Táýelsizdigimizdiń 30 jylyndaǵy tabystar alǵa jetelese, al ýaqtyly sheshilmegen qaıshylyqtar saıası problemaǵa aınaldy. Saıasattaǵy problema degenimiz – týyndaǵan jaǵdaılardy ońtaıly jáne ýaqtyly sheshýge qoǵamdyq deńgeıde ózara kelisimge kele almaý. Kelispeýshiliktiń sebepterine: saıası júıeniń tuıyqtalýy, ekonomıkanyń álsizdenýi, áleýmettik máselelerdiń uzaq jyldar durys rettelmeýi, halyqtyń saıası prosesterden, saıası sheshim qabyldaýdan shettetilýi jatady. Buny qoǵamdyq kelisim músheleriniń quqyqtarynyń qaqtyǵysy dep te aıtýǵa bolady. Teorııa boıynsha qoǵamdyq deńgeıde kelisimge qatysýshylar bılikti birdeı bólise alsa ǵana demokratııany sezine alamyz. Ol úshin ár adam óz quqyǵyn kópshiliktiń múddesi jolynda shekteı alýy tıis. Bizdiń jaǵdaıda álemdik jáne 30 jyldyq ómir tájirıbemizdi saýatty úılestire otyryp, jańa baǵyttarymyzdy anyqtaýǵa bet qoıǵanda ǵana bılik pen halyq arasy barynsha jaqyndaı túsedi. Jyl basyndaǵy qańtar qaqtyǵysynyń sabaqtary osyǵan saıady. Ol sabaqtardy qazirden júrekpen sezinip, el basqarýda basty nazarda ustamasaq, onyń zardaby budan da zor bolatynyn joqqa shyǵarý qıyn. О́tkenniń qaısysynyń áli kúnge qurmetke laıyq ekenin, al ómirimizdi jeńildetý úshin qaısysynan qutylý qajettigin anyqtaýǵa salaýatty saraptaýlar jasaý qashanda ózekti.
Adamzattyń búkil ómir súrý jolynda, bıliktiń, halyqtyń baqylaýynda bolýy óte ózekti másele retinde qarastyrylady. О́z kezeginde memleket májbúrleýge negizdelgen bılik monopolııasyn ıemdene alady. Qoǵam múddesine qajet bolsa, ádilettilikpen kúsh qoldanýǵa barýy yqtımal. Jyl basynda eldigimizge qaýip tóngende osyndaı is-qımylǵa barý arqyly ishki turaqtylyqty saqtap qaldyq. Biraq adamdardy qorqytpaý kerek, sendirý, senim artýy qajet. Iаǵnı, bılik tek qarýly kúshterge emes, halyqtyń qoldaýyna basymdyq bergeni durys. Sonda bılik pen halyq arasynda ózara senim kúsheıedi. Joldaýdyń negizgi mazmunyn quraǵan, saıası ustanymdarymyzdy jańǵyrtý, osy baǵyttardy kózdeıdi.
Elimizdegi saıası jańǵyrtý isi adal ári ádil «oıyn erejesin» qalyptastyrýdy maqsat tutady. Bul aıtýǵa ońaı túsinik. «Ádildik degenimiz barlyq jerde, bárimizge ortaq qundylyq pa?» degen suraq adamzatpen birge kele jatyr. Kezinde Álıhan Bókeıhanuly: «Ádildik joq jurtta bereke-birlik bolmaıdy», dep ósıettep ketken eken. Bunyń barlyǵy Prezıdenttiń problemalardy tujyrymdap, tıimdi sheshim qabyldaı alý jaýapkershiligine tireledi. Memleket basshysy «Saıası jańǵyrý bolmasa, elimizdi ornyqty damytý, aýqymdy áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeris jasaý múmkin emes», dep dál tujyrym jasady. Iаǵnı, barlyq bastamalar saıasattaǵy mańyzdy problema – konflıktini basqara bilýdi ońtaıly sheshýi tıis.
Osyndaı keleli saraptamalar negizinde jan-jaqty halyqtyq talqylaýǵa múmkindik jasalynyp, memleketimizdiń saıası júıesin reformalaýdyń quqyqtyq bazasyn jetildirý qolǵa alyndy. Prezıdent 5 maýsymǵa «Ata Zańymyzǵa ózgerister men tolyqtyrýlardy qabyldaısyz ba?» degen tujyrymdaǵy saýal qoıylyp, jalpyhalyqtyq referendým ótkizýdi jarııalady. Bul referdým – elimizdegi jınaqtalǵan problemalardy sheshýge qoldaý men qarsylyq bildirýshiler arasyndaǵy básekeniń ońtaıly sheshimin tabýyna naqty qadam. Jalpyhalyqtyq tańdaý arqyly memlekettik basqarýdyń shynaıy demokratııalyǵyna jol ashylady dep senemiz. Biz táýelsiz el retinde halyqtyń atynan basqarý, halyq úshin basqarý kezeńderinen óttik, endi halyqpen basqarýǵa múmkindigimiz artady. Buqara halyqtyń bılikke aralasýy, saıası sheshimderge tikeleı qatysa alýdyń quqyqtyq negizi naqtylana túsedi. О́ıtkeni, Konstıtýsııa – birinshiden, ádilettilik, teńdik uǵymymen tyǵyz baılanysty. Ekinshiden, tabıǵı teńdiktiń aldyńǵy qatarda bolýyn rásimdeıdi. Degenmen, bir máseledegi teńdik, ekinshi máselede teńsizdik týdyrýy múmkindigine baılanysty, árbir bap boıynsha kózqarastar tartysy týyndaýy zańdylyq. Tabıǵı quqyqtarymyzǵa súıenip bir-birimizben teńbiz dep sanaǵanmen, onyń naqty kórinisi Konstıtýsııada bekitiledi. Sondyqtan da referendým ótkizýdiń ózindik jaýapkershiligin barshamyz sezingenimiz jón. Prezıdent bastamalarynyń qoǵamdyq qatynastardy barynsha ádilettilikke jaqyndatýyna ashatyn múmkindikterin sezine alsaq qana oń nátıjelerge jetemiz.
Zańnyń durys bolýy – ádilettilik qasıettiń saıası formasy. Konstıtýsııaǵa engizýge usynylǵan ózgertýler men tolyqtyrýlar osy baǵytty kózdeıtini anyq baıqalýda. Onyń naqty kórinisterine prezıdent quzyretiniń shektelip, parlament pen jergilikti máslıhattar quqyǵynyń keńeıtilýi, saılaý prosesin damytý t.b jatady. Endeshe, bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy jańa qatynastar – ózara tartysqa, bir-birin tejemelik tetigi – teke-tireske aınalmasyn deıik. Árıne, bul reforma da kez kelgen jaǵdaıdyń dál ortasyn bildiredi dep aıta almaımyz. Esh urpaq óz zańdary arqyly bolashaqtaǵy urpaqty ózine baǵyndyra almaıtyny tarıhtan belgili. Ýaqyt óte kele áli de tereńdeı túsetin bolamyz. Referendým qorytyndysynyń elde konstıtýsııalyq jáne saıası-áleýmettik turaqtylyqty saqtaý qaýqary joǵary bolǵany mańyzdy. Bılik ınstıtýttaryn zańdarmen ózgertermiz, al sanany ózgertý kóp jyldy talap etedi. Osyndaıda Konfýsııdiń «eldiń basynda qansha ádil bıleýshi tursa da, birneshe urpaq almaspaı eldiń sanasy, mádenıeti jańarmaıdy» degeni eriksiz esimizge túsedi.
Álemdegi geosaıası oıyndarda jeńiske jetýge árkimniń talasy bar. Biz soǵan qanshalyqty shydas beremiz? Qaısysyna aqylymyz ben aılamyz jetedi? Daıyndyǵymyz qanshalyqty? Bul suraqtar bárimizdi tolǵandyrýy tıis. Qazirgi basymyzdan ótkizip jatqan kúres zańy – óz-ózimizdi saqtaý ınstınktin arttyrýdy talap etýde. Sondyqtan da, táýelsizdigimizdi saqtap, ulttyq biregeıligimizdiń negizin nyǵaıtyp, elimizdi jańǵyrtý jolynda uıysýymyz óte mańyzdy. Bas-basymyzǵa bı bolyp, eldiń yǵyryn shyǵarmaı, talaspaı ózara jarassaq qana jetistikke jetemiz.
Úlken úmitpen, zor senimmen bastalǵan Jańa Qazaqstan jolyndaǵy bereke-birligimiz nyǵaıa bersin desek, barlyǵymyz referendýmǵa belsene at salysqanymyz jón.
Naýryzbaı BAIQADAMOV,
Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń hatshysy,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
