Azyq-túlik ınflıasııasy qashanǵy qubyla beredi?

Árıne, barlyǵymyz azyq-túlik naryǵyndaǵy qalyptasqan ahýaldyń kúrdeliligin túsinemiz jáne Úkimettiń ýaq­tyly is-qımylyn qoldaımyz. Degenmen qoǵamda «aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń negizgi túrin eksporttaýshy memleketterdiń birinshi ondyǵyna kire otyryp, nege biz azyq-túlik ınflıasııasynyń deńgeıi boıynsha kórshiles kóptegen elden alda kelemiz?» degen oryndy suraq týyndaıdy.

Qazirgi jaǵdaımen sıpattasaq, mem­le­ket­tik organdar órt sóndirý ádisimen jumys isteıdi dep aıtýǵa bolady, olardyń is-qı­myly aldyn alý sıpatyndaǵy shara­lardy qoldanýǵa emes, aıaqasty týyn­daǵan jaǵdaıǵa jaýap qaıtarýǵa ǵana ba­ǵyttalǵan. Aýyl sharýashylyǵy ta­ýarlaryn eksporttaýǵa tyıym salý jáne eksporttyq kvotalardy engizý ońaı, biraq ondaı shekteýler fermerlerdi ban­krot­tyqqa, al otandyq agroónerkásip keshe­niniń damýyn tejeýi ábden múmkin.

Eń soraqysy, bizde eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máse­le­lerinde júıelilik joq. Birinshiden, bizge zańnamalyq deńgeıde «azyq-túlik táýelsizdigi» uǵymyn dál anyqtaý qajet. О́ıt­keni qazirgi tujyrymdama naqty jaǵdaımen sáıkes kelmeıdi. Mysaly, keıbir ónim túrleri boıynsha óndiris kólemi tutynýdyń fızıologııalyq normalarynyń negizinde eseptelgen ishki naryq­tyń qajettiliginen asyp ketedi, ıaǵnı qaǵaz júzinde azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etip otyrmyz. Al shyn máninde, bul ónim­der boıynsha biz ımportqa áli de táý­eldimiz. Basqasha aıtqanda, halyq­tyń azyq-túlik taýarlarynyń tutyný normalaryn anyqtaýda shynaıy ári obektıvti tásilderge aýysýymyz qajet.

Ekinshiden, bizde azyq-túlik qaýip­siz­digi doktrınasy qabyldanyp, onyń naqty kórsetkishteri, baǵalaý ólshem­sharttary men qamtamasyz etý tetikteri aıqyndalýǵa tıis. Eger áli kúnge deıin ony monıtorıngteýdiń tolyqqandy ádistemesi bolmasa, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi máselelerin qalaı basqarýǵa bolady?

Damyǵan elderde bul máseleler uzaqmerzimdi ekonomıkalyq baılanys­ty qalyptastyra otyryp, belgilengen baǵamen forvardtyq jáne fıýcherstik kelisimsharttardy damytý arqyly sheshi­min tapqan. Sondyqtan olarda azyq-túlik taýarlaryn ishki naryqqa belgilengen baǵalar boıynsha jetkizýdiń turaqty kólemi saqtalyp otyrady. Osy sebepten atalǵan elderde azyq-túlik ınflıasııasy bizdegideı qubyla bermeıdi.

Al biz osyndaı júıeni jasaı alamyz ba? Menińshe, tolyq múmkindigimiz bar. Qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler sýbsıdııa ala otyryp, ishki azyq-túlik naryǵynyń jaı-kúıine, azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýine qatysty eshqandaı jaýapkershilik almaıdy. Ashyǵyn aıtý kerek, kóptegen baǵyt boıynsha sýbsıdııalaý júıesi bıýdjet aqshasyn jaı ǵana taratý rásimine aınaldy.

Búginde aýyldaǵy taýar óndirýshilerdiń basym bóligi naryqtyń qubylmaly jaǵdaıynda jumys istep keledi. Olardyń ónimdi belgilengen baǵamen ótkizetin tu­raq­t­y oryndary joq. Sol sebepti de bizdiń fer­merlerdiń negizgi ustanymy joǵary ba­ǵany kútý jáne kezdeısoq satyp alýshylardy tabý bolyp otyr. Al mundaı jaǵ­daıda ishki azyq-túlik naryǵynyń tu­raqtylyǵyn qamtamasyz etý múmkin emes.

Bul problemany sheshý úshin sýbsıdııa­laý múmkindikterin paıdalana otyryp, agroónerkásip keshenindegi klasterlerdi damytýǵa ekonomıkalyq jaǵdaılar jasaý kerek. Atap aıtqanda, ósirilgen ónimdi ishki azyq-túlik naryǵyna forvardtyq kelisimsharttar boıynsha jáne belgi­len­gen baǵalarǵa sáıkes jetkizýdi sýbsıdııa alýdyń mindetti sharty retinde engi­zý qa­jet. Bul rette forvardtyq kelisim­shart­tar­ǵa avans berý esebinen aýyldaǵy ta­ýar ón­dirý­shilerdiń aınalym qarajatyn tolyq­tyrý máseleleri de bir mezgilde sheshiledi.

Mundaı jaǵdaı joǵaryda aıtylǵan eksporttyq shekteýlerdi qoldanýdan bas tartýǵa jáne sol arqyly eksportqa baǵ­dar­lanǵan otandyq agrobıznestiń tıim­diligin arttyrýǵa, ıaǵnı memlekettiń agrar­lyq saıasatyn turaqty júrgizýge múm­­kindik beredi. Bul júıeli ózgeristerdi iske asyrý úshin qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

Senat depýtaty