geshe shynaıylyqtyń jańa shegine jetedi. Mátinde beriletin kórkem beıneniń kóp qyrlylyǵy kópshilik jaǵdaıda kórkemdik sananyń be­rilý túrine baılanysty. Zert­teýde qa­zirgi qazaq poezııa­syn­daǵy mıf­tiń qyzmeti jan-jaqty sara­lana­dy. Avtor mıftiń bastaý, negiz­derin áde­bıet pen mıftiń sabaq­tastyǵyn, kóne tanymnyń adam­zat sanasyn­daǵy ornyn teo­rııa­lyq jaǵynan ne­gizdeý ústinde, álemdik mıftiń ar­na­laryn sara­lap, oǵan baı­la­nysty ár kezeńde aıtylǵan mıfke qatysty pikir, tujy­rym­dardy zer­de­leıdi. Mıfke qatysty sheteldik, otandyq áde­bıet­ta­ný­shylardyń oı-pikirlerin, jańasha paıymdaýlaryn jınaqtap, ózara úndes nemese alshaq aıtyl­ǵan tujyrymdardy qorytyp, dáı­ek­tep beredi. Sóıtip, álemdik áde­bıette ortaq qubylys sanalǵan mıf uǵymynyń (mode­liniń) ma­ńy­zyn ashady. Avtor mıftiń ádebıettegi aǵym-baǵyttarmen sabaqtastyǵyn orys, qazaq poezııasy (A.Ahmatova, N.Gý­mı­lev, O.Mandelshtam, M.Juma­baev, B.Kúleev) arqyly negizdeı oty­ryp, bul ádebıet ókilderiniń poe­zııa arnasyn kórkemdik turǵyda ke­ńeıtkendigin tujyrymdaıdy. Qa­zaq poezııasyndaǵy osy ýaqytqa deı­in dástúrli (nemese daǵdyly) tal­daý ózegine alynyp kele jatqan má­selelerdi zertteýshi jańasha zer­de­lep, tyń oılar aıtady. Máselen, poe­zııadaǵy jyl mezetteri, jara­ty­lys qubylysy men onyń jekelegen kórinisteri, ań men qus, lırıkalyq beıne, dinı, mıfologııalyq sıýjet problemalary ǵalymnyń zertteýin­de jańasha teorııalyq-ádisnamalyq baǵytta taldanyp, mátindik (J.Ná­jimedenov, U.Esdáýlet, E.Raýsha­nov, G.Salyqbaı t.b.) dáleldermen tııanaqtalady. Avtor qazaq poezııa­syndaǵy mıftiń poetıkalyq qyz­me­tin zertteý ústinde jańasha tu­jyrymdar jasap, ǵylymı aına­lys­qa engizgen. Atap aıtqanda, adam-qoǵam-tabıǵat baılanysyn beıneleýde, “ishki álemdi” ashýda, jyl mezgilderiniń jańa turpatyn sýretteýde, tabıǵatty “adamılan­dy­rýda”, dinı hıkaıat sıýjetterin­degi mıf kórinisin berýde, kórkem­dik keńistikti ıgerýde, postmoder­nızmniń negizin qalyptastyrýda mıftiń atqaratyn qyzmetin qı­syn­dy, dáleldi túsindirilgen. Qazaq poezııasyn tanyp-tarazylaýda ja­ńa­sha teorııalyq qoldanys (kon­sep­týalızm, metarealızm, translı­rızm, mıfologem) engizip, qazirgi fılologııalyq ǵylymda dáıektele bastaǵan uǵymdardy qazaq poezııa­synda ornyqtyrady, jańa da ne­gizdi konsepsııalar usynady. Má­selen, ǵalym mátindegi mıfolo­gem­di taldaý barysynda eń aldymen, adam sanasynyń kóne bastaýǵa um­tylýshylyǵyn zerdeleı otyryp, mıf­tiń róline tek tar maǵyna­syn­daǵy mıfologııa ǵana emes, so­ny­men birge tarıhı ańyzdar, tur­mys­tyq mıfter, aldyńǵy kezeńderdegi tarıhı-mádenı shyndyqtar, kóne mátinder kiristiriletindigin, osy­laısha, kórkem mıfologızm derbes sıpatty da, tarıhı shyndyqty da tasymaldaıtyndyǵyn aıtady. Mı­fologemder shyndyqty ereksheleı kórýdiń mehanızmi bola otyryp, metaforaǵa jaqyndaıdy, alaıda ekeýi belgili bir áleýmettik erek­shelik turǵysynan ajyratylady. Kórkem mátinde mıfologemniń paı­da bolýy shyndyqtan tys oılaý­dyń negizinde mıfologııalyq tá­sil arqyly mıfologııalyq-sım­vol­dyq keńistikte ıgerilgen jaǵ­daıǵa baılanysty. Mátinde mıfo­logem “ýaqyttan tys másele”, ıaǵnı, sol sátte qoǵamda qundylyǵy áli beı­málim qupııany saqtaýshy bo­lyp tabylady. Mıfologemge degen qajettilik adamnyń sanasynda kó­neniń belgisi, sulbasy tereńdeı saq­talyp, jetý úshin kerek. Osy tu­jyrymdy zertteýshi qazaq poezııa­syndaǵy ulttyq tanymmen, kór­kem­dik qabyldaýmen qısyndy sabaqtastyrǵan. Aldaǵy zertteý eńbekterine tyń baǵyt silteıtin, jańasha bir kóz­qaras, pikir jańalyǵyn ákelgen bul eńbek qazaq poezııasynyń ǵylymı órisin keńeıte túsken. Bul zertteýdi fılologtarǵa, ádebıettanýshylarǵa, poezııa janryn zertteýshilerge jańa baǵdar tanytatyn mańyzdy eńbek dep sanaımyz. Qunypııa ALPYSBAEV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qazaq ádebıeti kafedrasynyń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.