Qazaqstan • 27 Sáýir, 2022

Erkin Dúsipov: Elge degen qurmetti joǵaltpaý qajet

361 ret kórsetildi

Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń birinshi vıse-rektory Erkin Dúsipovpen áńgime.

– Erkin Shajauly, mektepti bitir­gennen keıin medısınalyq mamandyq boıynsha Reseıge oqýǵa túsken ekensiz. Alaıda birinshi kýrsta júrip-aq adas­qanyńyzdy sezip, oqýdan bas tartypsyz. Sebebi ne?

– Aldymen bul suraqtyń men úshin qıyn ekenin aıtqym keledi. Sebebi sol qadamym taǵdyrymdy da kúrt óz­gert­ti. Arman qýyp 1979 jyldyń jazyn­da Almatyǵa keldim. Tehnıkalyq maman­dyq­ty tańdasam degen oıda boldym. Aýyl­dyń balasy retinde qujat tapsyryp edim, konkýrstan súrindim. Ekinshi kezeń­de medısınalyq mamandyqty tańda­dym. Sol jyly oqýǵa qabyldandym. Mek­tep­ti óte jaqsy bitirgendikten shyǵar, «Tis emdeý» mamandyǵyna túsý qıynǵa soq­pady. Aqtóbedegi medısınalyq ınstı­týtyna qujatymdy tapsyrǵannan keıin ondaǵylar elimizden birneshe azamatty Reseıge oqýǵa jiberip jatqanyn jetkizdi. Qysqasy, «Reseıge barasyz ba?» degen sa­­­ýaldy tótesinen qoıdy. Úıdegi úlken­der­­­men aqyldasqannan keıin Reseıge attandym.

Oqyp júrgen kezimde ol mamandyq ma­ǵan unamady. Úsh ret dekannyń aldyna bardym. О́tinish jazyp, mamandyq­tyń unamaıtynyn jetkizgenime qaramas­tan, úsheýinde de qaıtaryp jiberdi. «Siz birinshi kezekte joldamamen kelip tursyz. Shákirtaqy sizge qaı kezde de beriledi. Nege qashyp otyrsyz?» dedi. Máseleni tú­sin­dirip, mamandyqtyń janyma jaqyn emestigin túsindirdim.

Armanym – zań mamandyǵy. Ol úshin bes jyl eńbek ótiliń bolý kerek. Taǵy basqa talaptary jetkilikti. Qys­qasy, Máskeýdegi oqýdan óz erkimmen ketip, 1981 jyly QazUÝ-diń zań fakýltetine tap­syrdym. Alaıda konkýrstan taǵy súrin­dim. Barlyǵy oıdaǵydaı bolǵanyna qara­mastan, oqýǵa túse almadym. Onda­ǵylar eńbek ótilimniń joqtyǵyn alǵa tartty. Sodan soń 1981-1983 jyldar aralyǵynda Máskeý mańyndaǵy Ivanovo degen qalada áskerı boryshymdy ótedim.

– Zań mamandyǵyna ańsary aýǵan azamat áskerde quqyq buzýshylyq jasamaýy kerek qoı...

– Ol oıdy men sanamnan ilki sátke de shyǵarǵan emespin. О́ıtkeni oqý qaı kezde de oıymda boldy. Qalaıda áske­rı bólimnen joldama alý kerektigin túsindim. Áskerı boryshymdy ótegen­nen keıin joldamamdy alyp, qujattarym­dy qaıta tapsyrdym. «Qujatyńyz túgel emes» degen jeleýmen taǵy qabyldamady. Qysqasy, 1984 jyly qaıta keldim. Taǵy da synaqtan súrindim. Sol jyly aýylǵa qaıtpaı, daıyndyq kýrsyna keldim. Bilikti ǵalym Alma Qyraýbaevanyń qoldaýymen alǵashqy synaqty sátti tapsyrdym. Qazaq tili men ádebıetinen áńgimelesýdi sol kisi júr­gizdi. Qoıǵan suraqtaryna múdirmeı ja­ýap bergen soń atymdy surady. So­ńynda «Saýatty ekensiz, qansha jyl óti­lińiz bar?» dedi. «Bes jyl» dep ún qat­tym. Ol kisi 11-12 jyldyq ótilmen kelip jat­qan­dardyń bar ekenin, qıyn bolatynyn aıtty. Qarasha aıynda ótken áńgimelesý de ońaıǵa soqpady. Birinshi bolyp qujat tapsyrǵanymmen, meni shaqyrar emes. Nege bulaı dep, zańdy quqyǵymnyń buzylmaýyn talap ete bastadym. Jaýapty hatshy qujattarymdy izdep tapty. Basqa seıfte tur eken. Qysqasy, áńgimelesýge kirip edim, taǵy da Alma apaıym otyr. Maǵan erkin jáne turaqty sóz tirkesine qatysty jáne Sáken Seıfýllınniń «Albatros» poemasy týraly, sosyn jańa ekonomıkalyq saıa­sat jaıly suraq qoıyldy. Bárine jaýap berdim. Ol kisi qoldaıtynyn aıtty.

«Prokýror bolamyn» degen arman kó­keıde turmaǵanda, erterekte oqýǵa tú­ser me edim, kim bilsin?! Ýaqyt ótti. Alma­ty­da zaıybymmen birge nátıjeni kútip otyrmyz. Daıyndyq bólimine jıyr­ma tyń­­daýshy ǵana qabyldanady. Fa­mılııa­lardy atap jatyr. Taǵat taýsy­lyp barady. On toǵyzynshy bolyp meni aıt­­qanda, mańdaıdan ter burq ete qal­dy. Qýanyshtan úılengen kezde taq­qan saqınany qatty qysyp, maıystyryp jibe­rippin. Osylaı­sha 1990 jyly maman­dyqqa adaldyq tany­typ, oqýdy bitirdim.

– Aldymen ózińiz bilim alǵan oqý ordasynda jumys istedińiz. Almaty ol kezde elimizdiń bas qalasy edi. On eki jyl Almatyda eńbek etken soń kóne Tarazǵa at basyn burypsyz. Ortalyq pen óńirdiń bilim berý júıesinde qandaı aıyrmashylyqty ańǵardyńyz?

– Ras, ol kezde Almatynyń aty dúr­kirep turdy. Ǵylymı jetekshim Ábdi­manap Elikbaıulynyń aıtýymen Taraz qalasyna jol tarttym. «Erkin, Jambyl da qazaqtyń kıeli jeri ǵoı. Bastapqyda kafedra meńgerýshisi bolasyń. Qalǵanyn keıin kóremiz», de­di. Jetekshim bul da bir ómirdiń belesi ekenin jetkizdi. Meni qýantqany – onda­ǵy zań fakýltetinde ǵylymnyń jolyna túsken azamattardyń kóp ekendigi. Alaıda, olarǵa úıretetin, bilgenimen bólisetin ǵylym kandıdattary men doktorlary joq eken. Eń basty erekshelik, adamdardyń bilimge degen qushtarlyǵyn aıqyn sezindim. Stýdentterdiń: «Aǵaı, tústen keıin bizge taǵy sabaq ótkizińizshi» degen ótinishterine rıza bolǵandyqtan, olarǵa bar bilgenimdi úıretýge qulshyna kiristim. «Azamattyq quqyq» páni bo­ıynsha tórtinshi kýrsqa deıin ala alma­ǵan bilimderin alsa degen nıetpen júr­dim. Sol azamattar búginde úlken qyzmet­terde otyr. Ulttyq kod pa, álde sol aza­mattardyń bo­ıyna sińgen tárbıe me, bil­medim. Olar úlken qyzmette júrse de, áli kúnge meni umytqan emes. Kıeli Taraz jeri men úshin qashanda ystyq. О́sýime, órkendeýime baǵyt bergen qasıetti óńir dep esepteımin.

– Uldyń kenjesi ekensiz. Qandaı ortada óstińiz?

– Men toǵyz balanyń ishinde ul­dyń kenjesimin. Menen keıin eki qaryn­dasym bar. Ákem Shaja Ekinshi dúnıejúzi­lik soǵys kezinde 16 jasynda kolhozdyń tór­aǵasy bolǵan. Ol kezde er adam joq, bári soǵysqa ketken edi. Kolhoz sovhozǵa aınalǵan kezde ákem bas esepshi qyzmetin atqardy. Anam Gúljamal ómir boıy mektepte matematıka páninen sabaq berip, dırektordyń oqý isi jónindegi orynbasary retinde zeınetke shyqty. Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýdanyna qarasty «Jańa jol» keńsharynyń Jaǵabulaq aýylyndaǵy árbir kúnimdi umytpaımyn...

Anam muǵalim bolǵandyqtan tártipke bala kezden úırendik. Muǵalimderdiń urysqanyn da, urǵanyn da biz durys qabyldadyq. Qazirgideı shý shyǵarmadyq. О́ıtkeni tártiptiń aty – tártip.

– «Aýyldan adam ketkenmen, adamnan aýyl ketpeıdi» degen án joldary bar ǵoı. Aýylyńyzǵa qanshalyqty jıi barasyz?

– Aýylǵa jıi baryp turamyn. Sebebi, ákem dúnıeden ótkende áskerde bolyp, jerleýine de qatysa almadym. Aýylda atam, ájem, ákem men sheshem qaıtpas saparǵa attanǵan. Boıymdaǵy búkil qasıet sheshemnen kelgen shyǵar. Balaǵa bilim berýge qush­­tar boldym. Mektepte anamnyń atyn­daǵy klass ashtym. Kompıýtermen qamta­masyz etip, bólme ishin jóndedim. Qajet­tiniń bárin áperdim. Sosyn bir oqý­shyǵa anamnyń atyndaǵy shákirtaqy taǵa­ıyndadym. Ol bala QazUÝ-di biti­rip, búginde jumys istep júr. Meniń túsinigimde aýylsyz qazaq joq. О́ıtkeni myqtylar da, ulylar da aýyldan shyqqan, shyǵa beredi de. Aýyl – altyn qazyǵymyz, altyn besigimiz.

– Ǵylymı jumysyńyzdaǵy keı­bir usy­nystar jer kodeksine qatysty eken...

– Ǵylymı jumystarym negizinen men­shikke qatysty. Toqsanynshy jyldary «Jerge jekemenshik qajet pe, qajet emes pe?» degen saýal týyndady. Bul suraq búginge deıin ózektiligin joıǵan joq. Jal­py jer belgili bir shekteýler arqyly Qa­zaqstan azamattary úshin jekemenshikte bolýy tıis. Keıbir jaǵdaıda aýyl sharýa­shylyq jerleri de menshikke nemese jalǵa berilýi kerek. Qysqasy, jer paıdalanylýy qajet. Qazir keıbir azamattar alyp alǵan jerler ıgerýsiz jatyr. Sondyqtan bul má­seleni udaıy qarastyryp otyrý kerek. Sol sebepti ǵylymı jumysymnyń biri «Jerge jekemenshik quqyq negizderi» dep ataldy. Qazir osy taqyrypqa oralyp jatyrmyz. Ony bir júıege túsiremiz degen oı da bar.

– Prezıdent janyndaǵy Memle­kettik basqarý akademııasynda eńbek etkenińizge az ýaqyt bolmapty. О́ńir­lerdegi fılıaldarynyń ashylýyna aıtarlyqtaı úles qosqan shyǵarsyz?

– Bul máseleniń basy-qasynda júr­dim. Buryndary óńirlerde «aýmaqtyq oqytý ortalyqtary» degen bolǵan. Bel­gilisi, ár oblys ártúrli oqytyp jat­ty. Taǵy bir másele, ákimdikter qarjy­landyrǵandyqtan memlekettik qyz­met­shilerdiń biliktiligin arttyrý, qaıta daıarlaýdy olar keıinge qaldyryp, birinshi óz múddelerin alǵa shyǵardy. Qysqasy, olarǵa jetkilikti kóńil bólinbedi. Al memlekettik qyzmetshiler damýy kerek. Ásirese, HHI ǵasyrda ózgerister kún­delikti bolyp jatyr. Sol sebepti 2016 jyly másele kóterdik. Barlyq orta­lyqtardy biriktirip, akademııanyń fılıaly jasaý máselesin alǵa qoıdyq. Tıi­sinshe Prezıdent Ákimshiligi tarapy­nan tapsyrma berilip, 2017 jyldyń aıaǵyn­­da bul másele tolyq sheshimin tapty.

Akademııada eńbek etip jatqanyma al­ty jylǵa jýyqtady. «Kósh júre tú­ze­­ledi» degen sózdiń astarynda tereń mán jatyr. Sondyqtan istegenimizden isteı­tin jumysymyz kóp. Prezıdenttiń ózi «Ha­lyqtyń bolashaqta emes, búgin ba­qyt­ty bolǵanyn kórgim keledi» dedi ǵoı. Biz de memlekettik qyzmetshilerdiń bú­gin­nen bastap el ıgiligine jumys iste­ýi­ne den qoıýymyz kerek. О́z basym ha­kim Abaıdyń qara sózderin ómir­lik ust­a­ny­myma aınaldyrǵanmyn. Memle­ket­tik qyzmetshilerdiń barlyǵy da Abaı bula­ǵynan sýsyndasa, tolyq adam bolyp qalyp­tasady dep paıymdaımyn. Árbir adam mem­lekettiń saıasatyn tolyq uǵynsa, biz tek alǵa júremiz.

– Er adam mamandyq tańdaýdan jáne jar tańdaýdan qatelespeýi kerek dep jatady. Taǵy neden qatelespeýi kerek dese, úshinshi másele retinde neni qosar edińiz?

– Mamandyq tańdaýdan da, jar tań­daýdan da qatelesken joqpyn. Úshinshi neni aıtýǵa bolady? Elge degen qurmet­ti joǵaltpaý qajet. Osy máselede de qatelespegen lázim. Memleketke, ana ti­line degen súıispenshilikti joǵaltýdan, qa­telesýden qorqý kerek. Kóp adam sekildi men de orys tilinde óte jaqsy sóıleımin. Alaıda men úshin qazaq tili­nen asqan til joq. Baqytymyz da, baı­lyǵymyz da – ana tilimiz.

– Aldaǵy jospar týraly ne aıtar edińiz?

– Aldymyzda turǵan mindet kóp. Eń bastysy keıingi urpaqqa ne bere aldym? Olarǵa qalaı úlgi bolýym kerek? О́zimdi ortada qalaı ustaýym kerek? Osyndaı suraqtar kókeıde atoılap turady. Keıingi urpaqqa tálim-tárbıe bolatyn dúnıe qaldyra alsaq, sodan asqan ne bar?!

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Tabıǵat MUSYLMANQUL,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Bıyl mektep formasy ózgermeıdi

Bilim • Búgin, 16:14

Dollar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 15:54

Jetisý oblysynyń TJD basshysy taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:08

Aralda jol apatynan bir adam kóz jumdy

Oqıǵa • Búgin, 11:35

Qazaqstannyń eksport kólemi artty

Ekonomıka • Búgin, 09:52

Uqsas jańalyqtar