Baýyrlastyqty bekemdeıtin biregeı uıym

Bul zań Halyqaralyq Túrki akademııasynyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jumysyn retteýdi kózdeıdi. Atap aıtqanda, Aka­demııanyń jergilikti jáne shetel­dik qyzmetkerleri elimizdiń Syrt­qy ister mınıstrliginde akkredıt­teýden ótýge tıis. Sondaı-aq Túrki memleketteri uıymynyń jáne Túrki memleketteri uıymyna múshe elderdiń tý­­laryn da uıymnyń ǵımarat­ta­ryn­da or­nalastyrýǵa bolady já­ne qujatta taǵy basqa ba­ǵyt­­tar bo­ıynsha ba­symdyqtar belgilengen.

«Túrki akademııasyn qurý Qazaqstannyń bastamasymen 2009 jyly ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń IX sammıtinde kóterilgen. Túrki akademııasy 2010 jyly Túrki álemin zertteý ǵylymı ortalyǵy retinde jumysyn bastady. Keıin halyqaralyq mártebege ıe boldy. Akademııanyń basty maqsaty – túrki tilderin, ádebıetin jáne mádenıetin saqtaýǵa, damytýǵa jáne tanymal etýge baǵyttaǵan túrkologııa salasyndaǵy zert­teýlerdi úılestirý.

Búgingi qarastyrylyp otyr­ǵan kelisimge 2020 jyl­dyń 16 qara­shasynda qol qo­ıyl­ǵan. Aka­demııanyń shtab pá­te­ri Nur-Sultanda orna­las­qa­­ny­­na baı­lanysty kelisim­niń maq­­saty – elimizde jumys isteý ke­zeńindegi Túrki akade­mııa­­sy­nyń márte­besin, onyń ar­tyq­shylyqtaryn aıqyndaý. Aka­demııada búgingi kúni 17 adam jumys isteıdi. Onyń ishinde 2 qyzmetker shetel azamaty. Kelisim kúshine engennen keıin akademııanyń jergilikti jáne sheteldik qyzmetkerleri Syrtqy ister mınıstrliginde akkredıt­teýden ótýge tıis», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, akademııa ǵylymı-zertteý jumystarynda, kitaptar men jýrnaldar shyǵarýda, Túrki elderiniń ataqty ǵalymdaryna halyqaralyq forýmdar men konferensııalar ótkizýde jáne túrkologııa boıynsha ǵylymı jumystar júrgizýde úlken bel­sendilik tanytyp keledi.

«Akademııanyń negizi qalanǵan sátten bastap Qazaqstan, Reseı, Qytaı, AQSh, Eýropa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Úndistan jáne basqa memleketterdiń jetekshi ǵalymdarynyń qatysýymen ǵylymı jobalardy iske asyryp keledi. Sonyń ishinde arheologııa, tarıh salasynda aýqymdy jumys júrgizilip jatyr.

Qazirgi ýaqytta kitap qoryn tolyqtyrý jalǵasady. Kitaphana janynan sırek kitaptar men qoljazbalar muraǵaty quryldy. 2016-2021 jyldar aralyǵynda akademııa aǵylshyn, ázerbaıjan, qazaq, qyrǵyz, majar, mońǵol tilderine, sondaı-aq túrli túrki tilderine 100-den astam jańa ǵylymı kitaptar jarııalady», dedi Ashat Aımaǵambetov.

Jalpy alǵanda atalǵan Keli­sim túrkitildes memle­ketter­diń ynty­maqtas­tyǵyn odan ári nyǵaı­týǵa arnalǵan. Qazirgi tańda Túrki akademııasyna Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan jáne Túrkııa elderi múshe. Al Majarstan baqylaýshy el már­tebesine ıe.

«Halyqaralyq Túrki akade­mııasy túrkitildes memleketter ara­syndaǵy ǵylymı-gýma­nı­tar­lyq yntymaqtastyqty damytý jolynda úlken ról atqaryp keledi. Sondaı-aq bul uıym baýyr­las ha­lyqtardyń tarı­hı-mádenı mu­ra­laryn zerdeleý baǵy­tynda ná­tı­jeli jumys istep otyr. Aka­­de­mııanyń uıytqy bolýy­men jyl saıyn kóptegen ma­ńy­z­­­­dy eńbekter jaryq kóredi. Sol sebepti uıymnyń qyzme­tin qol­daýdyń mańyzy zor. Al­da­ǵy ýaqytta bul zań Túrki aka­de­mııasyna túrki álemine qatys­ty ǵylymı-zertteýlerdi úıles­ti­retin halyqaralyq bire­geı or­talyqqa aınalýyna jáne kózdegen mindetterine qol jet­kizý úshin qolaıly jaǵdaı qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sonymen qatar Palata otyrysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn joldady. Sultan Dúısembınov Premer-Mınıstrge joldaǵan saýalynda shyǵynynan góri tabysy mol sala retinde qal­dyqtardy basqarýdyń óńir­lik júıesin qurýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, qazir jyl sa­ıyn 5 mln tonnaǵa jýyq qaldyq jınalsa, onyń 15 myń tonnasy ǵana qaıta óńdeledi.

«О́nerkásip qaldyǵy men tu­tyný qaldyǵyn basqarý jóninde keshendi sharalar qabyl­daýdy jáne sol sharalardy iske asyrý úshin qarjylandyrý kózin anyqtaýdy usynamyz. Kom­mýnaldyq qaldyqtar jónin­degi memlekettik esep berýge tal­daý jasaý jáne onyń sapa­syn arttyrý jónindegi is-sharalar ázirleý kerek. Kom­mýnaldyq qal­dyqtarmen ju­mys isteýdiń óńirlik júıe­sin qurý jáne odan ári damytý úshin qar­jylandyrý tásilderin aıqyndaý jáne ony iske qosý jónindegi uıymdastyrý sharalaryn qamtamasyz etý máselesin qaraý jáne pılottyq jobasy belgilengeni jón. Dúnıejúzilik bank usynyp otyrǵan «Al­maty aglomerasııasynyń kommý­nal­dyq qaldyqtaryn basqarýdyń ke­shendi sıfrly SMART júıesi» jobasyn iske asyrýǵa járdem kórsetý qajet», dedi senator.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovqa saýal joldaǵan Lázzat Qaltaeva iri medısınalyq-áleýmettik mekemelerde turatyn múgedek adamdardyń problemalaryn kóterdi. Senator medısınalyq jáne áleýmettik mekemelerde turatyn azamattardyń problemalaryna alańdaýshylyq bildirip otyr. Qazaqstanda olar­dyń sany 22 myńnan asady. Depýtattyń aıtýynsha, ondaı iri mekemelerdiń turǵyndary uıyqtaý men oıaný tártibin de, emdeý ornyn da tańdaı almaıtyn tar jerde jyl boıy, keıde ómir boıy turýǵa májbúr.

«Qazaqstanda múgedek azamat­tarǵa arnalǵan stasıonardy almastyratyn tehnologııalardy engizý jónindegi Jol kartasyn beki­tý máselesin qaraýdy usy­­na­myz. Bul otbasylardy qol­daýǵa, osy sanattaǵy azamat­tar­dyń bilim alýyna jáne áleý­metke aralasýyna, sondaı-aq qolda­nys­taǵy zańnamany eńbek etý qabileti, qamqorshylyq ıns­tı­týty máseleleri boıynsha jetil­dirýge baǵyttalatyn bolady», dedi Lázzat Qaltaeva.

Úkimet basshysyna jol­daǵan saýalynda Aqylbek Kúrish­baev sý resýrstaryn basqarý jónindegi vedomstvo qurý qajettigin aıtyp, oǵan sý sharýashylyǵyndaǵy júıeli máselelerdi sheshý bo­ıyn­sha keń ókilettikter berý má­selesine toqtaldy. Dúnıejúzilik banktiń boljamy boıynsha Qazaq­standaǵy sý resýrstarynyń kó­lemi 2030 jylǵa qaraı jylyna 90 sharshy shaqyrymnan 76 sharshy shaqyrymǵa deıin tómendeıdi. Demek, eldegi sý tapshylyǵy 8 jyldan keıin jylyna shamamen 12-15 sharshy shaqyrymdy, ıaǵnı 15 paıyzdy quramaq.

«Áli kúnge deıin biz res­pýb­lı­kadaǵy sý resýrstarynyń qor­lary týraly naqty aqparatty bil­­meımiz. Memlekettik sý kadastryn qazirgideı jeke uıymdar emes, «Qazgıdromet» kásiporny júr­­gizýge tıis. Ol úshin sý qory­nyń monıtorıngin sıfrly for­mat­qa jáne qashyqtan zondtaý teh­­no­logııasyna aýystyrý qajet. Al biz­­de kóptegen sý qoımasynda tipti gıd­rologııalyq beketter de joq.

Qazirgi zamanǵy talaptardy eskere otyryp, Qazaqstannyń sý resýrstaryn keshendi paı­da­laný men qorǵaý shemasyn ja­ńar­tý qajet. Bul – sýdy utym­dy paıdalaný strategııa­sy men taktıkasynyń negizi. Árbir sý basseıni úshin sý­dyń naqty ózindik qunyn anyq­taý qajet. Onsyz sý resýrs­taryn únemdi paıdalaný múm­kin emes. «Qazsýshar» memle­ket­tik ká­siporynnyń búkil respýb­lı­kaǵa engizgen «sýarmaly sýdyń biryńǵaı tarıfteri» álemdik praktıkaǵa qaıshy keledi. Bul – nonsens», dedi A.Kúrishbaev.

Ábdáli Nuralıev Úkimet bas­shysynan Taraz qalasynda káriz sýlaryn tazartý kesheniniń qu­rylysyna járdemdesýdi sura­dy. Senatordyń sózine qaraǵan­da, mundaı nysannyń bolmaýy óńir turǵyndarynyń ómiri men den­saýlyǵyna keri áserin tıgizedi. Qala halqynyń kóbe­ıýine baılanysty káriz sýynyń kólemi de artyp, onyń barlyǵy Qostóbe aýyly mańyndaǵy tundyrǵyshtarǵa jınalady. Al toǵandarǵa káriz sýy jobalyq qýattan 1,5 ese kóp túsedi.

Sondyqtan bul sýlar basqa oblystyń aýmaǵyna taralyp, qorshaǵan ortany zııandy qal­dyqtar jáne ıispen las­taı­dy. Zerthanalyq zertteý nátı­jesin­de káriz sýlaryndaǵy qat­ty zat­tardyń mólsheriniń ruq­sat etil­gen normasy 69 esege, am­mo­nıı azoty 1,6 esege, nıt­rat­­tardyń 2,4 esege artqany anyq­­taldy. Osylaısha, búginde aýyl­dyq jerlerde qalyptasqan ekolo­gııa­lyq jáne sanıtarlyq-epı­dem­ııa­lyq jaǵdaı tur­ǵyn­dar arasynda oryndy na­razylyq týǵyzady.

«Qazirgi tańda, kóterilip otyrǵan máseleniń ózektiligin eskere otyryp, qalalyq káriz sýlaryn tazalaý keshenin salý jobasynyń TEN daıyndalyp «Memlekettik saraptama» RMK-nyń qaraýyna usynylǵany­men qabyldanǵan moratorııǵa sáı­kes joba toqtap tur. Joǵaryda aı­tylǵandardy eskere otyryp, el­di mekenderde adam ómiri men densaýlyǵyna qolaıly qor­shaǵan ortany qamtamasyz etý maqsatynda Taraz qalasyn­daǵy káriz sýlardy tazalaý keshenin salý jobasynyń iske asyrylýy­na qoldaý kórsetip, respýblıkalyq bıýdjetten qar­jy­landyrý máse­lesine yqpal etýińizdi suraımyz», dedi depýtat.

Senator Lázzat Rysbekova Premer-Mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda Batys Qazaqstan oblysyn jaryqpen qamtýdaǵy kúrdeli jaǵdaı týraly málimdedi.

«Birinshiden, taǵy bir týrboagregat isten shyǵatyn bolsa Oraldaǵy JEO-ǵa qaraǵanda elektr energııasyn baǵasy 1 kılovatt joǵary bolatyn basqa energııa óndirýshi stansadan satyp alý qajettigi týyndaıdy, bul óz kezeginde óńirdegi elektr energııa­sy tarıfiniń ósýine alyp keledi. Ekinshiden, 2020-2021 jyldar­ǵa merdigerge avans tólendi. Job­a­ny odan ári qarjylandyrý toq­ta­tylǵan jaǵdaıda avans­tyq tólemniń qaıtarylmaý qaýpi bar. Úshin­shiden, osy joba aıasyn­da ón­dirýshi zaýyt týrbo­agregat da­ıyn­daýdy is júzinde aıaqtady. Ony Oraldaǵy JEO-ǵa ornatý keshiktirilgen jaǵdaıda, ón­dirýshi zaýyt jabdyqty basqa satyp alýshyǵa satýǵa quqyly. Týrboagregatty qaıta daıyndaý 12 aıǵa sozylady», dedi depýtat.

Senator Erik Sultanov Premer-Mınıstrdiń atyna jol­­­daǵan depýtattyq saýalynda eli­miz­diń gaz salasyn damytý­dyń 2030 jylǵa deıingi keshendi jos­­paryn bekitýdi jedeldetýdi usyn­­dy. Bul qujat salanyń ózek­­ti má­se­lelerin, onyń ishinde óńir­ler­di gazdandyrýdy sheshýge múmkindik beredi.

Depýtat gaz tasymaly júıe­siniń tozýy men elimizdegi gazben qamtamasyz etý kórsetkishiniń tómendigi jáne gaz baǵasyn qa­lyptastyrýdyń ashyqtyǵyna alań­daýshylyq bildirdi. Senator osy­ǵan baılanysty salany bas­qarý júıesin ózgertýdi, atap aıt­­qanda QazaqGaz ulttyq kom­pa­nııasyn reformalaýdy usyndy.

«Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry qurylysynyń baıaý júrip jatqanyn ekenin eskere kelgende buryn josparlanǵan­daı 2025 jylǵa qaraı soltústik óńirlerdi gazdandyrýdy aıaqtaý múmkin bolmaıtyny anyq. Búgingi tańda gazdyń bolmaýy ınvestısııa tartý, jańa óndiris ashý, halyqty jumyspen qamtý jáne jalpy el ekonomıkasy men óńirlerdi damytý úshin basty tejeýshi faktorlardyń biri bolyp tabylady. Sondyqtan qazirgi jaǵdaı­dy eskere otyryp, óńirlerdi gazdandyrýda ekonomıkalyq jáne ulttyq qaýipsizdikti qamtama­syz etetin eń qolaıly nusqany qaras­tyrý usynylady», dedi depýtat E.Sultanov.