Shegirtke zııankesteri úıirli jáne saıaq bolyp ekige bólinedi. Sonyń ishinde úıirli shegirtkeler aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń asa qaýipti zııankesi tizimine engizilgen. Olarǵa qamysty qoǵaly jerlerge qonystanǵan el aýzynda kókqasqa shegirtke dep atalatyn Azııalyq (Locusta migratoria migratoria), qumdy-shaǵyldy shóldi jerlerde marokkalyq (Dociostaurus maroccanus) jáne ıtalııalyq (Caliptamus italicus) shegirtkeler jatady.
Shegirtkelerdiń úıirli túrleriniń negizgi sıpaty artqy aıaqtarynyń iri, sekirýge beıim jáne murtshasynyń qysqa bolýy tán. Olar saıaq shegirtkelerge qaraǵanda taralý tyǵyzdyǵyna baılanysty ózderiniń fenotıpin, fızıologııasyn jáne ómir súrý obrazyn ózgerte alatyn qabiletke ıe. Sonymen qatar olardyń dernásilderi oıdym-oıdym oshaqtarda sherý quryp, al ımagosy, ıaǵnı eresek shegirtkeler birneshe myńdaǵan shaqyrym araqashyqtyqqa deıin ushyp baryp basqa jerlerdi meken ete alady.
Erte kóktemde topyraq temperatýrasy qolaıly jıyntyqqa jetken kezde jumyrtqalary jer betine shyǵa bastaıdy. Kóktem-jaz aılary boıyna dernásilderi (lıchınkalary) 5 damý satysynan ótedi. Jazdyń sońǵy aılary men kúz aıynyń basynda analyq shegirtkeler jumyrtqalaryn topyraq qabatyna salyp, ózderi ómir súrýlerin toqtatady.
Shegirtke zııankesterine qarsy jyl saıyn júıeli túrde hımııalyq óńdeý jumystary júrgizilip jatqanymen, zııankes popýlıasııalaryn birjola qurtyp jiberý múmkin emes, tek olardyń san mólsheri azaıtylyp otyrady. Jyl saıynǵy hımııalyq kúres jumystary uıymdastyrylyp, qanshama adam jumyldyrylyp, qarajat bólinip jatqanymen olardyń taralý arealy keı jyldary órship ketedi. Bul jerde «nege» degen suraq týyndaıdy. Bul suraqqa jaýapty birneshe saty boıynsha qarastyrýǵa bolady:
Birinshiden, shegirtke «kóshpendi» zııankes, ıaǵnı ol bir jerde ǵana turaqtap turmaıdy jáne ol jappaı mıgrasııa jasaǵan kezinde birneshe myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap usha alady. Sondyqtan oǵan qarsy kúres sharalaryn kórshiles turǵan aýdan, oblys, tipti shekaralas el bolyp birlese júrgizý qajet.
Ekinshiden, qazir dúnıe júzinde bolyp jatqan ǵalamdyq jylyný, kún sáýlesi belsendiliginiń artýy, sý qorynyń azaıýy, jaǵalaýlardyń qurǵap qalýy men teńiz jaǵalaýynda jańa araldardyń paıda bolýy sııaqty tabıǵı qubylystar zııankes arealyn arttyryp otyr.
Úshinshiden, osy saladaǵy kóptegen ǵalym shegirtke zııankesiniń árbir 11-12 jyl saıyn sany kóbeıip sharyqtaý shegine (pık) jetip baryp qaıta báseńdeıtinin alǵa tartady. Bul da áli tolyq zertteý júrgizetin, shala paıymdaý, degenmen dál múshel bolmaǵanymen, shyndyqqa janasatyn qubylys.
Osy saladaǵy kóptegen ǵalym shegirtke tuqymdastarynyń jappaı kóbeıip nemese depressııaǵa ushyraýyn kún sáýlesiniń belsendiligimen baılanystyrady. Keıingi jyldarǵa kóz júgirter bolsaq, S.Seıfýllın atyndaǵy agrarlyq ýnıversıtettiń professory, jaratylys ǵylymdarynyń doktory V.K.Ajbenovtyń kóptegen eńbeginde shegirtke tuqymdastarynyń jappaı kóbeıý kezeńderi 1909-1912, 1924-1927, 1931-1933, 1944-1947, 1953-1956, 1967-1970, 1977-1982, 1988-1991, 1996-1999 jyldarǵa sáıkes keledi eken. Sodan keıingi jappaı kóbeıý 2012-2014 jyldarǵa sáıkes keldi.
Zııandy shegirtkelerdiń sanyn azaıtý – memleket nazarynda turǵan búgingi tańdaǵy basty másele bolyp otyr. Úkimet qajetti uıymdar quryp, materıaldyq-tehnıkalyq sharalar men ǵylymı zertteýlerdi qoldap, aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn zııandy aǵzalardan qorǵaý maqsatynda bıýdjetten jyl saıyn qarajat bólip otyr.
Asa qaýiptiler qataryna engen úıirli shegirtkelerdiń jappaı kóbeıgen kezde aýyl shaýashylyǵyna tıgizer zalalyn, sonymen qatar shekaralas elderge ushyp taralý qaýpin eskerip, olarmen kúres sharalary respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi. Al saıaq shegirtkelerge qarsy júrgiziletin is-sharalar jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylady.
2021 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 2 mlrd tenge bólinip, pestısıdter satyp alý jáne barlyq boljamdalǵan 626,121 myń gektar alqapta hımııalyq óńdeý jumystaryn júrgizýge jumsaldy.
2022 jyly bıýdjetten 1,9 mlrd tenge bólinip, atalǵan qarajatqa shashylatyn pestısıdter, olardy saqtaý, tasymaldaý jáne qoldaný qyzmetteri satyp alyndy. Úıirli shegirtkelerge qarsy hımııalyq óńdeýden ótetin alqap boljam boıynsha 997,27 myń gektar bolsa, onyń 760,688 myń gektary ıtalıan prýsyna, 201,002 myń gektary azııalyq shegirtkege qarsy júrgiziledi jáne 35,58 myń gektary marokkalyq shegirtkege qarsy Túrkistan jáne Jambyl oblystarynda kúres sharalary bastalyp ketti.
Respýblıka boıynsha júrgizilgen monıtorıngtik zertteý nátıjeleri kórsetip otyrǵandaı, shegirtkelerdiń fazalyq jaǵdaıy týraly kórsetkish 2021 jylǵa deıin úıirli shegirtkelerdiń qonystaný aımaǵy báseńdegen bolsa, 2022 jyldan bastap kóterilip kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. 2025 jylǵa qaraı úıirli shegirtkelerdiń qonystaný arealy 1 546,94 gektarǵa deıin ósedi dep boljamdalyp otyr.
Bıylǵy óńdeý jumystaryna 165 birlik arnaıy búrikkish tehnıka, sonyń ishinde 116 jerústi jeldetkishti búrikkish, 26 aerozoldy generatorlar, 16 bort asa jeńil avıasııa jáne 7 ushaq jumyldyrylady.
Búgingi tańda Eýropa, Reseı jáne Qytaı óndirýshilerinen boljamdalǵan kólemge arnalǵan Lokýstın, Vanteks, Regent, Gren gold sapaly pestısıdteri satyp alyndy, merdiger kompanııalar anyqtalyp, kelisimsharttary jasaqtaldy. Ońtústik óńirler marokkolyq shegirtkege qarsy hımııalyq óńdeý jumystaryna kiristi, al qalǵan aımaqtar boıynsha josparǵa sáıkes zııankestiń kóktemgi kúbirshik kezeńindegi zertteý jumystary júrip jatyr. О́ńdeý jumystaryna qajetti preparattar hımııalyq óńdeýler bastalǵanǵa deıin jetkiziletin bolady.
Al zııandy shegirtkelerdiń oshaqtaryn anyqtaý-zertteý maqsatynda GPS-navıgatorlar, GPS-trekerler jáne FitoKZ geografııalyq aqparattyq júıesine tirkelgen (GAJ) planshetterdi paıdalanady.
Basqa memlekettermen shekaralyq aımaqta shegirtkelerdiń taralyp, damýyn boldyrmaý maqsatynda kelisimder jasalyp, birlese jasalatyn jumys josparlary bekitilip, sala mamandary bir-birimen apta saıyn fıtosanıtarlyq ahýal jóninde málimet almasyp otyrady.
Aýyl sharýashylyǵyna jappaı kóbeıip ketken jyldary saıaq shegirtkelerden de keler zalal az emes. Soǵan baılanysty, shegirtkelerdiń bul túrlerimen kúresý sharalaryn uıymdastyrý maqsatynda jergilikti bıýdjetten qarjy bólinedi. Bıyl saıaq shegirkeler 269,24 myń gektar alqapta boljanyp, jergilikti bıýdjetten 659,9 mln tenge qarjy bólindi.
Respýblıka aýmaǵynda saıaq shegirtkelerdiń taralýyna sońǵy 10 jylda júrgizilgen taldaý jumystary kórsetkendeı, 106,37 myń gektardan (2011) 239,285 myń gektarǵa (2022), ıaǵnı shegirtkelerdiń bul túrimen qonystanǵan alqaptyń da jyldan-jylǵa artyp kele jatqanyn baıqatady.
Shegirtke zııankesteriniń jappaı taralýyn, egistik jerler men jaıylym, shabyndyqtardyń otalýyna jol bermeý maqsatynda jergilikti jerlerde jedel áreket etý shtabtary qurylyp, jumys josparlary bekitildi. Oblystyq aýmaqtyq ınspeksııalar men jergilikti atqarý organdary birlesip, shegirtke zııankesterimen ýaqtyly jáne sapaly kúresý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldaý qajet.
Joǵaryda aıtylǵandardy qorytyndylaı kele, tutqıyldan shabýyl jasaıtyn asa qaýipti zııankes – shegirtkelerge qarsy kúresti ýaqtyly jáne sapaly júrgizý úshin jergilikti jerlerde:
- asa qaýipti zııandy organızmderge qarsy kúres jónindegi jedel áreket etý shtabtardyń jumysyn jalǵastyrý;
- aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri arasynda shabyndyq jerler men jaıylymdarda nemese basqa da aýyl sharýashylyǵy jerlerinde shegirtkeler kóringen boıda tıisti organdardy aqparattandyrý, hımııalyq óńdeý jumystary júrgiziletin jerlerde mal jaıýǵa, shóp shabýǵa jol bermeý jáne basqa da is-sharalar týraly túsindirý jumystaryn júrgizý;
- árbir oblys, aýdan, okrýg ákimdikterinen qajetti zertteý sharalaryn júrgizýge adam bólý, sý jetkizýge jáne basqa da sharalarǵa járdemdesý;
- kútpegen jaǵdaılar týyndaǵan jaǵdaıda avtokólikpen qamtamasyz etý jóninde jadynamalar taratý suralady.
Shegirtke zııankesteriniń shekara mańyndaǵy aýmaqtarǵa kóship qonýyn boldyrmaý úshin shekaralas aımaqtarǵa erekshe nazar aýdarylýy qajet.
Almabek MARS,
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń
Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń tóraǵasy
