– Erkin Shajauly, mektepti bitirgennen keıin medısınalyq mamandyq boıynsha Reseıge oqýǵa túsken ekensiz. Alaıda birinshi kýrsta júrip-aq adasqanyńyzdy sezip, oqýdan bas tartypsyz. Sebebi ne?
– Aldymen bul suraqtyń men úshin qıyn ekenin aıtqym keledi. Sebebi sol qadamym taǵdyrymdy da kúrt ózgertti. Arman qýyp 1979 jyldyń jazynda Almatyǵa keldim. Tehnıkalyq mamandyqty tańdasam degen oıda boldym. Aýyldyń balasy retinde qujat tapsyryp edim, konkýrstan súrindim. Ekinshi kezeńde medısınalyq mamandyqty tańdadym. Sol jyly oqýǵa qabyldandym. Mektepti óte jaqsy bitirgendikten shyǵar, «Tis emdeý» mamandyǵyna túsý qıynǵa soqpady. Aqtóbedegi medısınalyq ınstıtýtyna qujatymdy tapsyrǵannan keıin ondaǵylar elimizden birneshe azamatty Reseıge oqýǵa jiberip jatqanyn jetkizdi. Qysqasy, «Reseıge barasyz ba?» degen saýaldy tótesinen qoıdy. Úıdegi úlkendermen aqyldasqannan keıin Reseıge attandym.
Oqyp júrgen kezimde ol mamandyq maǵan unamady. Úsh ret dekannyń aldyna bardym. О́tinish jazyp, mamandyqtyń unamaıtynyn jetkizgenime qaramastan, úsheýinde de qaıtaryp jiberdi. «Siz birinshi kezekte joldamamen kelip tursyz. Shákirtaqy sizge qaı kezde de beriledi. Nege qashyp otyrsyz?» dedi. Máseleni túsindirip, mamandyqtyń janyma jaqyn emestigin túsindirdim.
Armanym – zań mamandyǵy. Ol úshin bes jyl eńbek ótiliń bolý kerek. Taǵy basqa talaptary jetkilikti. Qysqasy, Máskeýdegi oqýdan óz erkimmen ketip, 1981 jyly QazUÝ-diń zań fakýltetine tapsyrdym. Alaıda konkýrstan taǵy súrindim. Barlyǵy oıdaǵydaı bolǵanyna qaramastan, oqýǵa túse almadym. Ondaǵylar eńbek ótilimniń joqtyǵyn alǵa tartty. Sodan soń 1981-1983 jyldar aralyǵynda Máskeý mańyndaǵy Ivanovo degen qalada áskerı boryshymdy ótedim.
– Zań mamandyǵyna ańsary aýǵan azamat áskerde quqyq buzýshylyq jasamaýy kerek qoı...
– Ol oıdy men sanamnan ilki sátke de shyǵarǵan emespin. О́ıtkeni oqý qaı kezde de oıymda boldy. Qalaıda áskerı bólimnen joldama alý kerektigin túsindim. Áskerı boryshymdy ótegennen keıin joldamamdy alyp, qujattarymdy qaıta tapsyrdym. «Qujatyńyz túgel emes» degen jeleýmen taǵy qabyldamady. Qysqasy, 1984 jyly qaıta keldim. Taǵy da synaqtan súrindim. Sol jyly aýylǵa qaıtpaı, daıyndyq kýrsyna keldim. Bilikti ǵalym Alma Qyraýbaevanyń qoldaýymen alǵashqy synaqty sátti tapsyrdym. Qazaq tili men ádebıetinen áńgimelesýdi sol kisi júrgizdi. Qoıǵan suraqtaryna múdirmeı jaýap bergen soń atymdy surady. Sońynda «Saýatty ekensiz, qansha jyl ótilińiz bar?» dedi. «Bes jyl» dep ún qattym. Ol kisi 11-12 jyldyq ótilmen kelip jatqandardyń bar ekenin, qıyn bolatynyn aıtty. Qarasha aıynda ótken áńgimelesý de ońaıǵa soqpady. Birinshi bolyp qujat tapsyrǵanymmen, meni shaqyrar emes. Nege bulaı dep, zańdy quqyǵymnyń buzylmaýyn talap ete bastadym. Jaýapty hatshy qujattarymdy izdep tapty. Basqa seıfte tur eken. Qysqasy, áńgimelesýge kirip edim, taǵy da Alma apaıym otyr. Maǵan erkin jáne turaqty sóz tirkesine qatysty jáne Sáken Seıfýllınniń «Albatros» poemasy týraly, sosyn jańa ekonomıkalyq saıasat jaıly suraq qoıyldy. Bárine jaýap berdim. Ol kisi qoldaıtynyn aıtty.
«Prokýror bolamyn» degen arman kókeıde turmaǵanda, erterekte oqýǵa túser me edim, kim bilsin?! Ýaqyt ótti. Almatyda zaıybymmen birge nátıjeni kútip otyrmyz. Daıyndyq bólimine jıyrma tyńdaýshy ǵana qabyldanady. Famılııalardy atap jatyr. Taǵat taýsylyp barady. On toǵyzynshy bolyp meni aıtqanda, mańdaıdan ter burq ete qaldy. Qýanyshtan úılengen kezde taqqan saqınany qatty qysyp, maıystyryp jiberippin. Osylaısha 1990 jyly mamandyqqa adaldyq tanytyp, oqýdy bitirdim.
– Aldymen ózińiz bilim alǵan oqý ordasynda jumys istedińiz. Almaty ol kezde elimizdiń bas qalasy edi. On eki jyl Almatyda eńbek etken soń kóne Tarazǵa at basyn burypsyz. Ortalyq pen óńirdiń bilim berý júıesinde qandaı aıyrmashylyqty ańǵardyńyz?
– Ras, ol kezde Almatynyń aty dúrkirep turdy. Ǵylymı jetekshim Ábdimanap Elikbaıulynyń aıtýymen Taraz qalasyna jol tarttym. «Erkin, Jambyl da qazaqtyń kıeli jeri ǵoı. Bastapqyda kafedra meńgerýshisi bolasyń. Qalǵanyn keıin kóremiz», dedi. Jetekshim bul da bir ómirdiń belesi ekenin jetkizdi. Meni qýantqany – ondaǵy zań fakýltetinde ǵylymnyń jolyna túsken azamattardyń kóp ekendigi. Alaıda, olarǵa úıretetin, bilgenimen bólisetin ǵylym kandıdattary men doktorlary joq eken. Eń basty erekshelik, adamdardyń bilimge degen qushtarlyǵyn aıqyn sezindim. Stýdentterdiń: «Aǵaı, tústen keıin bizge taǵy sabaq ótkizińizshi» degen ótinishterine rıza bolǵandyqtan, olarǵa bar bilgenimdi úıretýge qulshyna kiristim. «Azamattyq quqyq» páni boıynsha tórtinshi kýrsqa deıin ala almaǵan bilimderin alsa degen nıetpen júrdim. Sol azamattar búginde úlken qyzmetterde otyr. Ulttyq kod pa, álde sol azamattardyń boıyna sińgen tárbıe me, bilmedim. Olar úlken qyzmette júrse de, áli kúnge meni umytqan emes. Kıeli Taraz jeri men úshin qashanda ystyq. О́sýime, órkendeýime baǵyt bergen qasıetti óńir dep esepteımin.
– Uldyń kenjesi ekensiz. Qandaı ortada óstińiz?
– Men toǵyz balanyń ishinde uldyń kenjesimin. Menen keıin eki qaryndasym bar. Ákem Shaja Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde 16 jasynda kolhozdyń tóraǵasy bolǵan. Ol kezde er adam joq, bári soǵysqa ketken edi. Kolhoz sovhozǵa aınalǵan kezde ákem bas esepshi qyzmetin atqardy. Anam Gúljamal ómir boıy mektepte matematıka páninen sabaq berip, dırektordyń oqý isi jónindegi orynbasary retinde zeınetke shyqty. Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýdanyna qarasty «Jańa jol» keńsharynyń Jaǵabulaq aýylyndaǵy árbir kúnimdi umytpaımyn...
Anam muǵalim bolǵandyqtan tártipke bala kezden úırendik. Muǵalimderdiń urysqanyn da, urǵanyn da biz durys qabyldadyq. Qazirgideı shý shyǵarmadyq. О́ıtkeni tártiptiń aty – tártip.
– «Aýyldan adam ketkenmen, adamnan aýyl ketpeıdi» degen án joldary bar ǵoı. Aýylyńyzǵa qanshalyqty jıi barasyz?
– Aýylǵa jıi baryp turamyn. Sebebi, ákem dúnıeden ótkende áskerde bolyp, jerleýine de qatysa almadym. Aýylda atam, ájem, ákem men sheshem qaıtpas saparǵa attanǵan. Boıymdaǵy búkil qasıet sheshemnen kelgen shyǵar. Balaǵa bilim berýge qushtar boldym. Mektepte anamnyń atyndaǵy klass ashtym. Kompıýtermen qamtamasyz etip, bólme ishin jóndedim. Qajettiniń bárin áperdim. Sosyn bir oqýshyǵa anamnyń atyndaǵy shákirtaqy taǵaıyndadym. Ol bala QazUÝ-di bitirip, búginde jumys istep júr. Meniń túsinigimde aýylsyz qazaq joq. О́ıtkeni myqtylar da, ulylar da aýyldan shyqqan, shyǵa beredi de. Aýyl – altyn qazyǵymyz, altyn besigimiz.
– Ǵylymı jumysyńyzdaǵy keıbir usynystar jer kodeksine qatysty eken...
– Ǵylymı jumystarym negizinen menshikke qatysty. Toqsanynshy jyldary «Jerge jekemenshik qajet pe, qajet emes pe?» degen saýal týyndady. Bul suraq búginge deıin ózektiligin joıǵan joq. Jalpy jer belgili bir shekteýler arqyly Qazaqstan azamattary úshin jekemenshikte bolýy tıis. Keıbir jaǵdaıda aýyl sharýashylyq jerleri de menshikke nemese jalǵa berilýi kerek. Qysqasy, jer paıdalanylýy qajet. Qazir keıbir azamattar alyp alǵan jerler ıgerýsiz jatyr. Sondyqtan bul máseleni udaıy qarastyryp otyrý kerek. Sol sebepti ǵylymı jumysymnyń biri «Jerge jekemenshik quqyq negizderi» dep ataldy. Qazir osy taqyrypqa oralyp jatyrmyz. Ony bir júıege túsiremiz degen oı da bar.
– Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda eńbek etkenińizge az ýaqyt bolmapty. О́ńirlerdegi fılıaldarynyń ashylýyna aıtarlyqtaı úles qosqan shyǵarsyz?
– Bul máseleniń basy-qasynda júrdim. Buryndary óńirlerde «aýmaqtyq oqytý ortalyqtary» degen bolǵan. Belgilisi, ár oblys ártúrli oqytyp jatty. Taǵy bir másele, ákimdikter qarjylandyrǵandyqtan memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligin arttyrý, qaıta daıarlaýdy olar keıinge qaldyryp, birinshi óz múddelerin alǵa shyǵardy. Qysqasy, olarǵa jetkilikti kóńil bólinbedi. Al memlekettik qyzmetshiler damýy kerek. Ásirese, HHI ǵasyrda ózgerister kúndelikti bolyp jatyr. Sol sebepti 2016 jyly másele kóterdik. Barlyq ortalyqtardy biriktirip, akademııanyń fılıaly jasaý máselesin alǵa qoıdyq. Tıisinshe Prezıdent Ákimshiligi tarapynan tapsyrma berilip, 2017 jyldyń aıaǵynda bul másele tolyq sheshimin tapty.
Akademııada eńbek etip jatqanyma alty jylǵa jýyqtady. «Kósh júre túzeledi» degen sózdiń astarynda tereń mán jatyr. Sondyqtan istegenimizden isteıtin jumysymyz kóp. Prezıdenttiń ózi «Halyqtyń bolashaqta emes, búgin baqytty bolǵanyn kórgim keledi» dedi ǵoı. Biz de memlekettik qyzmetshilerdiń búginnen bastap el ıgiligine jumys isteýine den qoıýymyz kerek. О́z basym hakim Abaıdyń qara sózderin ómirlik ustanymyma aınaldyrǵanmyn. Memlekettik qyzmetshilerdiń barlyǵy da Abaı bulaǵynan sýsyndasa, tolyq adam bolyp qalyptasady dep paıymdaımyn. Árbir adam memlekettiń saıasatyn tolyq uǵynsa, biz tek alǵa júremiz.
– Er adam mamandyq tańdaýdan jáne jar tańdaýdan qatelespeýi kerek dep jatady. Taǵy neden qatelespeýi kerek dese, úshinshi másele retinde neni qosar edińiz?
– Mamandyq tańdaýdan da, jar tańdaýdan da qatelesken joqpyn. Úshinshi neni aıtýǵa bolady? Elge degen qurmetti joǵaltpaý qajet. Osy máselede de qatelespegen lázim. Memleketke, ana tiline degen súıispenshilikti joǵaltýdan, qatelesýden qorqý kerek. Kóp adam sekildi men de orys tilinde óte jaqsy sóıleımin. Alaıda men úshin qazaq tilinen asqan til joq. Baqytymyz da, baılyǵymyz da – ana tilimiz.
– Aldaǵy jospar týraly ne aıtar edińiz?
– Aldymyzda turǵan mindet kóp. Eń bastysy keıingi urpaqqa ne bere aldym? Olarǵa qalaı úlgi bolýym kerek? О́zimdi ortada qalaı ustaýym kerek? Osyndaı suraqtar kókeıde atoılap turady. Keıingi urpaqqa tálim-tárbıe bolatyn dúnıe qaldyra alsaq, sodan asqan ne bar?!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Tabıǵat MUSYLMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
