Keńes tóraǵasy, Májilis depýtaty Amanjol Áltaı asharshylyqtyń sebepteri, aýqymy men zardaptary 100 jyl ótse de tıisti baǵasyn almaǵanyn aıtty. Alapat zulmattyń aqıqaty jazylǵan qujattar áli kúnge deıin arhıvterde «asa qupııa» tańbasymen saqtalyp keledi. 1920 jyldardyń basynda ashtyqtan qaza tapqandardyń naqty sany osy kúnge deıin belgisiz.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda asharshylyq taqyrybyna arnaıy toqtalyp, tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin muqııat zertteý kerek ekenin aıtqan bolatyn. Iá, asharshylyq taqyrybyn kóterý – egemendiktiń qadirin tereń túsiný úshin, táýelsizdigimizdi nyǵaıtý úshin qajet», dedi Keńes tóraǵasy.
Qazaqstan tarıhynda asharshylyqtyń 3 kezeńi boldy. Birinshi asharshylyq – 1916-1918 jyldardy qamtydy. Osy jut saldarynan keminde 1,5-2 mln adam kóz jumǵan, 1 mln adam bosyp ketken. Bul derekterdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Marat Ábsemetov keltirdi.
«Ekinshi asharshylyq 1921-1922 jyldary Azamattyq soǵys saldarynan qazaq dalasyndaǵy sharýashylyqtardyń kúızeliske ushyraýy, jut pen qurǵaqshylyq jáne juqpaly aýrýdyń taraýynan boldy. Úshinshi asharshylyq – 1929-1933 jyldary Qazaqstanda júrgizilgen satlındik-goloshekındik reforma, tárkileý jáne kúshpen otyryqshylandyrý naýqanynyń zardabynan boldy», dedi professor.
Parlament Senatynyń depýtaty Nurtóre Júsip qýǵyn-súrgin men asharshylyq jyldaryndaǵy derekterdiń statıstıkasyn naqtylaý kerek dep esepteıdi.
«Bizde derekter áli naqtylanǵan joq. Keıbir ǵalymdarymyz 2,5 mıllıon adam qurban boldy dese, Maqash Tátimov kezinde ony 4 mıllıonnyń ústinde degen bolatyn. Talas Omarbekov 3,5 mıllıonǵa jýyq qazaq qyryldy degendi aıtatyn. Derekter ártúrli. Osy derekterdiń naqtylyǵy, shynaıylyǵy degen máselelerge bizdiń zertteýshilerimiz barynsha nazar aýdaryp, bir ortaq sıfrǵa kelý kerek. О́ıtkeni Prezıdent Qazaqstannyń jańa tarıh oqýlyǵyn jazý týraly tapsyrma berdi. Osy oqýlyqtarǵa jańa anyqtalǵan derekterdiń barlyǵyn, memlekettik komıssııanyń atqaryp jatqan jumystarynyń qorytyndylaryn qamtı otyryp, shet eldikterge tanytý máselesi bizdiń aldymyzda turǵan úlken mindet dep oılaımyn», dedi senator.
«Bul kúni Aza tutý kún retinde tý túsirilip, bir sát únsizdik jarııalansa artyq bolmaıdy. О́ıtkeni bul – adamzat tarıhynda jýsań ketpeıtin qandy iz qaldyrǵan qasiretti kún», deıdi «Egemen Qazaqstan» AQ Basqarmasynyń tóraǵasy, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli.
Muraǵattardaǵy kóp qujat pen derekterdiń bir izge túspegenin alǵa tartqan ol qazaq tarıhyndaǵy qasiretti kezeńge arnalǵan mýzeı máselesin de nazardan tys qaldyrmady.
«ALJIR» osy jerden birshama alys. Kóptegen elde mundaı mýzeıler ortalyqta ornalasqan. Mysaly Býdapeshtte keńestik bılikke qarsy ádemi mýzeı bar. Sol sııaqty elordada bolmasa da, Almaty qalasynda asharshylyq, repressııa, keńestik kezeńniń bet-júzin ashyp kórsetetin, urpaqtyń sanasyna sińiretin arnaıy mýzeı kerek dep oılaımyn. Qyrǵyzdyń ózinde Ata-Beıit bar. Barlyq is-sharalary sol Ata-Beıitke baryp, taǵzym etýden bastalady. Ázerbaıjanda repressııa kezinde qurban bolǵan azamattar Sheıitter alleıasynda jatyr. Bizde mundaı arnaıy alleıa joq. Menińshe, Boraldaıdaǵy Qandysaı qorǵaýǵa alyný kerek», dedi D.Qydyráli.
Al Májilis depýtaty Berik Ábdiǵalıuly qazaq dalasynda oryn alǵan asharshylyq týraly kóp aıtylmaıtynyn alǵa tartyp, onyń ulttyq sana-sezimimizge tıgizgen zardabyn da zertteý kerek degendi aıtty.
«Qazir óńirlerde komıssııalar zulmat jyldar týraly estelikterdi jınap jatyr. Biraq bul baǵyttaǵy jumystar, qujattar bir izge túskeni jón. Asharshylyqtyń ulttyq sana-sezimimizge qanshalyqty qatty soqqy bolǵanyn biz áli túsine almaı júrmiz. Muny psıhologııalyq jaǵynan da zertteý kerek. Tarıhı sana-sezimdi qalyptastyrý jumysy kemshin túsip tur. Ásirese, bul baǵytta jastardyń arasynda atqarylatyn jumysta kemshilikter bar», dedi B.Ábdiǵalıuly.
Sondaı-aq jıynda belgili qoǵam qaıratkerleri Aldan Smaıyl men Orazkúl Asanǵazy óz oılaryn ortaǵa saldy. Keńes tóraǵasy qatysýshylardyń qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý, bolǵan qasiretti umytpaý, alapat asharshylyqqa qatysty keshendi tarıhı zertteý júrgizýge qatysty usynys-tilekterin taǵy bir ret zerdelep, otyrysty qorytyndylady.
