– Dosjan Sarmanqululy, búgingi tańda sot reformasynyń júrip jatqandyǵynan habardarmyz. Qoǵamda zań ústemdik etý úshin ne isteýimiz kerek?
– Kóptegen oń ózgeristiń bolyp jatqany anyq. Sot isinde ilgerileý bar. Biz búgingi kúni óz tarapymyzdan qol jetkizgen tabystarymyzdy tizip jatpaı-aq, áli de aryla almaı otyrǵan ortaq kemshilikterge toqtalyp, odan shyǵý joldary jóninde oı bólissek. Sotqa eshkim de jetiskennen kelmeıdi. Zábir shegip qajyǵan, san soǵyp aldanǵan, qysym kórip toryqqan, ary taptalyp, namysy qorlanǵandar arasha izdep keledi. Úmitpen, senimmen keledi. Daý-damaıly isterdiń qaralyp, sheshimin tabar jeri negizinen aýdandyq, qalalyq sottar. Narazylyq pen joǵaryǵa shaǵymdanýdyń bastaýy da sol jerde. Sot sheshimine eki jaqtyń da kelispeı jatatyn kezderi az emes. Munyń birneshe sebebi bar. Basty sebep, kópshiliktiń quqyqtyq saýatsyzdyǵynan. Azamattyq, quqyqtyq qarym-qatynasty zań boıynsha rettestire bilmeıdi.
– Sýdıalar tarapynan ketip jatqan kemshilikter kezdese me, kezdesse mundaı keleńsizdikti joıý baǵytynda qandaı sharýalar atqarylýda?
– Árıne, kemshiliktiń oryn alatyndyǵy shyndyq. Istiń qaraýyn merziminen sozyp, ne atústi qarap, úkimniń kóshirmesin ýaqtyly bermeı, aldyna aryz-shaǵymmen kelgen kisige kóńil bólmeý, durys qabyldamaı, tipti keıde múlde qabyldamaı qoıý, dóreki minez kórsetý, taǵy basqa da tolyp jatqan sýdıa ádebine syımaıtyn jat qylyqtar týyndap jatatynyn ashyp aıtýymyz kerek. Osynyń bári sot qabyldaýyna kelgen azamattardyń ókpe-renishterin týdyrady. Aragidik bolsa da kezdesip qalatyn osy jaıttar búkil sot júıesiniń bedelin túsirýge sebepshi bolady. Sot júıesiniń aldyna qoıylǵan mindet – zań ústemdigin ornatý, bul mindetti oryndaý úshin sýdıalar shyǵaratyn sot aktileri zańdy ári ádil bolýy qajet. Sýdıanyń ár qadamy, is-áreketi, tynys-tirshiligi únemi kópshiliktiń nazarynda. Sondyqtan árbir sýdıa óz bedeliniń tómendemeýin bir sát te esten shyǵarmaýy kerek. Sonda ǵana halyq senimi arta bermek. Abyroı-bedel adal atqarǵan jumyspen keledi. Adaldyqtyń negizi – ádildikte ıakı adal sheshimde.
– Sot júıesindegi medıasııanyń tıimdiligi týraly ne aıtar edińiz?
–Elimizdiń ejelgi tarıhyna úńilip, qoǵamdaǵy daý-shardy qalaı sheshkendigin, birlikke qalaı bastaǵanyna nazar aýdaratyn bolsańyz, yqylym zamannan beri dana bılerimiz júz paıyz daýlardy medıasııa jolymen sheshken. Bunyń sebebi – bılerimizdiń erekshe qasıetterge ıe bolyp, til ónerin tamasha meńgerýi, sonymen qatar Uly dalada qalyptasqan ejelgi ádet-ǵuryp. Qazaq qoǵamynda bılerdi saılaý, taǵaıyndaý nemese bekitý degen túsinik bolmaǵan. Bıdi halyq tańdaǵan. Halyq bıdiń tabıǵat syılaǵan sheshendik, aqyl-parasat, qyzyl tilde eshkimge des bermes qasıetterine, qara qyldy qaq jaratyn ádildigine qarap, «Dala zańynyń» negizgi qaǵıdalary men normalaryn bilýi, ózine deıingi ataqty bılerdiń úlgili sózinen nár alýyna aıryqsha nazar aýdarǵan.
Qazaq dalasynyń damyǵan san-salaly órkenıetti bolǵany barshaǵa aıan. Basqasyn aıtpaǵanda, «Esimhannyń eski joly» men «Qasymhannyń qasqa joly», Áz Táýkeniń «Jeti Jarǵysynyń» ózi nege turady. Demek bizde úlgi alarlyq negiz bar, endeshe nege úırenbeımiz, nege úrdiske engizbeımiz? Aıtyp otyrǵanym kesek minez ben kesimdi sóz. Ádil de týra aıtylǵan sheshim. Ýájdi sóz aıta bilgen bı, sol ýájge toqtaı bilgen han men qara, batyr men baǵlan. Qazaq handyǵy tusynda, tipti oǵan deıin bıler búgingi memlekettik bıliktiń mindetterin atqaryp kelgen. Iаǵnı bıler atqarýshylyq, zań shyǵarýshylyq, bılik aıtyp el basqarý qyzmetteriniń barlyq túrlerine aralasty. Búginginiń bıi birinshi kezekte halyqqa sot tóreligin shynaıy ári týrashyldyqpen júzege asyrýda ádil bıligimen tanylǵan, sottyq fýnksııany atqaratyn memlekettik qyzmetshi. Bıler kesimi halyq kóńilinde kúmán týǵyzbastaı senimdi bolýy shart.
– Árbir sýdıa óz mamandyǵy tek kún kóris kásibim dep qana uqpaı, ony shyǵarmashylyq dárejege kóterýi qajet pe sonda?
– Sýdıanyń sot prosesin júrgizýi belgili bir dárejede sheberlikti qajet etetini shyndyq. Sergek sezim, dál sátinde aıtylǵan sóz ben bultartpas suraq, árbir sátti qalt jibermeı qadaǵalap, ishteı oı qorytyp otyrý. Osy oraıda, orasholaqtyǵynan túsiniksiz jazylǵan baldyr-batpaq sheshimdi oqyǵanda keıbir áriptesterge qaryn ashady. Qynjylasyń. «Til degenimiz – oıdyń kıimi» depti bir danyshpan. Al qazaq «til bas jarady, bas jarmasa tas jarady» dep bir-aq qaıyrǵan. Oı anyqtyǵynan baryp anyq sóz shyǵady. Oılaý mádenıetinen baryp sóıleý mádenıeti qalyptasady. Árbir sýdıanyń, árbir tóraǵanyń oılaý mádenıeti men sóıleý mádenıetin meńgerýi búgingi kúnniń talaby.
– Quqyqtyq memlekette sot bıligi qoǵamdaǵy áleýmettik teńdik pen turaqtylyqtyń kepili emes pe?
– Qaı eldi, qaı zamandy alsańyz da, sot júıesine qarap, qoǵamdaǵy bılik jaıy, onyń halyq múddesi aldyndaǵy adaldyǵy týraly pikir qalyptasady. Sondaı-aq sýdıalar únemi halyqpen tikeleı qarym-qatynasta bolǵandyqtan, olardyń moraldyq beınesi men kásibı jetistigi qyzmet barysynda erekshe ról atqarady. Sondyqtan árbir sýdıa sot bıliginiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa, óz kásibiniń bedelin arttyrýǵa, sot tóreligin nyǵaıtýǵa qatysty jumystardy adal júzege asyrýǵa tıis. Ejelgi antıkalyq dáýirden beri jalǵasyp kele jatqan bıler dástúri zaman ózgergen saıyn ózgerip, jańaryp otyrǵanymen, negizi, mindeti, talaptary sol qalpynda tur. О́ıtkeni olar kezinde Qazaq handyǵynyń danalary atansa, endi búginde Qazaqstan memleketiniń bedeline aınalyp otyrǵany anyq.
– «Memlekettik tildiń mártebesin kóterý úshin til bilýdi mindetteý kerek» degen pikirdi jıi estımiz. Sonda máseleni mindettemeı, zań shyǵarmaı sheshýge bolmaı ma?
– Bul kóp talqylanyp júrgen taqyryp. Bárimiz syn aıtamyz. Zań shyǵarý kerek deımiz, Ata zańdaǵy 7-baptyń 2-bóligi qabyldanar kezde de kóp daý týǵyzǵanyn jaqsy bilemiz. Búgingi kúnde de osy 2-bóligin alyp tastaý kerek degen pikir jıi kóterilýde. Zań qoǵamdaǵy belgili bir qatynastardy retteý úshin qabyldanady. Al biz, búgingi til aıasyndaǵy zańdardy tolyqqandy paıdalanyp jatqan joqpyz. Ata zańymyzdyń 7-babynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik til – qazaq tili. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» delingen. Endeshe, memlekettik dáreje alǵan qazaq tili basqa tilderden oq boıy, tym bolmasa bir súıem alda turýy kerek emes pe?! Qazaqtyń jalpaq sózimen aıtqanda, bir otar qoıdy bastap júrgen serkedeı aldynda bolý kerek. «Til týraly» Zańnyń 4-baby, Azamattyq prosestik kodekstiń 14-baby, Qylmystyq prosestik kodekstiń 30-baby osy qaǵıdalardy saqtaıdy. Olaı bolsa, kez kelgen deńgeıdegi úlkendi-kishili jıyn memlekettik tilde ótkizilip, basqa ult ókilderiniń quqyqtaryn buzbaý úshin memlekettik tildi bilmeıtinderge aýdarmashynyń kómegi kórsetilgeni jón. Bul naǵyz ádilettilik bolar edi.
Búgingi kúni demokratııasy damyǵan kez kelgen aldyńǵy qatarly elderde sol eldiń tilin bilmegen azamat joǵary oqý ornynda oqyp, sol eldiń memlekettik qyzmetinde jumys atqara almaıdy. Memlekettik tildi bilmeıtin azamattardyń arty quz, aldy bıik shyń, bolashaǵy bulyńǵyr bolýy kerek. Sonda ǵana árbir ata-ana balasyn memlekettik tildegi balabaqsha men mektepke berip, memlekettik tildi úıretýge májbúr bolady. Bir sózben aıtqanda, memlekettik tildi bilýdiń qajettiligin týdyrmaı, tildiń mártebesi óz deńgeıine kóterilmeıdi.
– Elimizdiń egemendik alǵanyna otyz jyldan asty. Osy ýaqytta tilimizdiń egemendikke jetpeýi ókinishti emes pe?
– Árıne, elimizdiń árbir azamaty tildiń mártebesin kóterý úshin sózden naqty iske kóship, bir-bir kirpish bolyp qalanatyn kez keldi. Sol sebepti Aqmola oblystyq soty memlekettik tildiń sot salasyndaǵy qoldanys aıasyn keńeıtý maqsatynda birqatar is-shara atqarýda. Sot salasynda sot isin júrgizý tiliniń tártibi Azamattyq prosestik kodekstiń 14-babynda, Qylmystyq-prosestik kodekstiń 30-babynda naqty kórsetilgen. Alaıda quqyq qorǵaý organdary men sot isin júrgizýde sýdıalar tarapynan osy eki zań talaby da tolyqqandy oryndalmaýda: tergeý organdarymen alǵashqy tergeý kezinde jiberilgen kemshilikter sottar tarapynan eshbir syn eskertpesiz, túzetýsiz qalýda. Máselen, Qylmystyq-prosestik kodekstiń 30-babyna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynda qylmystyq sot isin júrgizý qazaq tilinde júrgiziledi, sot isin júrgizýde qazaq tilimen qatar resmı túrde orys tili, al qajet bolǵan kezde basqa tilder de qoldanylady» delingen. Qylmystyq prosesti júrgizetin organ isti orys tilinde nemese basqa tilderde júrgizý qajet bolǵan kezde sot isin júrgizý tilin ózgertý týraly ýájdi qaýly shyǵarady. Bul kez kelgen qylmystyq is áý bastan tek memlekettik tilde júrgizilýi kerektigin, ókinishke qaraı, kóp jaǵdaıda tergeý organdary qylmystyq is júrgizý tilin orys nemese basqa da tilge ýájdi qaýly shyǵarmaı turyp, orys tilinde júrgizip, joǵaryda kórsetilgen zań normalaryn buzýda. Sonymen qatar kúdiktige, aıyptalýshyǵa onyń sot isin memlekettik tilde júrgizý týraly quqyǵyn jan-jaqty túsindirmeıdi. Sol sebepten qylmystyq isterdi qaraýda memlekettik tildiń qoldanys aıasy kóterilmeı otyr. Kóptegen jaǵdaıda tergeý amaldaryn júrgizýshi tulǵa memlekettik tildi ózi jetik bilmegendikten, ne bolmasa birli-jarym iske qatysýshy azamattar memlekettik tildi bilmegendikten aýdarmashy qatystyryp is júrgizýge qınalyp, ózderine táýeldi aıyptalýshylardan «istiń oryssha júrgizilýin qalaımyn», «orys tilin jetik bilemin» degen aryz alady da, isti orys tilinde júrgizedi. Kúdiktiniń qaı tildi jetik biletini suralmaıdy. Al QR QIJK 320-322-baptarynyń talaptaryna saı qylmystyq ister boıynsha sottalýshylar qazaq ultynyń tulǵalary bolǵan kezde, sýdıalar isti qabyldap alý barysynda joǵaryda aıtylǵan máselelerdi jan-jaqty anyqtap, prınsıptik baǵa berýi kerek.
Al azamattyq isterge keletin bolsaq, is júrgizý tili sotqa aryz berýshi talapkerge baılanysty. Alaıda kóptegen ulty qazaq azamattardyń ózderi talap aryzdaryn orys (shet) tilinde berip, is júrgizý tilin anyqtaıdy. О́stip, kóp jaǵdaıda is júrgizý tili orys tilinde bolady.
Azamattyq prosestik kodekstiń 14-babynyń talaptaryna sáıkes sot isin júrgizý tili sotqa talap qoıý aryzy (aryz) berilgen tilge baılanysty sot uıǵarymymen belgilenedi. Sot isti sot talqylaýyna daıyndaý satysynda talap qoıýshynyń (aryz berýshiniń) talap aryz berilgen tildi jetkilikti dárejede biletindigin, sot isin júrgizýdiń máni men maǵynasyn túsinetindigin anyqtaýǵa tıis. Sot talap qoıýshydan tıisti jazbasha ótinishhat túsken jaǵdaıda sot isin júrgizý tilin ózgertý týraly ýájdi uıǵarym shyǵarady. Taraptardyń teń quqyqtylyǵy qaǵıdatyn eskere otyryp, sot osy másele boıynsha jaýapkerdiń de pikirin anyqtaýǵa mindetti.
– Aqmola oblysyndaǵy jaǵdaı qalaı?
– Aqmola óńirindegi halyqtyń 51 paıyzy qazaq ulty bola tura, oblys sottarymen memlekettik tilde qaralyp jatqan barlyq ister men materıaldardyń paıyzdyq kórsetkishi 2016 jyly – 1,5, 2021 jyly bul kórsetkish 17 paıyzdy qurady. Búgingi kúni Aqmola oblysynyń sottary memlekettik tildi damytý saıasatyn, onyń qoldaný aıasyn keńeıte otyryp nasıhattaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy júıeli túrde ótkizýde. Quqyq qorǵaý, memlekettik organdar men ózin-ózi basqarý salalarynyń, jergilikti buqaralyq aqparat taratýshy mekeme basshylarynyń, ókilderiniń qatysýlarymen dóńgelek ústel, semınarlar ótkizilýiniń arqasynda memlekettik tilde qaralyp jatqan isterdiń úlesi ósýde, biraq bul kórsetkish, árıne, kóńil kónshitpeıdi.
2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap sýdıalarǵa sot isterin zerdeleý jáne sot talqylaýyna daıyndaýdy mindetti túrde dybys-beıne jazba arqyly júrgizý tapsyryldy. Aqmola oblysy sottarynda jalpy is júrgizý tili memlekettik tilge aýystyrylǵan isterdiń paıyzdyq kórsetkishin saraptasaq, 2017 jyly – 140 (0,2 %), 2018 jyly – 273 (0,5%), 2019 jyly – 1002 (0,9%), 2020 jyly – 781 (1,5%), al 2021 jyly bul kórsetkish 997 (2,1%) boldy.
Memlekettik organdar men mekemeler, basqa uıymdar men kásiporyndar sotqa júgingende talap-aryzdardy memlekettik tilde emes, basqa «shet tilinde» berip, joǵaryda atalǵan zań talaptaryn nege óreskel buzýda?! Bul zańbuzýshylyqty qadaǵalaý qandaı memlekettik organnyń quzyrynda?! Bul úlken suraq! Al bizder sońǵy úsh jylda memlekettik tildi damytýǵa mindetti memlekettik mekemelerden talap aryz «shet tilinde» túsken jaǵdaıda jeke uıǵarym shyǵarýdy qolǵa aldyq.
Sonymen qatar memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtý jáne naqty sharalar qabyldaý úshin oblys, qala, aýdan ákimderine sońǵy 3 jyl ishinde 44, quqyq qorǵaý organdarynyń basshylaryna 36, memlekettik mekeme basshylarynyń atyna 48 hat joldandy. Nátıjesinde, memlekettik mekemelerden memlekettik tilde túsken talap aryzdar sany ósýde. Statıstıkaǵa júginsek, 2019 jyly – 22,7, 2020 jyly – 30,3, 2021 jyly – 39,9, al, 2022 jyldyń eki aıynda 42,7 paıyz talap aryz memlekettik tilde túsken. Azamattyq is boıynsha kómek jasaıtyn advokat, zańgerler de túrli syltaýmen qazaq tilin aınalyp ótip, talap-aryzdardy ózderine qolaıly orys tilinde daıyndaıdy. Osynyń saldarynan halyqtyń sot prosesi kezinde orys tilinde oıyn jetkize almaı, qınalyp jatqany týraly da faktiler az emes. Keıde bul mán bermeýshilik adam taǵdyryna áser etip, orny tolmas ókinishti jaǵdaıǵa da aparyp jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
